Vận dụng phương pháp “đối thoại tích cực” socratic trong giờ đọc hiểu văn bản chí phèo nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh trung học phổ thông

Thực trạng áp dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socratic vào dạy học Ngữ văn để phát triển tư duy3.2 Vận dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic vào thiết kế giáo án và tổ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT MAI ANH TUẤN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP “ĐỐI THOẠI TÍCH CỰC” - SOCRATIC TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “CHÍ PHÈO” NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ

DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

Người thực hiện: Phạm Văn Khang

Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ Văn

THANH HOÁ NĂM 2021

2 Thực trạng áp dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socratic vào dạy học Ngữ văn để phát triển tư duy

3.2 Vận dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic vào thiết kế giáo án và tổ chức dạy học tác phẩm :

3.2.2 Đối tượng, thời gian và địa bàn thực nghiệm 12

VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP “ĐỐI THOẠI TÍCH CỰC” - SOCRATIC TRONG GIỜ ĐỌC HIỂU VĂN BẢN “CHÍ PHÈO” NHẰM PHÁT TRIỂN TƯ

DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

I ĐẶT VẤN ĐỀ

là thông qua các giờ dạy chính khóa trên lớp với sự đổi mới về hình thức dạy học,kiểm tra và đánh giá Vì vậy, thay đổi cách tiếp cận bằng nhiều phương pháp giảngdạy tích cực, kết hợp với giáo dục kỹ năng sống, tổ chức các hoạt động dạy học hấpdẫn là rất cần thiết Đặc biệt trong xu thế phát triển và hội nhập của thời đại mớichúng ta cần đào tạo những con người có khả năng nhạy bén, linh hoạt ứng biến vàthuyết phục người khác bằng khả năng tư duy và lập luận của mình trong đó có tưduy phản biện Trong quy định về tiêu chuẩn đánh giá trường THCS và THPT do bộtrưởng GD-ĐT ban hành kèm theo thông tư 13/2012/TT- BGDĐT, ngày 6/4/2012 cókhẳng định: “hướng dẫn học sinh học tập tích cực, chủ động, sáng tạo và biết phảnbiện”.

Vì thế, một trong những phương pháp hữu hiệu rèn luyện tư duy phản biệntrong giờ dạy học văn chính là phương pháp “đối thoại tích cực” - Socratic Hơnnữa, môn Ngữ văn lại có những lợi thế nhất định trong việc vận dụng phương pháp

“đối thoại tích cực” - Socratic, bởi lẽ bản thân một văn bản ngôn từ đã chứa đựng vôvàn các “khoảng trống” khơi gợi sự “hoài nghi” kiếm tìm và giải mã của độc giả Vìvậy, giáo viên có thể chọn phương pháp tổ chức dạy học “đối thoại tích cực” -Socatic khi tiến hành giờ đọc hiểu văn bản văn học nói chung và tác phẩm Chí phèo

- Nam Cao nói riêng Đây là tác phẩm đã được quan tâm khá sâu sắc và việc áp dụngnhiều phương pháp trong một thời gian dài Tuy nhiên, việc giảng dạy phần chươngtrình này cũng chưa thực sự hiệu quả Chính vì thế trong bài nghiên cứu này, tôimong muốn tìm ra được một phương pháp giảng dạy phù hợp mang tính khoa học

và nghệ thuật với đề tài “Vận dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socratic trong giờ đọc hiểu văn bản “Chí phèo” nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh trung học phổ thông” nhằm góp phần nâng cao hiệu quả giờ giảng dạy Ngữ

văn, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu với môn học này, cũng là góp thêm một phầntích cực nhằm nâng cao hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học.

2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua hình thức “đối thoại tích cực” - Socatic để thúc đẩy học sinh giúp đỡ lẫnnhau hiểu những ý tưởng, những giá trị được phản ánh trong tác phẩm Qua quátrình thảo luận giúp học sinh hình thành một số năng lực sau:

- Năng lực tự học thể hiện qua việc nghiên cứu tài liệu

- Năng lực hợp tác

- Năng lực ngôn ngữ: biết trình bày ý tưởng, biết đặt câu hỏi, biết lắng nghe

- Năng lực thẩm mĩ, cảm xúc: hình thành quá trình khám phá tác phẩm, đặt mìnhvào vị trí nhân vật, nhận biết giá trị thẩm mĩ của tác phẩm

3 Đối tượng nghiên cứu

- Tư duy phản biện ở học sinh THPT qua giờ dạy đọc hiểu văn bản “Chí phèo”

- Thông qua phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic chủ yếu thúc đẩy học sinhgiúp đỡ lẫn nhau, để hiểu những ý tưởng những vấn đề, những giá trị được phản ánhtrong tác phẩm Quá trình thảo luận giúp học sinh hình thành một số năng lực

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu chính:

