Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua chủ đề tập tính ở động vật – sinh học 11

Mục tiêu giáo dục phổ thông đã và đang chuyển hướng từ chủ yếu là trang bị kiến thức sang trang bị những năng lực cần thiết cho các em học sinh.Phương pháp giáo dục phổ thông cũng đã và

cận kỹ năng sống, đó là: “Học để biết, Học để làm, Học để tự khẳng định mình và Học

để cùng chung sống” Mục tiêu giáo dục phổ thông đã và đang chuyển hướng từ chủ

yếu là trang bị kiến thức sang trang bị những năng lực cần thiết cho các em học sinh.Phương pháp giáo dục phổ thông cũng đã và đang được đổi mới theo hướng phát huytính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, phù hợp với đặc điểm củatừng lớp học, tăng cường khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụngkiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập chohọc sinh Nội dung giáo dục kĩ năng sống đã được tích hợp trong một số môn học vàhoạt động giáo dục có tiềm năng trong trường phổ thông; Đặc biệt, rèn luyện kỹ năngsống cho học sinh được xác định là một trong những nội dung cơ bản của phong trào

thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trường phổ

thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo

Sinh học là môn học gắn liền với kiến thức thực tiễn đời sống, nên sinh học làmôn học có nhiều thuận lợi để lồng ghép nội dung giáo dục KNS Để gây hứng thúcho HS, trong từng bài học, tiết dạy của mình người thầy cần phải đưa ra nhiều tìnhhuống thật gần gũi với cuộc sống, chuyển nội dung bài học thành các tình huống cóvấn đề, để các học sinh nhận xét, xử lý, lựa chọn và sau mỗi tình huống đó các em thấyđược vấn đề đúng ở đâu và sai ở đâu Từ đó, góp phần giáo dục KNS cho học sinh.Với bản thân tôi vừa làm công tác giảng dạy, vừa làm công tác chủ nhiệm thì tôithấy một thực tế là: với lớp đứng đầu khối các em chỉ quan tâm đến việc học để đi thiĐại học nên học rất tốt các môn khối nhưng những kĩ năng xã hội các em lại rất yếu.Cái tôi cá nhân của các em rất cao (lúc nào mình cũng phải được quan tâm nhất, phảiđược ngồi ở những vị trí tốt nhất trong lớp…), chưa biết chia sẻ, cảm thông với cácbạn… Trong khi các lớp tốp cuối thì các em lại không quan tâm mấy đến việc học,chơi nhiều hơn… Khi tôi hỏi tại sao các em không chịu khó học tập để thi vào mộttrường Cao đẳng hay đại học có mức điểm sàn hoặc đi học nghề thì các em trả lời: học

để làm gì hả cô, hoặc em không học vẫn có người lo cho em…

Với những quan điểm đã nêu trên và thực tế giảng dạy, theo dõi quá trình học tậpcủa học sinh, để nâng cao chất lượng dạy và học, góp phần rèn luyện KNS cho học

sinh, tôi đã lựa chọn đề tài: Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua chủ đề Tập tính

ở động vật – Sinh học 11.

2 Mục đích nghiên cứu:

- Kích thích và góp phần nâng cao việc học tập và khả năng tự học, tự giáo dục củahọc sinh Từ đó, học sinh có thể chủ động, sáng tạo trong việc chuẩn bị, trình bày nộidung cũng như những hiểu biết của mình trong các giờ học lí thuyết, các giờ thực hành

và vận dụng kiến thức đó vào thực tiễn

- Việc giáo dục kỹ năng sống giúp cho học sinh rèn luyện hành vi có trách nhiệm đốivới bản thân, gia đình, cộng đồng ; giúp các em có khả năng ứng phó tích cực trước

các tình huống của cuộc sống, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với mọi người xungquanh, sống tích cực, chủ động, an toàn, hài hòa và lành mạnh.

- Rèn cho học sinh 1 số kỹnăng sống cơ bản như: kỹ năng tự quản lí, kỹ năng tổ chức,

kỹ năng thể hiện sự tự tin, kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ, kỹ năng cảm thông chia sẻ

3 Đối tượng nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Lĩnh vực Sinh học 11 và giáo dục kỹ năng sống trong nhàtrường phổ thông Cụ thể là: Chủ đề: Tập tính ở động vật - sinh học lớp 11

- Đối tượng tác động: Học sinh lớp 11C1, 11C3, 11C6, 11C11

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Để có thể lồng ghép KNS vào bài tôi đã thực hiện các công việc sau:

+ Tìm hiểu kĩ mục tiêu bài học bao gồm các kiến thức, kỹ năng và thái độ mà họcsinh cần đạt được qua bài học

+ Tìm hiểu kĩ về các KNS cần giáo dục cho học sinh qua trang web google trênmạng internet và sách giáo dục KNS cho HS Trung học phổ thông

