NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Cơ sở lí luận
1.1 Khái niệm về giáo dục STEM
STEM, viết tắt của Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học, là một phương pháp giáo dục nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức và kỹ năng thiết yếu trong các lĩnh vực này Kỹ năng STEM cần được tích hợp và hỗ trợ lẫn nhau, giúp học sinh không chỉ hiểu nguyên lý mà còn áp dụng vào thực tiễn, tạo ra sản phẩm trong cuộc sống hàng ngày.
Khoa học bao gồm kiến thức về Vật lý, Hóa học, Sinh học và Khoa học trái đất, giúp học sinh hiểu rõ về thế giới tự nhiên Việc nắm vững những kiến thức này cho phép học sinh áp dụng vào thực tiễn, giải quyết các vấn đề khoa học trong cuộc sống hàng ngày.
Công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển khả năng sử dụng, quản lý, hiểu và đánh giá của học sinh Việc này không chỉ giúp học sinh nắm bắt được cách công nghệ được phát triển mà còn giúp họ nhận thức được ảnh hưởng của các công nghệ mới đối với cuộc sống hàng ngày.
Kỹ thuật giúp học sinh hiểu rõ sự phát triển của công nghệ thông qua quá trình thiết kế, đồng thời tạo cơ hội tích hợp kiến thức từ nhiều môn học, làm cho các khái niệm trở nên dễ tiếp cận hơn.
Toán học là môn học giúp học sinh phát triển khả năng phân tích và biện luận, đồng thời truyền đạt ý tưởng một cách hiệu quả Qua việc tính toán và giải thích các giải pháp, học sinh có thể giải quyết các vấn đề toán học trong nhiều tình huống khác nhau.
1.2 Mục tiêu của giáo dục STEM
Phát triển năng lực STEM cho học sinh bao gồm việc trang bị kiến thức và kỹ năng trong các lĩnh vực Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học Học sinh cần biết cách liên kết kiến thức Khoa học và Toán học để giải quyết các vấn đề thực tiễn, đồng thời có khả năng sử dụng, quản lý và truy cập công nghệ hiệu quả Ngoài ra, học sinh cũng cần hiểu quy trình thiết kế và chế tạo sản phẩm, từ đó nâng cao khả năng sáng tạo và ứng dụng kiến thức vào thực tế.
Giáo dục STEM phát triển năng lực cốt lõi cho học sinh, chuẩn bị cho họ những cơ hội và thách thức trong nền kinh tế toàn cầu thế kỷ 21 Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức về Khoa học, Công nghệ, Kĩ thuật và Toán học mà còn phát triển tư duy phê phán và khả năng hợp tác, giúp họ thành công Ngoài ra, giáo dục STEM cung cấp kiến thức và kỹ năng nền tảng cho việc học tập ở các bậc học cao hơn và nghề nghiệp tương lai, góp phần xây dựng lực lượng lao động có năng lực và phẩm chất tốt, đặc biệt trong lĩnh vực STEM, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
1 3 Các kỹ năng của giáo dục STEM
Những kỹ năng STEM là tích hợp của 4 kỹ năng:
Kỹ năng Khoa học giúp học sinh nắm vững các khái niệm, nguyên lý và định luật cơ bản, từ đó xây dựng nền tảng vững chắc cho việc hiểu biết và ứng dụng các cơ sở lý thuyết trong giáo dục khoa học.
Mục tiêu hàng đầu trong giáo dục khoa học là giúp học sinh kết nối kiến thức lý thuyết với thực tiễn, từ đó phát triển tư duy phản biện và khả năng áp dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tế.
Kỹ năng công nghệ là khả năng của học sinh trong việc sử dụng, quản lý và hiểu biết về công nghệ, từ những dụng cụ đơn giản như bút và quạt cho đến các hệ thống phức tạp như internet và máy móc.
Kỹ năng kỹ thuật là yếu tố quan trọng giúp học sinh hiểu và sản xuất ra các đối tượng, đồng thời nắm vững quy trình sản xuất Điều này yêu cầu học sinh phát triển khả năng phân tích, tổng hợp và kết hợp các yếu tố như Khoa học, Nghệ thuật, Công nghệ và Kỹ thuật, nhằm tìm ra giải pháp tối ưu cho thiết kế và xây dựng quy trình.