- Phương pháp thể nghiệm

- Phương pháp quan sát, thống kê

- Phương pháp phân tích tổng hợp

Ở đề tài này, chúng tôi tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Tiến hành khảo sát năng lực phản biện và hứng thú học môn Ngữ Văn củahọc sinh trong trường

Bước 2: Dạy thể nghiệm theo hướng phát triển tư duy phản biện thông qua hình thức

“đối thoại tích cực” - Socatic

Bước 3: Khảo sát và lấy kết quả sau mỗi tiết học

Bước 4: Đối chiếu kết quả và kết luận

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“Tư duy phản biện là quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích và đánh giámột thông tin đã có theo các cách nhìn khác cho vấn đề đã đặt ra nhằm làm sáng tỏ

và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề”[2]

“Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích vàđánh giá một thông tin đã có theo cách các cách nhìn khác nhau cho vấn đề đặt ranhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề Lập luận phản biệnphải rõ ràng, lôgic, đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm” [3]

Như vậy, thông qua một số quan niệm về tư duy phản biện, chúng ta có thểhiểu tư duy phản biện không đơn thuần chỉ là những ý kiến “phản biện” như tên gọi

Những hoạt động trong quá trình tư duy phản biện thường bao gồm: nêu quan điểm

và bảo vệ quan điểm, sử dụng những bằng chứng phù hợp, tạo mối liên hệ giữa các

ý, đánh giá, phân tích, tổng hợp, phân loại, so sánh, chỉ ra khó khăn và cách khắcphục Một quá trình tư duy phản biện được coi là tốt khi đạt được những tiêu chí: rõràng, mạch lạc, chính xác, thống nhất, ngắn gọn, phù hợp, có những giải thích và lý

do phù hợp, khách quan, toàn diện và có chiều sâu

1.1.2 Vai trò của tư duy phản biện với học sinh

Tầm quan trọng của tư duy phản biện với mỗi học sinh là không thể phủ nhận Vaitrò của tư duy phản biện với các em không chỉ có hiệu quả trong học tập, mà còn cả

ở kĩ năng sống cũng như giải quyết vấn đề trong cuộc sống thường ngày:

- Phát huy tính tích cực chủ động: Tư duy phản biện sẽ giúp các em chủ động tự đặt

ra câu hỏi, tự tìm các thông tin liên quan, để giải đáp vấn đề vướng mắc, chứ khôngphải ngồi chờ đợi lời giải đáp từ người khác Các em sẽ tự mình vượt qua được tínhrụt rè, e ngại, tự ti với những mặc cảm để tôi luyện sự mạnh dạn, tự tin trình bày vàbảo vệ quan điểm của mình Ngoài ra các em còn tự nuôi dưỡng cho mình óc tò mò,thích quan sát, biết đặt câu hỏi và trả lời những câu hỏi ngược chiều, khác biệt, đểđào sâu vấn đề, củng cố kiến thức đã tiếp thu trong quá trình học tập cũng như trongcuộc sống

- Tổng hợp kiến thức: Tư duy phản biện sẽ giúp các em thu thập và xử lí nhiều thôngtin dựa vào vốn kiến thức kinh nghiệm đã tích lũy và niềm tin của cá nhân, để phântích vấn đề cần phản biện, suy luận để đi đến những kết luận lôgic, thích đáng hơn.Đặc biệt tư duy phản biện còn giúp các em đánh giá các vấn đề nào cần được bàn vàgiải quyết, vấn đề nào không cần thiết và bỏ qua Ngoài ra, khả năng suy luận còn làyếu tố then chốt nên có được tư duy phản biện các em sẽ suy luận tốt, để phát hiện

ưu điểm, nhược điểm của vấn đề Có thể nói tư duy phản biện là một thước đo nănglực học tập, nhận thức và làm việc của mỗi học sinh

- Tạo nên tảng để phát triển sáng tạo: Thực tế, tư duy phản biện là nền tảng để pháttriển sáng tạo Tư duy sáng tạo và hoạt động sáng tạo không thể có nếu không có tưduy phản biện và năng lực phản biện Tư duy phản biện giúp các em có cái nhìn tíchcực, tránh cái sai, cái cũ để tìm đến cái mới, tiến bộ hơn, hoàn hảo hơn Có thể thấyvới phương pháp tư duy phản biện các em đều phải sẳn sàng động não, suy luận,đánh giá vấn đề Trước khi gật đầu đồng ý bất cứ ý kiến nào, các em đều phải chủđộng phân tích và đánh giá vấn đề Quá trình này sẽ giúp các em hình thành và pháttriển và đồng thời củng cố tư duy sáng tạo độc lập và tư duy phản biện ngày càngvững Các em muốn sáng tạo nhiều cái mới thì cần phải xem xét vấn đề ở nhiều khíacạnh khác nhau Như vậy, các em mới có cái nhìn toàn diện hơn