+ Tìm hiểu về đối tượng học sinh cần giáo dục

5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

Việc giáo dục đạo đức, hình thành các kỹ năng sống tối thiểu của các em đãđược lồng ghép trong các chương trình học tập, được tích hợp trong các bộ môn Tuynhiên còn rất hạn chế, thiếu sự đa dạng phong phú về nội dung nên hiệu quả đạt đượcchưa cao Vì vậy, tôi đã mạnh dạn ứng dụng các kĩ thuật, phương pháp dạy học mớivào trong bài dạy của mình: như tổ chức giờ học thành các hoạt động khám phá, thi tàithông qua các trò chơi, các hoạt động diễn kịch tạo tình huống có vấn đề , dạy học

dự án trong các bài của chương trình sinh học Trung học phổ thông

Trong các giờ dạy tôi đã sử dụng phương pháp dạy học theo hướng phát huy tínhđộc lập, sáng tạo của học sinh gắn với thực tiễn, có tài liệu bổ trợ phong phú, sử dụngthiết bị dạy học và ứng dụng CNTT trong dạy học, luôn tạo cho các em tính chủ động,tích cực, hứng thú trong học tập; phát huy tính sáng tạo, tạo được bầu không khí cởi

mở thân thiện của lớp Trong giờ học, tôi tạo cơ hội cho các em được nói, được trìnhbày trước nhóm bạn, trước tập thể, nhất là các em còn hay rụt rè, khả năng giao tiếpkém qua đó góp phần hình thành và rèn luyện 1 số KNS cơ bản cho các em

1.2 Phân loại kỹ năng sống:

Có nhiều cách phân loại KNS, tùy theo quan niệm về KNS Ví dụ:

- “ KNS được chia thành 2 loại: Kỹ năng cơ bản và kỹ năng nâng cao

+ Kỹ năng cơ bản gồm: Kỹ năng nghe, nói, đọc, viết, múa, hát, đi, đứng, chạy,nhảy v.v…

+ Kỹ năng nâng cao là sự kế thừa và phát triển các kỹ năng cơ bản dưới mộtdạng thức mới hơn Nó bao gồm: Các kỹ năng tư duy logic, sáng tạo, suy nghĩ nhiềuchiều, phân tích, tổng hợp, so sánh, nêu khái niệm, đặt câu hỏi v.v…

- Các KNS ở tiểu học và trung học cơ sở HS đã được học như:

Nhóm kỹ năng giao tiếp – hòa nhập cuộc sống:

+ Các em biết giới thiệu về bản thân, về gia đình, về trường lớp học và bạn bèthầy cô giáo

+ Biết chào hỏi lễ phép trong nhà trường, ở nhà và ở nơi công cộng

+ Biết nói lời cảm ơn, xin lỗi Thực tế trong nhà trường, thông qua môn Đạođức, các hoạt động tập thể HS được dạy cách lễ phép nhưng khi đi vào thực tế, nhiều

em thiếu kỹ năng giao tiếp, không có thói quen chào hỏi, tự giới thiệu mình với ngườikhác, thậm chí có nhiều em còn không dám nói hoặc không biết nói lời xin lỗi khi các

em làm sai

+ Biết phân biệt hành vi đúng sai, phòng tránh tai nạn Đây là kỹ năng quan trọng

mà không phải em nào cũng xử lý được nếu chúng ta không rèn luyện thường ngày

Nhóm kỹ năng trong học tập, lao động – vui chơi giải trí:

+ Các kỹ năng nghe, đọc, nói, viết, kỹ năng quan sát, kỹ năng đưa ra ý kiến chia

sẻ trong nhóm

+ Kỹ năng giữ gìn vệ sinh cá nhân, vệ sinh chung

+ Kỹ năng kiểm soát tình cảm – Kỹ năng kìm chế thói hư tật xấu sở thích cá nhân

có hại cho bản thân và người khác

+ Kỹ năng hoạt động nhóm trong học tập vui chơi và lao động.”

- Ở bậc trung học phổ thông các em cần được trau dồi các kỹ năng nâng cao bao gồm:Các kyx năng tư duy logic, sáng tạo, suy nghĩ nhiều chiều, phân tích, tổng hợp, sosánh, nêu khái niệm, đặt câu hỏi, kỹ năng làm việc nhóm v.v…”

- “Trong giáo dục chính quy ở nước ta những năm vừa qua, KNS thường được phânloại theo các mối quan hệ, bao gồm các nhóm sau:

+ Nhóm các kỹ năng nhận biết và sống với chính mình, bao gồm các KNS cụ thểnhư: tự nhận thức, xác định giá trị, ứng phó với căng thẳng, tìm kiếm sự hỗ trợ, tựtrọng, tự tin…

+ Nhóm các kỹ năng nhận biết và sống với người khác, bao gồm các kỹ năng cụthể như: giao tiếp có hiệu quả, giải quyết mâu thuẫn, thương lượng, từ chối, bày tỏ sựcảm thông, hợp tác,…

+ Nhóm các kỹ năng ra quyết định một cách có hiệu quả, bao gồm các KNS cụ thểnhư: tìm kiếm và xử lí thông tin, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề,

…

Trên đây chỉ là một số cách phân loại KNS Tuy nhiên, cách phân loại chỉ mangtính tương đối Trên thực tế, các KNS thường không hoàn toàn tách rời nhau mà cóliên quan chặt chẽ đến nhau Để làm việc có hiệu quả cần phối hợp chặt chẽ các KNSvới nhau”

1.3 Một số biện pháp rèn luyện KNS cho học sinh.

- Thực tế các KNS này được đưa vào mục tiêu cụ thể từng môn học, bài học Để cóhiệu quả cao, cần tổ chức tốt các biện pháp sau:

+ Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính độc lập, sáng tạo củahọc sinh gắn với thực tiễn, có tài liệu bổ trợ phong phú, sử dụng thiết bị dạy học vàứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học, luôn tạo cho các em tính chủ động, tíchcực, hứng thú trong học tập; phát huy tính sáng tạo, tạo được bầu không khí cởi mởthân thiện của lớp của trường Trong giờ học, giáo viên cần tạo cơ hội cho các emđược nói, được trình bày trước nhóm bạn, trước tập thể, nhất là các em còn hay rụt rè,khả năng giao tiếp kém qua đó góp phần tích lũy KNS cho các em.

+ Tổ chức tốt hoạt động ngoại khóa, “diễn đàn” ở phạm vi lớp khối của mình.Mỗi năm học sẽ có một số chủ đề rèn luyện KNS được triển khai Trong đó nhà trườngcần phát huy vai trò của tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh theo các chủ điểm hàngtháng Đưa trò chơi dân gian, hát dân ca và các loại hình sinh hoạt văn hóa dân gianvào trường học, qua đó mà rèn luyện KNS cho HS

+ Giáo viên chủ nhiệm phải làm tốt công tác chủ nhiệm mà nhà trường phâncông, thường xuyên thay đổi các hình thức sinh hoạt lớp, luân phiên nhau cho các emlàm lớp trưởng, tổ trưởng, không nên trong năm học chỉ để một em làm lớp trưởng.Thầy cô giáo phải là tấm gương sáng về đạo đức, nhất là tấm gương về các ứng xử vănhóa, chuẩn mực trong lời nói và việc làm Giáo dục KNS cho học sinh sẽ khó hơn khichính thầy cô không phải là một tấm gương

+ Nhà trường cần tổ chức tốt các buổi chào cờ đầu tuần Theo đó mục tiêu buổichào cờ không chỉ là đánh giá xếp loại nền nếp, học tập, các hoạt động giáo dục trongtuần qua, triển khai kế hoạch tuần tới của BGH nhà trường mà cần thay đổi hình thứcbuổi lễ chào cờ một cách sáng tạo, rèn luyện các kỹ năng cho học sinh Chẳng hạn như

để các em được thay mặt lớp trực đánh giá, nhận xét thêm phần giao lưu với toàntrường qua các tiết mục văn nghệ, kể chuyện, câu đố, trò chơi… do chính các em đứng

ra tổ chức dưới sự giúp đỡ và hướng dẫn của GVCN

+ Xây dựng trường, lớp xanh-sạch-đẹp-an toàn Trong đó cần chú trọng tạo môitrường tự nhiên gần gũi với cuộc sống như trồng vườn cây thuốc nam, các câu khẩuhiệu ở các cây xanh, bồn hoa để thông qua đó mà giáo dục ý thức BVMT ở các em.Ngoài ra, nhà trường cần phối hợp với gia đình, các tổ chức xã hội trong và ngoài nhàtrường để cùng góp phần giáo dục KNS cho các em

+ Tổ chức các buổi hoạt động ngoài giờ lên lớp, các cuộc thi bằng các hình thứcnhư Rung chuông vàng, Đối mặt, Đường lên đỉnh

1.4 Nguyên tắc giáo dục kĩ năng sống trong nhà trường phổ thông.

Gồm các nguyên tắc sau:

- Tương tác: KNS không thể được hình thành chỉ qua việc nghe giảng và tự đọc tài

liệu mà phải thông qua các hoạt động tương tác với người khác Việc nghe giảng và tựđọc tài liệu chỉ giúp học sinh thay đổi nhận thức về 1 vấn đề nào đó Nhiều KNS đượchình thành trong quá trình HS tương tác với bạn cùng học và những người khác (kỹnăng thương lượng, kỹ năng giải quyết vấn đề…) Trong quá trình tham gia các hoạtđộng có tính tương tác, HS có dịp thể hiện các ý tưởng của mình, xem xét các ý tưởngcủa người khác, từ đó tự đánh giá và xem xét lại những trải nghiệm sống của mìnhtrước đây theo 1 cách nhìn nhận khác Vì vậy, việc tổ chức các hoạt động có tính chấttương tác cao trong nhà trường, trong các giờ dạy tạo cơ hội quan trọng để giáo dụcKNS hiệu quả

- Trải nghiệm: KNS chỉ được hình thành khi người học được trải nghiệm qua các tình

huống thực tế HS chỉ có kỹ năng khi các em tự làm việc đó, chứ không chỉ nói về việc

đó Kinh nghiệm có được khi HS được hình động trong các tình huống đa dạng giúpcác em dễ dàng sử dụng và điều chỉnh các kỹ năng phù hợp với điều kiện thực tế.