1.2 Hình thức “đối thoại tích cực” - Socatic

1.2.1 Khái niệm

“Đối thoại tích cực” - Socatic (còn gọi là phương pháp truy vấn biện chứng) là hìnhthức hỏi – đáp (đối thoại) trên tinh thần dân chủ để từ đó những người tham gia cuộcđối thoại dần tiệm cận chân lý về vấn đề mình đang thảo luận.”[4]

“Truy vấn” là hỏi để hỏi về một thứ gì đó hoặc là tìm kiếm một thứ gì đó, khi phảiđối mặt với tình huống nhiều lựa chọn, hay một vấn đề gây cho người hỏi sự lúngtúng”[5]

Có nhiều những quan niệm về “đối thoại tích cực” - Socatic nhưng phần lớn các nhà

- Việc học được khuyến khích bởi khám phá, nghĩa là xuất phát từ những câu hỏihoặc những vấn đề.

- Việc học được dựa trên một qui trình xây dựng tri thức và hiểu biết mới

- Đây là cách tiếp cận tích cực đối với việc học, bao gồm học bằng hoạt động

- Một cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm đối với việc dạy trong qui tắc củangười thầy có tác dụng tạo thuận lợi cho hoạt động của người học

- Phát triển kĩ năng tự bộc lộ của bản thân

1.2.2 Phân biệt “đối thoại tích cực” - Socatic và Thảo luận nhóm

- Thảo luận nhóm thường được giáo viên tiến hành như sau: giáo viên phân nhómhọc sinh, giao nhiệm vụ; học sinh làm việc theo nhóm, thống nhất kết quả thảo luận;đại diện nhóm trình bày; các nhóm đóng góp ý kiến, giáo viên nhận xét, đánh giáchung Như vậy, kết quả thảo luận thực chất sẽ quy về khuôn mẫu chung nào đó vàviệc phản biện của học sinh rất hiếm khi được nêu ra, bởi lẽ các em đã thống nhấtmột kết quả chung cho cả nhóm Đó là chưa kể trong giờ dạy học nhiều khi thảoluận nhóm còn mang nặng tính hình thức

- “Đối thoại tích cực” - Socatic là một phương pháp giảng dạy mà trong đó, ngườithầy không có câu trả lời chính xác cho những câu hỏi Hầu như tất cả những câu hỏiđều được trả lời bằng một câu hỏi khác Người thầy đóng vai trò như người dẫnđường, giúp học trò nhận rõ được vấn đề và tự tìm câu trả lời cho câu hỏi của mình.Qua cách hỏi để gợi ý, câu trả lời thật sự phát xuất từ người trò

1.2.3 Vai trò của “đối thoại tích cực” - Socatic trong giờ đọc - hiểu văn bản

Giờ đọc - hiểu Ngữ Văn có một lợi thế nhất định trong việc vận dụng hình thức thảoluận Socratic Bởi lẽ, một tác phẩm văn học là một văn bản ngôn từ, việc đánh giágiá nó cũng thay đổi theo thời gian và thị hiếu của mỗi người, mỗi thời đại Một vănbản ngôn từ sẽ chứa đựng vô vàn “khoảng trống”, khơi gợi sự hoài nghi, tìm kiếm vàgiải mã cho các em học sinh Vì vậy, phát triển tư duy phản biện cho học sinh thôngqua hình thức “đối thoại tích cực” - Socatic là rất quan trọng, sẽ thúc đẩy học sinhgiúp đỡ lẫn nhau, để hiểu những ý tưởng, những vấn đề, những giá trị được phản ánhtrong văn bản văn học

2 Thực trạng áp dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socratic vào dạy học Ngữ văn để phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT hiện nay.

2.1 Thuận lợi:

2.1.1 Về phía giáo viên:

Được sự quan tâm, chỉ đạo của các cấp, Sở GD&ĐT mấy năm gần đây đã tổchức cho giáo viên cũng như các tổ trưởng được tiếp cận, cập nhật những nội dungchương trình mới, những hướng tiếp cận bài mới để giáo viên có cơ hội trao đổi kinhnghiệm, học tập và trau dồi kiến thức để cùng nhau tiến bộ, góp phần phát triển nềngiáo dục nước nhà Đặc biệt phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic là mộtphương pháp mang tính triết học cao, và đây là một trong những phương pháp đổimới nhằm nâng cao phát triển tư duy phản biện cho người học nên phù hợp với tiêuchí giảng dạy đổi mới phương pháp trong giáo dục hiện nay Bên cạnh đó, giáo viêntrong tổ văn của trường, tuổi đời còn trẻ, có nhiệt huyết, niềm đam mê, có tinh thầnhọc hỏi, trau dồi chuyên môn nghiệp vụ, và biết sử dụng các công nghệ thông tin để