GV cần thiết kế và tổ chức các hoạt động trong và ngoài giờ học sao cho HS có

cơ hội thể hiện ý tưởng cá nhân, tự trải nghiệm và biết phân tính kinh nghiệm trongcuộc sống của chính mình và người khác

- Tiến trình: Giáo dục KNS không thể hình thành trong “ngày một, ngày hai” mà đòi

hỏi phải có cả quá trình: nhận thức – hình thành thái độ - thay đổi hành vi Đây là mộtquá trình mà mỗi yếu tố có thể là khởi đầu của 1 chu trình mới Do đó nhà giáo dục cóthể tác động lên bất kì mắt xích nào trong chu trình trên

- Thay đổi hành vi: Mục đích cao nhất của giáo dục KNS là giúp người học thay đổi

hành vi theo hướng tích cực, có kỹ năng hành động, thể hiện thái độ và lựa chọn giá trịcủa cá nhân qua các hành động Giáo dục KNS là thúc đẩy người học thay đổi hayđịnh hướng lại các giá trị, thái độ và hành động của chính mình

- Thời gian và môi trường giáo dục: Giáo dục KNS cần thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc

và thực hiện càng sớm càng tốt đối với trẻ em Môi trường giáo dục cần được tổ chứcnhằm tạo cơ hội cho HS áp dụng kiến thức và kỹ năng vào các tình huống “thực” trongcuộc sống

1.5 Giáo dục KNS trong môn sinh học ở trường Trung học phổ thông.

- “Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, nên các kiến thức sinh học được hình thànhchủ yếu bằng phương pháp quan sát và thí nghiệm, vì thế các kỹ năng học tập Sinh học

sẽ góp phần vào việc GDKNS, tập trung vào các kỹ năng chủ yếu đối với giáo dục phổthông Việt Nam như: Kỹ năng suy nghĩ sáng tạo, Kỹ năng tư duy, bình luận phê phán,

Kỹ năng giải quyết vấn đề, Kỹ năng vận dụng kiến thức, Kỹ năng ra quyết định, Kỹnăng phòng tránh thiên tai và các nguy cơ tiềm ẩn trong môi trường sống xung quanhcác em”

2 Thực trạng về kỹ năng sống của học sinh trung học phổ thông

- Qua việc giảng dạy ở trường THPT Đào Duy Từ, tôi nhận thấy với các lớp đa số các

em có lực học trung bình thì có nhiều học sinh còn lúng túng khi trình bày bài, nhiềuhọc sinh chưa biết tự học, tự khai thác các kiến thức trong sách giáo khoa Với các lớp

có đa số học sinh học lực khá giỏi, thì khả năng tự học, tự khai thác kiến thức trongsách giáo khoa cũng như các nguồn tài liệu khác rất tốt nhưng các em lại không mấyquan tâm đến các kiến thức thực tế, các kiến thức xã hội… vốn hiểu biết rất ít Cónhiều học sinh không có các KNS cơ bản mà các em đã được học ở bậc tiểu học vàtrung học cơ sở Bên cạnh đó thì các phương pháp giảng dạy truyền thống, với các câuhỏi đơn giản HS chỉ cần đọc sách giáo khoa là trả lời được… làm cho HS luôn thụđộng trong quá trình tiếp thu kiến thức mới từ đó các em lười suy nghĩ, lười vận độngdẫn tới thiếu các KNS cơ bản và nâng cao

- Trong cuốn sách “Giáo dục kỹ năng sống trong môn sinh học ở trường Trung họcphổ thông” - NXB Giáo dục Việt Nam (tài liệu dành cho giáo viên), cũng đã giới thiệumột số bài soạn minh họa lồng ghép KNS trong môn sinh học lớp 10, 11, 12 Tuynhiên các bài soạn này thể hiện chủ yếu là các hoạt động nhóm của HS, chưa tổ chứccác trò chơi cũng như các hoạt động diễn kịch, phân vai cho HS

- Trước đây, đối với bài 31 + 32 + 33 : “Tập tính ở động vật ”, tôi cũng đã sử dụngphương pháp mới, lấy HS làm trung tâm để giảng dạy như: yêu cầu HS tự nghiên cứusách giáo khoa thông qua việc giao cho HS về nhà hoàn thành phiếu học tập trước khiđến lớp, sử dụng công nghệ thông tin để trợ giảng , yêu cầu hoạt động nhóm, tôi cũng