áp dụng phương pháp thảo luận một cách dễ dàng và hiệu quả hơn

2.1.2 Về phía học sinh:

Trước tiên có thể khẳng định rằng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic

có tất cả các ưu điểm cơ bản mà phương pháp tình huống có Cho nên đây là mộttrong những phương pháp làm cho học sinh rất chủ động tham gia vào quá trìnhhọc, thậm chí chủ động hơn so với phương pháp tình huống, không chỉ thế đây còn

là một những phương pháp chú trọng tới rèn luyện tới kỹ năng phản biện của họcsinh nên học sinh cũng có thể nhập vai vào nhân vật để phản biện, tranh luận và đưa

ra quan điểm Bản thân của phương pháp đã có rất nhiều các ưu điểm và có lợi choquá trình áp dụng phương pháp vào giảng dạy môn văn Nhưng quan trọng hơn nữa

đó chính là về phía học sinh Học sinh trường THPT trong những năm gần đây đãđược nâng cao chất lượng đầu vào, chính vì vậy mà chất lượng học sinh đã tăng lênđáng kể Học sinh luôn chủ động tìm tòi và thích sự sáng tạo, mới lạ trong việc khaithác các tác phẩm văn chương Tiềm năng phản biện ở học sinh rất phát triển Bởicác em luôn có nhu cầu bộc lộ mình, nhất là trong các tình huống được động viênkhích lệ, có hứng thú Khi đó mà có sự kết hợp với những hiểu biết sâu rộng của vấn

đề sự định hướng và khuyến khích của giáo viên thì các em sẽ thể hiện hết mình.Không khí học trở nên sôi nổi và hứng thú hơn Trong khi đó những tác phẩm được

áp dụng phương pháp : Chí Phèo (Nam Cao) lại là tác phẩm có rất nhiều lợi thế khivận dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socratic bởi đây là những tác phẩm "thuộc về một thời" mà các em thì luôn có sự nhìn nhận đánh giá vấn đề theo gócnhìn của con người hiện đại Điều đó rất dễ dẫn đến tâm trạng bất hòa với quá khứ,hay một "ấm ức" nào đó hoặc nhu cầu đánh giá lại vấn đề Đó chính là nền tảng chophản biện bùng phát

Mặc dù không nhiều nhưng cũng có những bộ phận học sinh yêu thích và đam

mê văn chương nên các em miệt mài tìm tòi, suy nghĩ sáng tạo Đặc biệt trongnhững năm gần đây sự đổi mới về phương thức kiểm tra đánh giá (kiểm tra theohình thức thi tập trung) bộ môn văn đã làm sống dậy mạnh mẽ ý thức cá nhân ngườihọc Các em có thể thoải mái bộc lộ quan điểm riêng của bản thân mà không sợ

"trái" hay "chệch" ý thầy.Tiêu chí đúng sai được thay bằng lập luận có thuyết phụchay không? Đây là cơ hội phát huy tối đa khả năng học tập và hiểu biết của mình.Hơn nữa, không khí học tập đầy ắp tính dân chủ của nền giáo dục hiện đại cũng tạo

ra nhiều cơ hội cho người học phát huy tiềm năng sáng tạo của bản thân Trong bốicảnh hiện nay, toàn ngành đang thi đua "xây dựng trường học thân thiện và học sinhtích cực" thì tính sáng tạo của học sinh có điều kiện thăng hoa

Ngoài ra, học sinh ngày nay các em đã được tiếp cận rất sớm với công nghệthông tin nên khả năng tìm tòi tri thức và áp dụng công nghệ vào thông tin rất tốtnhư các em có thể tự trang bị cho mình những kiến thức và sự hiểu biết rất sâu rộngchỉ nhờ internet hay các em có thể tự chuẩn bị và thuyết trình bằngpowerpoint, Chính vì thế mà các em có đầy đủ những điều kiện và tiêu chí để phát

triển hình thức thảo luận theo phương pháp Socratic để phát triển tư duy phản biệnkhi học môn Ngữ văn.

2.2 Khó khăn

Trong dạy học văn hiện nay, việc phát huy tư duy phản biện đã được chútrọng nhưng vẫn còn vấp phải những rào cản lớn Trước hết, chính là những thóiquen thụ động trong học tập và chiếm lĩnh kiến thức của học sinh, cộng hưởng vớilối dạy học truyền thụ một chiều đã ăn sâu vào một số bộ phận giáo viên Cụ thể:

2.2 1 Về phía giáo viên

Quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy đã tạo điều kiện cho giáo viên đượcthỏa sức sáng tạo thiết kế các bài dạy theo đam mê và lý tưởng của mình Nhưng bêncạnh đó cũng vấp phải rất nhiều trở ngại khó khăn khi quan điểm truyền thốngdường như đã một phần ăn sâu trong tiềm thức của giáo viên Chính vì thế, khôngphải giáo viên nào cũng quen với việc lắng nghe ý kiến phản biện của học sinh, nhất

là những ý kiến trái chiều Một phần cũng do những bước tường thành tích khổng lồvẫn chưa sẵn sàng đón tiếp tư duy phản biện Phần lớn giáo viên đứng trên bục giảngngày nay vẫn còn rất nhiều những lo toan mặc dù họ luôn tâm huyết với nghề, vàđặc biệt họ chưa thể chấp nhận việc học sinh phản biện lại những gì mình nêu ra Cónhiều lý do khác nhau: danh dự, uy tín, hạn chế chuyên môn Thậm chí gay gắt hơnthì họ cho rằng học sinh vô lễ (cãi thầy) Giáo viên không có thói quen nhận lỗitrước học trò bởi tư duy và nếp nghĩ truyền thống: thầy luôn đúng, thầy nói trò phảinghe Ngay thời kỳ mà triết gia Socratic sống ông cũng nhận thấy rất rõ những bấtcập đó trong giáo dục So với thao tác chăn dắt truyền thống của tầng lớp quý tộcxây dựng trên quan hệ tuổi tác (lớn bảo trẻ phải nghe) hay ý muốn thuyết phục đặttrên quan hệ thầy trò cao thấp (thầy nói trò phải nghe) thì chiến lược "đỡ đẻ" củaSocratic đã mở ra một kỷ nguyên của quan hệ bình đẳng trong giáo dục giữa hai cánhân cùng đi tìm chân lý trong tư cách đối tác Ông đã thay đổi hoàn toàn quan hệ

thầy - trò theo chiều hướng tùy thuộc lẫn nhau: "làm thầy không phải ban phát những khẳng định dứt khoát, hay các bài học làm thầy thực ra là làm học trò Sự dạy dỗ bắt đầu khi người thầy học ở học trò và đứng vào vị thế đã hiểu những gì và hiểu như thế nào của học trò Học trò là cơ hội để người thầy tự tìm hiểu, đồng thời là người thầy cũng là cơ hội để kẻ đi học tự hiểu mình" (S.A.Kierkegaard, trích dẫn bởi

P.Hadot, Eloge de Socrates, tr 29-30)

Chính vì thế, đòi hỏi người giáo viên khi áp dụng phương pháp này phải biếtlắng nghe và chủ động trong việc chiếm lĩnh kiến thức, biết lắng nghe và tạo đượckhông gian đối thoại tự do, dân chủ; từ đó mới có thể khuyến khích được học sinhdám nghĩ và dám phản biện lại những vấn đề trong giờ dạy học văn

Phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic là một trong những phương thức

áp dụng rất thuận lợi và đạt được hiệu quả cao trong việc phát triển tư duy phản biệncho học sinh trong dạy học môn Ngữ văn nói chung và các tác phẩm văn học hiệnthực trong chương trình Ngữ văn 11 nói riêng Nhưng đây cũng là một trong những

phương pháp đòi hỏi sự chuẩn bị hết sức chu đáo và công phu của giáo viên Chonên thường dẫn đến tâm lý ngại và không muốn áp dụng Đã vậy, trước những cáimới sẽ luôn có những ý kiến trái chiều, khiến cho giáo viên không nhiệt huyết khi ápdụng hình thức và phương pháp mới Đó cũng chính là một trong những nguyênnhân khiến cho phương pháp thảo luận theo hình thức Socratic ít được giáo viên biếttới và áp dụng trong giảng dạy.

2.2.2 Về phía học sinh

Hiện nay trong các nhà trường phổ thông thái độ đối với môn Ngữ văn củahọc sinh có sự phân lập rất rõ Số đông học sinh có thiên hướng thi vào các khối tựnhiên (do dễ kiếm việc làm sau khi ra trường), số còn lại rất ít dự thi vào ban xã hộithì học văn với động cơ rất thực dụng: chỉ cần đỗ vào ngành mình chọn chứ không

có sự yêu thích, hay hứng thú đam mê Đặc biệt, một thực tại mà giáo viên nào cũngnhận thấy: Sách tham khảo, sách hướng dẫn để học tốt, sách chuẩn kiến thức, bàivăn mẫu quá nhiều, vô hình dung đã làm cho học sinh bỏ rơi SGK Khâu soạn bàicủa một số học sinh ở nhà chưa thật tốt Có nhiều học sinh không tự tìm đọc trọn vẹntác phẩm và những tài liệu liên quan khác, nên giờ dạy của giáo viên chưa thật thuậnlợi Nhiều học sinh còn cảm thấy chưa thật sự hứng thú khi học tác phẩm văn họcnên ít nhiều ảnh hưởng đến cảm xúc ở tâm thế tiếp nhận, đến việc lĩnh hội kiến thứcmới của bài học Bên cạnh đó học sinh còn phải chịu áp lực từ các kỳ thi dẫn đếntâm lý gánh nặng và những khuôn mẫu trong kiến thức dạy học dẫn đến việc các emthụ động thiếu hứng thú để tìm tòi sáng tạo trong giờ văn, dẫn đến thiếu những kiếnthức cơ bản để có thể phản biện Một phần do tâm lý tính cách các em thiếu sự chủđộng và luôn e dè, sợ sệt, lười tư duy và phát biểu Một số học sinh còn luôn e ngạiviệc phản biện lại sẽ bị thầy cô ghét bỏ và trù dập, cho nên các em ít dám biểu hiện,chưa kể phản biện gay gắt Và một trong những khó khăn mà giáo dục Việt Nam vẫncòn tồn tại đó là học sinh Việt Nam chưa có thói quen nghi ngờ kiến thức và chưathực sự yêu thích say sưa môn văn, mà không có đam mê thì không có động lực,hứng thú để tìm tòi sáng tạo, thầy nói sao thì nghe thế