đã sử dụng phương pháp vấn đáp - tìm tòi … Với phương pháp này HS cũng đã chủđộng tiếp thu kiến thức trong SGK, nhưng vẫn còn máy móc, việc giơ tay phát biểumới chỉ tập trung ở một số học sinh tích cực, HS lên bảng mới chỉ trình bày bảng màchưa thuyết trình trước lớp, chưa liên hệ được với thực tế… HS vẫn còn thiếu tự tinkhi trình bày bài Do đó các kĩ năng giao tiếp giữa HS với GV, HS với HS, HS vớiSGK , các kĩ năng suy nghĩ sáng tạo, kĩ năng ra quyết định và kĩ năng làm chủ bảnthân… chưa được rèn luyện nhuần nhuyễn, chưa tạo được điều kiện cho những HS rụt

rè, lười phát biểu có thể tự tin trình bày trước lớp

- Học sinh lớp 11C6, 11C11 THPT Đào Duy Từ, năm học 2020 - 2021, gồm nhiều emlười học, có kết quả học tập không cao, nhưng lại rất năng động, thích thể hiện bảnthân, tính tự chủ cao, cái “tôi” lớn… các em không thích bị áp đặt nhưng lại chưa ýthức được vai trò, vị trí của mình trong lớp, trường cũng như trong gia đình Do đócác em thực hiện nội quy của lớp, của trường không tốt, và là những đứa con ươngbướng trong gia đình Tuy nhiên, các em tham gia rất tích cực trong các môn thể thaonhư bóng đá, bóng truyền, cầu lông và các hoạt động văn nghệ như múa, hát, diễn

kịch…Nhưng do thiếu các KNS cơ bản thuộc nhóm kĩ năng giao tiếp – hòa nhập cuộc sống nên các em được xếp vào nhóm HS hay vi phạm các nội quy học đường.

- Học sinh lớp 11C1, 11C3, THPT Đào Duy Từ, năm học 2020 - 2021, gồm đa số các

em có ý thức tự giác tốt, có lực học khá và giỏi, khả năng tự học, tự nghiên cứu tốt,khả năng tư duy tốt, các em chấp hành tốt nội quy của trường, lớp và là những đứa conngoan trong gia đình Tuy nhiên, các em lại thiếu tự tin khi trình bày trước lớp, lườivận động, ngại tham gia các hoạt động ngoại khóa như: văn nghệ… các em giao tiếpchủ yếu với SGK và các sách tham khảo do đó thiếu các kiến thức thực tế và KNS cơbản

3 Biện pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh qua chủ đề Tập tính ở động vật – Sinh học 11.

- Nêu được khái niệm tập tính của động vật

- Phân biệt được tập tính bẩm sinh và tập tính thứ sinh (tập tính học được trongđời sống cá thể)

− Trình bày được cơ sở thần kinh của tập tính

− Phân biệt được các dạng tập tính chủ yếu ở động vật (săn bắt mồi, tự vệ, sinhsản )

− Phân biệt được một số hình thức học tập ở động vật

− Trình bày được một số ứng dụng của tập tính vào thực tiễn đời sống

2 Kĩ năng: Rèn cho HS các kĩ năng sau:

- Kĩ năng chuyên môn: Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, so sánh.

- Kĩ năng sống :

+ Kĩ năng giao tiếp: Giữa Thầy và trò, giữa HS với sách giáo khoa, giữa HS

với HS (Thông qua hoạt động nhóm)

+ Kĩ năng tư duy hệ thống, xem xét các thành phần trong một tổng thể, để nhìn

thấy sự thống nhất giữa các thành phần đó

+ Kĩ năng lắng nghe tích cực: Thông qua các nhiệm vụ giáo viên chuyển giao và

thông qua hoạt động nhóm

+ Kĩ năng ra quyết định và Kĩ năng làm chủ bản thân: Thông qua các trò chơi, các

hoạt động khám phá và vai trò của HS trong nhóm

+ Kĩ năng quản lí thời gian và đảm nhận trách nhiệm: Thông qua việc phân phối

thời gian cho các hoạt động khám phá và trò chơi

+ Kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ: Thông qua các nhiệm vụ học tập mà các em phải

hoàn thành và qua các tình huống thực tế

+ Kĩ năng cảm thông, chia sẻ: Thông qua các đoạn kịch ngắn liên quan đến các

tình huống thực tế do các em đóng

3 Thái độ.

- Thông qua kiến thức về tập tính ở động vật giúp học sinh có ý thức trong việc

rèn luyện, tu dưỡng bản thân, tự bảo vệ mình Từ đó có ý thức bảo vệ môi trường, bảo

vệ các loài động vật quý hiếm, có ý thức sử dụng năng lượng điện, nước một cáchtiết kiệm và hiệu quả

- Học sinh có thể vận dụng các kiến thức trong bài học để giải thích các vấn đề

trong cuộc sống hàng ngày Từ đó có ý thức tránh xa các hành động thiếu văn hóa, các

tệ nạn xã hội

4 Các năng lực hướng tới

1 Năng lực pháthiện và giải

quyết vấn đề

- Phân tích được các tình huống trong học tập, cuộc sống,đưa ra các phán đoán

- Thu thập và làm rõ các thông tin có liên quan đến vấn đề

và đưa ra 1 số giải pháp để giải quyết

3 tác – giao tiếpNăng lực hợp

- Biết cách cùng nhau làm việc nhóm để hoàn thành nhiệm

vụ giáo viên giao

- Biết cách đánh giá, nhận xét và khuyến khích các thànhviên trong nhóm tham gia, đảm nhận trách nhiệm

4 Năng lực sử

dụng CNTT

- Biết khai thác thông tin trên internet

- Soạn thảo trình bày, báo cáo kết quả hoạt động và báo cáosản phẩm học tập

5 Năng lực tựhọc

- Xác định được nhiệm vụ học tập

- Hình thành cách học tập riêng để đạt hiệu quả cao

- Biết cách tìm nguồn tài liệu phù hợp với mục đích và nộidung học tập

- Tự nhận ra và điều chỉnh những sai sót trong quá trình học

II Chuẩn bị của Giáo viên – Học sinh.

1 Giáo viên ( GV)

a Các video và hình ảnh liên quan đến chủ đề

Video 1: Học sinh đi xe đạp điện Video 2 Cụ già đội sẵn mũ bảo

không đội mũ bảo hiểm hiểm vẫy đi nhờ xe

Video 11 Tập tính bảo vệ lãnh thổ Video 12 Tập tính sinh sản

Video 13 Tập tính di cư Video 14 Tập tính xã hội

b Máy tính sách tay, máy chiếu, bảng phụ

1 Phân biệt tập tính bẩm sinh và tập tính học được

Hãy theo dõi các tình huống trong các video, thảo luận nhóm và hoàn thành bảng

sau:

Điểm so sánh Tập tính bẩm sinh Tập tính học được

Ví dụNguyên nhân và giải pháp

Khái niệm

Cơ sở thần kinh

2 Tập tính là gì?

3 Em hãy tìm 1 số ví dụ về tập tính vừa có nguồn gốc bẩm sinh vừa có nguồn gốc học được ngoài sách giáo khoa?

4 Dựa vào mức độ tiến hóa của hệ thần kinh và tuổi thọ của động vật, hãy trả lời các câu hỏi sau: a Ở động vật có hệ thần kinh dạng lưới và hệ thần kinh dạng chuỗi hạch, các tập tính của chúng hầu hết là tập tính bẩm sinh, tại sao?

b Tại sao người và động vật có hệ thần kinh phát triển có rất nhiều tập tính học được?

5 Để giảm thiểu tai nạn giao thông chúng ta cần hình thành những tập tính nào?

6 Trong gia đình và ở trường, chúng ta cần hình thành những tập tính nào để sử dụng điện 1 cách tiết kiệm và hiệu quả?

7 Tại sao phải sử dụng tiết kiệm điện?

8 Muốn hình thành 1 tập tính học được ở 1 loài động vật thì ta phải làm gì? (HS tự chọn 1 loài vật nuôi: chó, mèo, gà )

Lớp: Nhóm:

ĐÁP ÁN PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Tìm hiểu khái niệm tập tính và cơ sở thần kinh của tập tính

1 Phân biệt tập tính bẩm sinh và tập tính học được

Hãy theo dõi các TH trong các video, thảo luận nhóm và hoàn thành bảng sau:

Điểm so sánh Tập tính bẩm sinh Tập tính học được

Ví dụ - Hiện tượng tiết nước

bọt khi nghe nhắc đến khế chua

- em bé khóc khi vừa chào đời

- hành động HS gần đến trường mới đội

mũ bảo hiểm

- hành động của cụ già đội mũ bảo hiểm xin đi nhờ xe

Nguyên nhân

và giải pháp - mang tính bản năng- không điều chỉnh TH1: vì đội mũ bảo hiểm nặng vướng víu, không đẹp Gần đến trường mới đội

được để không bị phạt.

Giải pháp: tuyên truyền, nhắc nhở các bạn nên đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông là bảo vệ chính cuộc sống của chúng ta

TH2 nguyên nhân để người điều khiển xemôtô cho đi nhờ chấp hành

Khái niệmuật

giao thông

Là loại tập tính sinh

ra đã có, được di truyền từ bố mẹ, đặc trưng cho loài

Là tập tính được hình thành trong quá trình sống của cá thể, thông qua học tập

và rút kinh nghiệm

Cơ sở thần

kinh

- Chuỗi phản xạ không điều kiện mà trình tự của chúng trong hệ thần kinh đã được quy định sẵn từ khi sinh ra

- Bền vững và không thay đổi

- là chuỗi phản xạ có điều kiện

- là quá trình hình thành mối liên hệ giữa các nơron

- Rất đa dạng và có thể thay đổi

2 Tập tính là chuỗi phản ứng của động vật trả lời kích thích từ môi trường, nhờ đó

động vật thích nghi với môi trường sống và tồn tại.

3 Em hãy tìm 1 số ví dụ về tập tính vừa có nguồn gốc bẩm sinh vừa có nguồn gốc

học được ngoài sách giáo khoa? Ở người: khóc vừa là tập tính bẩm sinh vừa là tập tính học được cụ thể em bé khi bị ngã đau thì khóc, nhưng thấy mẹ cầm roi là đã khóc trước rồi.

4 Dựa vào mức độ tiến hóa của hệ thần kinh và tuổi thọ của động vật, hãy trả lời các

câu hỏi sau:

a Ở động vật có hệ thần kinh dạng lưới và hệ thần kinh dạng chuỗi hạch, các tập tính

của chúng hầu hết là tập tính bẩm sinh, tại sao?