Thế hệ học sinh ngày nay có điều kiện tiếp cận công nghệ từ rất sớm; đó cũng

là một thuận lợi nhưng cũng có rất nhiều trở ngại Bởi các em bị cuốn hút bởi các tròchơi, phim ảnh, facebook mà quên đi nhiệm vụ học tập, các thiết bị nghe nhìnphim ảnh ra đời khiến các em lười đọc tác phẩm văn Đó cũng là một bất cập khókhăn trong khi áp dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic này, bởi đây làmột trong những phương pháp đòi hỏi thầy và trò không chỉ chuẩn bị công phu màcòn phải thực sự say mê tâm huyết và yêu thích tác phẩm văn học thì mới đạt đượchiệu quả cao khi áp dụng

Không chỉ thế, điều kiện kiến thức, môi trường, thời gian học tập còn nhiềubất cập Chương trình vẫn ôm đồm nặng về kiến thức gây nhàm chán Kiến thứcnặng quá tải khiến cho học sinh không còn có thể nghi ngờ hay phản biện gì nữa

Khiến cho các suy nghĩ tư duy để phát triển phản biện của các em bị triệt tiêu Đó làmột trong những khó khăn mà giáo dục cần phải khắc phục

3 Các giải pháp thực hiện.

Vấn đề giảng dạy văn chương theo đặc trưng thể loại nói chung và dạy tácphẩm văn học hiện thực Ngữ văn 11 nói riêng đã được đề cập từ lâu Để định hướngnội dung đề tài, tôi tìm hiểu các tài liệu có liên quan đến đặc trưng thể loại văn họchiện thực phê phán, cụ thể là tác phẩm văn học điển hình trong chương trình Ngữ

văn 11: Chí Phèo (Nam Cao) Ngoài ra tôi còn tìm hiểu tài liệu Komorova, Sự hình thành chủ nghĩa duy vật trong triết học Hy Lạp cổ đại, Leningrad 1975; Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn, Đại cương lịch sử triết học phương tây, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh; Bryan Magee, Câu chuyện triết học, nxb Thông kê 2003 những tài liệu có liên quan đến nhà triết học Socratic và phương

pháp luận của ông trong dạy học; những tài liệu về phát triển tư duy phản biện cho

học sinh trong quá trình dạy học như: tư duy và tư duy của giáo sư Chu Hảo trên SGTT 3/4/2018

Việc nghiên cứu và soạn giảng, chúng tôi luôn bám sát các tài liệu giảng dạytheo quy định bộ môn của Bộ Giáo dục & Đào tạo: Chí Phèo (Nam Cao) thời lượng

3 tiết Vì thế, việc chiếm lĩnh tác phẩm văn chương theo phương pháp “đối thoạitích cực” - Socatic giúp ta hiểu sâu sắc hơn về tác phẩm Điều đó, càng đòi hỏingười giáo viên nỗ lực hơn trong việc nghiên cứu những phương pháp giảng dạytheo phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic đối với mỗi văn bản văn học nhằmđạt hiệu quả nhất

3.1 Phương pháp thực hiện.

Để phát triển tư duy phản biện trong giờ dạy học văn các giáo viên thườnghướng đến một số phương pháp kỹ thuật dạy học: nêu vấn đề, thảo luận nhóm, đóngvai Với phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic thực chất là tiền đề cơ sở chocác phương pháp đó ra đời Để tiến hành một bài dạy áp dụng phương pháp thảoluận cần tiến hành theo các bước sau:

- Giáo viên đưa ra chủ đề cho buổi thảo luận như cách đánh giá nhìn nhậnnhân vật, sự kiện, chi tiết trong tác phẩm, thông điệp nghệ thuật, phong cách tácgiả Những vấn đề liên hệ thực tế từ cuộc sống được gợi ra từ tác phẩm Đồng thờicần chuẩn bị những câu hỏi dẫn dắt học sinh vào chủ đề thảo luận, những câu hỏigợi mở khi học sinh bế tắc trong thảo luận