Vì ở động vật bậc thấp có hệ thần kinh dạng lưới hoặc hệ thần kinh dạng chuỗi hạch cấu tạo khá đơn giản, có số lượng tế bào thần kinh không nhiều  khả năng học tập rất thấp, việc học tập và rút kinh nghiệm rất khó khăn Hơn nữa tuổi thọ của chúng thường ngắn nên không có nhiều thời gian cho việc học tập

b Tại sao người và động vật có hệ thần kinh phát triển có rất nhiều tập tính học

được?

Vì hệ thần kinh phát triến rất thuận lợi cho việc học tập và rút kinh nghiệm Tập tính ngày càng hoàn thiện do phần học tập được bổ sung ngày càng nhiều và ngày càng chiếm ưu thế so với phần bẩm sinh Ngoài ra, động vật có hệ thần kinh phát triển thường có tuổi thọ dài, đặc biệt là giai đoạn sinh trưởng và phát triển kéo dài cho phép động vật thành lập nhiều phản xạ có điều kiện, hoàn thiện các tập tính phức tạp thích ứng với điều kiện sống luôn biến đổi

5 Để giảm thiểu tai nạn giao thông chúng ta cần hình thành những tập tính nào?

- Luôn đội mũ bảo hiểm đúng quy định khi đi xe đạp điện và xe gắn máy.

- Đi đúng tốc độ, đúng làn đường, tuân thủ đúng luật giao thông.

- Không đi hàng đôi hàng ba, không cho bạn đi nhờ xe khi không có mũ bảo hiểm

6 Trong gia đình và ở trường, chúng ta cần hình thành những tập tính nào để sử dụng

điện 1 cách tiết kiệm và hiệu quả?

Điều chỉnh thói quen sử dụng điện trong gia đình và ở trường

- Rút phích cắm điện ra khỏi ổ điện hoặc cầu giao khi không sử dụng thiết bị hoặc khi

đi ra ngoài.

- Sử dụng các thiết bị tiết kiệm điện có gắn ngôi sao năng lượng của Bộ công thương.

- Hạn chế sử dụng các thiết bị điện cùng một lúc vào giờ cao điểm (Sáng từ

9h30-11h30; Tối từ 17h00 - 20h00).

- Quạt: Nên cho quạt chạy ở tốc độ thích hợp để tiết kiệm điện, vì quạt càng chạy

nhanh càng tốn điện Nhớ rút phích cắm điều khiển từ xa ở quạt sau mỗi lần sử dụng.

- Tủ lạnh: Hạn chế mở tủ để đỡ tốn điện Nhiệt độ bên trong tủ lạnh nên để ở chế độ

từ 3 – 6 0 C Với chế độ đông lạnh thì để âm 15 0 C đến âm 18 0 C Cứ lạnh hơn 10 0 C là tốn thêm 25% điện năng

- Máy điều hòa nhiệt độ: Để nhiệt độ ở mức trên 20 0 C Cứ cao hơn 10 0 C là bạn đã tiết kiệm được 10% điện năng Nếu thường xuyên lau chùi bộ phận lọc thì sẽ tiết kiệm được từ 5 - 7% điện năng Nếu đặt máy xa tường, sẽ tiết kiệm 20 - 25% điện năng Nên tắt máy điều hòa nếu bạn vắng nhà 1 giờ trở lên.

7 Tại sao phải sử dụng tiết kiệm điện?.

- Vì điện năng không phải là vô tận Nếu dùng hoang phí  thiếu điện  mất điện

 ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và sinh hoạt.

- Vì để sản xuất điện năng, con người phải khai thác than và điều đó làm ô nhiễm môi trường và có thể gây nguy hiểm (như sập hầm, nổi khí metan ), sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng mà ta thấy rất rõ là không khí ô nhiễm nặng, nhiệt độ Trái Đất ngày càng tăng

- Vì để sản xuất điện năng, con người phải xây đập thủy điện ngăn dòng chảy của các

con sông, làm hồ chứa nước  thay đổi môi trường sinh thái, gây ra hiện tượng thiếu nước tưới tiêu của các vùng hạ lưu.

- Tiết kiệm điện là tiết kiệm được 1 khoản chi tiêu cho gia đình.

8 Muốn hình thành 1 tập tính học được ở 1 loài động vật thì ta phải làm gì? (HS tự

chọn 1 loài vật nuôi: chó, mèo, gà )

Vd Khi nuôi mèo trong nhà ta phải rèn cho chúng đi vệ sinh đúng nơi quy định Cụ thể: xích mèo cạnh cái thau có để sẵn tro bếp hoặc xỉ than 3 – 5 ngày cho mèo quen với vị trí đi vệ sinh Hàng ngày phải thay xỉ than hoặc tro bếp sạch vì mèo rất sạch sẽ

- các video phải được chỉnh sửa sao cho độ dài chỉ khoảng 3 – 4 phút

Có kèm theo phụ đề hoặc tiếng thuyết minh

- Nội dung phong phú, và đặc trưng cho dạng tập tính mà các em muốn trình bày.

- Có thể xây dựng các câu hỏi và đáp án liên quan đến nội dung video mà nhóm chuẩn bị để hỏi các nhóm khác (có thể đưa các câu hỏi dưới dạng các trò chơi).

2 Hãy khoanh vào đáp án đúng của các câu hỏi dưới đây

Câu 1 : Một con mèo đang đói chỉ nghe thấy tiếng bày bát đĩa lách cách, nó đã vội vàng

chạy xuống bếp Đây là một ví dụ về hình thức học tập :

A Quen nhờn B Điều kiện hoá đáp ứng

C Học khôn D Điều kiện hoá hành động

Câu 2 : Thầy dạy toán yêu cầu bạn giải một bài tập đại số mới Dựa vào những kiến thức

đã có, bạn đã giải được bài tập đó Đây là một ví dụ về hình thức học tập:

A Điều kiện hoá đáp ứng B In vết

C Học ngầm D Học khôn

Câu 3 : Nếu thả một hòn đá nhỏ bên cạnh con rùa, rùa sẽ thụt đầu và chân vào mai Lặp lại

hành động đó nhiều lần thì rùa sẽ không rụt đầu vào mai nữa Đây là một ví dụ về hìnhthức học tập:

A In vết B Quen nhờn

C Học ngầm D Học khôn

3 Theo em thói quen đi học muộn là một thói quen tốt hay xấu? Em hãy chỉ ra nguyên nhân khiến cho nhiều bạn học sinh hay đi học muộn? Tại sao lại phải đi học đúng giờ?

………

- khi 1 số hs đi học muộn nhiều lần mà không bị nhắc nhở hay kỉ luật

In vết Con non mới ra đời bám theo vật

chuyển động mà chúng nhìn thấy lần đầu tiên

- Vịt vừa mới nở thường đi theo vật chuyển động mà nónhìn thấy đầu tiên

Điều kiện hóa a/ Điều kiện hóa đáp ứng: Là hình

thành mối liên hệ mới trong thần kinh trung ương dưới tác động của kích thích kết hợp đồng thời

b/ Điều kiện hóa hành động: Điều kiện hoá hành động: Liên kết một hành vi với một phần thưởng (hoặchình phạt)  động vật chủ động lặp lại hành vi (hoặc tránh xa hành

vi đó)

- Khi cho cá ăn thì gõ kẻng, hành động được lặp lại nhiều lần Nếu chỉ gõ kẻng

cá vẫn bơi đến chỗ ăn

- Chuột chủ động đạp nút xanh để có thức ăn, tránh xanút đỏ vì bị ngã đau

- Trong huấn luyện xiếc thú

Học ngầm - Học không có Ý thức, không biết

rõ là mình sẽ học được

- Khi cần kiến thức đó tái hiện lạigiúp giải quyết các tình huốngtương tự

- Khi ta thường xuyên nghe

1 bài hát do nhà hàng xóm

mở  thuộc lúc nào mà không biết

Học khôn - Phối hợp các kinh nghiệm cũ giải

quyết các tình huống mới

- khi vẫy xe mà không đội

mũ bào hiểm thì người điều khiển xe sẽ không cho đi nhờ Vì vậy, các cụ già thường đội sẵn mũ bảo hiểm khi vẫy xe đi nhờ

2 Hãy khoanh vào đáp án đúng của các câu hỏi dưới đây

Câu 1 : Một con mèo đang đói chỉ nghe thấy tiếng bày bát đĩa lách cách, nó đã vội

vàng chạy xuống bếp Đây là một ví dụ về hình thức học tập :

A Quen nhờn B Điều kiện hoá đáp ứng

C Học khôn D Điều kiện hoá hành động

Câu 2 : Thầy dạy toán yêu cầu bạn giải một bài tập đại số mới Dựa vào những kiến

thức đã có, bạn đã giải được bài tập đó Đây là một ví dụ về hình thức học tập:

A Điều kiện hoá đáp ứng B In vết

C Học ngầm D Học khôn

Câu 3 : Nếu thả một hòn đá nhỏ bên cạnh con rùa, rùa sẽ thụt đầu và chân vào mai.

Lặp lại hành động đó nhiều lần thì rùa sẽ không rụt đầu vào mai nữa Đây là một ví

- là 1 thói quen xấu

- Nguyên nhân: ngủ dậy muộn, còn rẽ đi chơi trước khi đến trường…

- vì: + để đảm bào thời gian và hiệu quả học tập của bản thân và mọi người xung quanh Tiết kiệm thời gian.

- các video phải được chỉnh sửa sao cho độ dài chỉ khoảng 4-5 phút

Có kèm theo phụ đề hoặc tiếng thuyết minh

- Nội dung phong phú, và đặc trưng cho hình thức học tập mà các em muốn trình bày.

- Có thể xây dựng các câu hỏi và đáp án liên quan đến nội dung video mà nhóm chuẩn bị để hỏi các nhóm khác (Chú ý: có thể đưa các câu hỏi dưới dạng các