- Học sinh đóng vai trò chủ đạo và dẫn dắt diễn biến của buổi thảo luận Họcsinh thường ngồi thành hình vòng tròn, hình chữ U, xoay vị trí trung tâm là giáoviên Mỗi cá nhân tự do phát biểu ý kiến quan điểm của mình và cần đưa ra những lý

lẽ dẫn chứng, luận điểm để bảo vệ ý kiến của bản thân

- Buổi thảo luận sẽ là những câu hỏi nối tiếp câu hỏi để tìm chân lý cuối cùngsáng rõ về văn bản được thảo luận Ví dụ: bạn nói như vậy thì bạn lấy căn cứ chi tiếtnào trong tác phẩm? bạn có thể cho chúng tôi biết tại sao bạn lại cho rằng như vậy?

Theo bạn thì qua tác phẩm Chí Phèo nhà văn Nam Cao đã gửi đến chúng ta thôngđiệp gì? Tại sao bạn lại cho rằng thông điệp đó là ý nghĩa nhất?

Trong quá trình thảo luận ấy học sinh bày tỏ quan điểm và suy nghĩ trongkhông khí tự do và dân chủ Đó chính là môi trường trau dồi tư duy phản biện chocác em Tất nhiên, với những giờ học như thế này thì sự định hướng và dẫn dắt củagiáo viên rất quan trọng Người giáo viên lúc này đóng vai trò giống như bà đỡ, đểhọc trò sản sinh ra tri thức phát triển tư duy, nhưng phải định hướng sao để học tròkhông công kích mang tính cá nhân, thiếu văn hóa, mà nên tập trung vào chủ đềthảo luận.Vì thế trước hết, giáo viên cần cho học sinh hiểu rẳng thảo luận để phảnbiện lại một nội dung, một vấn đề do người khác nêu ra (kể cả thầy/cô giáo củamình) là việc làm tích cực để đạt được tính tối ưu của chân lý chứ không phải làhành vi khiếm nhã, ngông cuồng hay vô lễ Tư duy phản biện phải trở thành một thóiquen tốt, thói quen luôn nghi ngờ kiến thức và học sinh phải thấy được quá trình tưduy phản biện phải chuẩn bị theo những bước sau:

+ Đọc và theo dõi cẩn thận những bước đi của luận cứ nhằm xác định các tiền

đề và kết luận mà các tác giả (học sinh phát biểu) luận cứ nêu ra Phải đặt ra nhữngcâu hỏi nghi vấn: Tại sao lại như thế? Bản chất vấn đề là gì? Nếu thế này thế kia thìsao?

+ Nếu luận cứ không suy luận mà chỉ là khẳng định thì có thể chứa đựngnhững thông tin sai lệch, như thế có quyền không quan tâm đến những gì mà luận cứmuốn thuyết phục người nghe Kết luận rút ra từ những luận cứ đó có thể không cósức thuyết phục

+ Trong trường hợp kết luận không thuyết phục, có nghĩa là nó mang tínhngụy biện và cần phải xem xét lại Có nên chấp nhận những kết luận mà tác giả (họcsinh phát biểu) đã nêu hay không Cách đánh giá chấp nhận hay từ chối phải dựatrên kiến thức đã được tích lũy của mình, dựa trên kinh nghiệm và lòng tin cậy

Trong bất cứ quá trình vận dụng tư duy phản biện, bất cứ tại thời điểm nàongười học cũng vẫn phải động não suy luận và đánh giá, những hoạt động này sẽ tạothành phong thái tư duy, luôn sẵn sàng lắng nghe và chủ động phân tích đánh giá

Tư duy phản biện không lập tức có ngay mà cần phải có quá trình Trước hếtcông việc này phải làm thường xuyên, liên tục Cho nên trước khi áp dụng phươngpháp “đối thoại tích cực” - Socatic vào giảng dạy tác phẩm: Chí Phèo (Nam Cao)thì giáo viên phải thường xuyên hướng dẫn và rèn luyện các em những kỹ năng cơbản về phản biện Giáo viên có thể làm mẫu các kỹ năng và cung cấp tư liệu hoặcdặn dò học sinh chuẩn bị tư liệu cần thiết để học sinh luyện tập cách tổ chức vấn đềcũng như phác thảo trình tự xử lý các công việc Ngoài ra giáo viên nên khuyếnkhích học sinh sử dụng các kỹ năng phản biện

Sau buổi học giáo viên tổ chức cho học sinh đánh giá và cảm nhận về tiết học,nhận thức của các em trước và sau thảo luận có thay đổi hay không? Học sinh cảmthấy hứng thú với đoạn nào trong thảo luận

3.2 Vận dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic vào thiết kế giáo án

và tổ chức dạy học tác phẩm: Chí Phèo (Nam Cao).

3.2.1 Mục đích thực nghiệm

Vận dụng các biện pháp đã đề xuất ở nội dung 2 vào soạn Chí Phèo (NamCao) trong chương trình Ngữ văn lớp 11 Qua đó khẳng định tính khả thi của các

biện pháp đã được đề xuất :Vận dụng phương pháp Socratic vào dạy học tác phẩm

văn học hiện thực nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh lớp 11.

3.2.2 Đối tượng, thời gian và địa bàn thực nghiệm

Chúng tôi lựa chọn văn bản Chí Phèo - Nam Cao (Ngữ Văn 11, tập 1, ban cơ bản)

để thiết kế giáo án thực nghiệm xuất phát từ đối tượng, thời gian và địa bàn thựcnghiệm

- Đối tượng thực nghiệm: Học sinh lớp 11 ban cơ bản

+ Lớp thực nghiệm: lớp 11M (43 HS), 11K (47 HS)

+ Lớp đối chứng : lớp 11 H (44 HS), 11A (44 HS)

- Thời gian thực nghiệm: Học kỳ I - Năm học 2020 – 2021

3.2.3 Nội dung thực nghiệm

Dạy học Chí Phèo - Nam Cao (Ngữ Văn 11, tập 1, ban cơ bản) theo phương

pháp “đối thoại tích cực” - Socratic ở lớp 11B, 11E

3.2.4 Tiến trình và kết quả thực nghiệm

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm đề tài theo những bước sau:

Thứ nhất, tiến hành kiểm tra trình độ ban đầu của học sinh lớp thực nghiệm và

lớp đối chứng

Thứ hai, chuẩn bị đầy đủ các phương tiện dạy học, thiết kế giáo án có vận

dụng phương pháp “đối thoại tích cực” - Socatic cho học sinh trong giờ dạy học vàdạy ở các lớp thực nghiệm, dạy ở các lớp đối chứng theo các phương pháp không cóthiết kế vận dụng dụng phương pháp thảo luận Socratic

Thứ ba, tiến hành thực nghiệm và dạy học đối chứng ở các lớp đã chọn.

Thứ tư, nghiệm thu kết quả được tiến hành sau khi hoàn thành bài dạy bằng hình thức kiểm tra trực tiếp đề 45 phút ở cuối bài dạy Chí Phèo - Nam Cao (Ngữ Văn

- Các lớp thực nghiệm và đối chứng được giảng dạy trong cùng một thời gian

cùng một nội dung Vận dụng phương pháp Socratic vào dạy học tác phẩm văn học hiện thực nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh lớp 11.

+ Các lớp thực nghiệm dạy theo hướng áp dụng nội dung các biện pháp đã đềxuất

+ Các lớp đối chứng dạy theo phương pháp vẫn đang sử dụng phổ biến hiệnnay

- Để thực nghiệm Vận dụng phương pháp Socratic vào dạy học tác phẩm văn học hiện thực nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh lớp 11, tôi

tiến hành các bước sau:

+ Bước 1: Xây dựng kế hoạch dạy học và chuẩn bị giáo án

+ Bước 2: Tổ chức các hoạt đông tự học trên lớp

+ Bước 3: Kiểm tra để đánh giá kết quả học tập của học sinh

Sau giờ Vận dụng phương pháp Socratic vào dạy học tác phẩm văn học hiện thực nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh lớp 11 chúng tôi yêu

cầu hai lớp làm một bài kiểm tra 45 phút cùng đề bài để đánh giá hiệu quả tiếp thukiến thức và hình thành kỹ năng cho các em

- Bước 3: Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của bản thân

Ở bước 1, học sinh tự học ở nhà theo hướng dẫn của giáo viên qua phiếu họctập: thu thập tư liệu về tác phẩm “Chí Phèo” - Nam Cao Sau đó, học sinh xử líthông tin đã thu nhận được để giải quyết vấn đề bằng việc trả lời các câu hỏi kháctrong phiếu học tập và câu hỏi trong hướng dẫn học bài SGK

Ở bước 2: HS đem kết quả đọc hiểu của mình trao đổi với bạn, với thầy thông quahướng dẫn, tổ chức của giáo viên

Ở bước 3: HS tự kiểm tra đánh giá kết quả học tập của mình qua hợp tác vớibạn, với thầy đồng thời kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của bản thân qua phầnkiểm tra của giáo viên

* Cách đánh giá

- Để đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm, tôi chọn hình thức so sánh kết quảhọc tập của học sinh thông qua bài kiểm tra sau khi dạy học xong bài học giữa lớpthực nghiệm và lớp đối chứng Ở bài kiểm tra này, các câu hỏi đưa ra vừa kiểm trakiến thức trọng tâm học sinh cần nắm sau bài học

- Để việc đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm được khách quan hơn, tôi đã mờigiáo viên trong tổ dự giờ trao đổi rút kinh nghiệm để nắm bắt ý kiến đánh giá của đồngnghiệp về cách thức tổ chức dạy học và các biện pháp áp dụng