- Kỹ năng Toán học: Là khả năng nhìn nhận và nắm bắt được vai trò của
Toán học hiện diện trong mọi khía cạnh của cuộc sống Học sinh sở hữu kỹ năng Toán học không chỉ có khả năng diễn đạt ý tưởng một cách chính xác mà còn có thể áp dụng các khái niệm và kỹ năng Toán học vào thực tiễn hàng ngày.
1.4 Quy trình xây dựng một chủ đề giáo dục STEM
Hình 1 Tiến trình bài học STEM
Nghiên cứu kiến thức nền
Toán Lí Hóa Sinh Tin CN Đề xuất các giải pháp thiết kế
Lựa chọn giải pháp bản thiết kế
Chế tạo mô hình nguyên mẫuThử nghiệm và đánh giáChia sẻ và thảo luận Điều chỉnh thiết kế
Hoạt động 1: Xác định vấn đề
Trong hoạt động học tập này, giáo viên giao cho học sinh nhiệm vụ yêu cầu hoàn thành một sản phẩm cụ thể, đòi hỏi học sinh phải áp dụng kiến thức mới từ bài học để đề xuất và thiết kế giải pháp Tiêu chí của sản phẩm là yếu tố quan trọng, thể hiện "tính mới" của sản phẩm, ngay cả khi sản phẩm đó đã quen thuộc với học sinh Điều này cũng yêu cầu học sinh nắm vững kiến thức mới để có thể thiết kế và giải thích rõ ràng cho sản phẩm cần hoàn thành.
- Mục đích: Xác định tiêu chí sản phẩm; Phát hiện vấn đề/nhu cầu.
- Nội dung: Tìm hiểu về hiện tượng, sản phẩm, công nghệ; Đánh giá về hiện tượng, sản phẩm, công nghệ
Sản phẩm hoạt động của học sinh dự kiến sẽ bao gồm các mức độ hoàn thành nội dung, như bài ghi chép thông tin về hiện tượng, sản phẩm và công nghệ Học sinh cũng sẽ thực hiện việc đánh giá và đặt câu hỏi liên quan đến các hiện tượng, sản phẩm và công nghệ này.
Để tổ chức hoạt động học tập hiệu quả, giáo viên cần giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh, bao gồm nội dung, phương tiện, cách thực hiện và yêu cầu sản phẩm hoàn thành Học sinh sẽ thực hiện nhiệm vụ thông qua thực tế, tài liệu hoặc video, có thể làm việc cá nhân hoặc theo nhóm Sau đó, các em sẽ báo cáo và thảo luận về kết quả tại một thời gian và địa điểm đã định, đồng thời phát hiện và phát biểu vấn đề Trong suốt quá trình, giáo viên sẽ hỗ trợ học sinh để đảm bảo sự thành công của hoạt động.
Hoạt động 2: Nghiên cứu kiến thức nền và đề xuất giải pháp
Biện pháp khắc phục
Dựa trên thực trạng dạy và học môn Hóa học tại trường Trung Học Phổ Thông Nông Cống 3, tôi đã đưa ra một số giải pháp nhằm cải thiện tình hình này.
3.1 Thảo luận cùng nhóm chuyên môn, đề xuất và thống nhất triển khai một số chủ đề STEM phần Hoá học vô cơ 11
Tôi xin giới thiệu với các thành viên trong Tổ chuyên môn về giáo dục STEM những tài liệu và nội dung mà tôi đã học hỏi từ khóa tập huấn do sở giáo dục và đào tạo tổ chức Nội dung này bao gồm các khía cạnh quan trọng của giáo dục STEM mà tôi đã được tiếp cận và chia sẻ.
- Khái niệm về giáo dục STEM.
- Vai trò, ý nghĩa của giáo dục STEM.
- Quy trình thiết kế các hoạt động dạy học một chủ đề STEM.
Sau khi được sự đồng thuận từ Tổ chuyên môn và Ban chuyên môn nhà trường, tôi đã thiết kế hai chủ đề giáo dục STEM Các chủ đề này sử dụng dụng cụ, hóa chất và vật liệu đơn giản, dễ áp dụng cho nhiều đối tượng học sinh, không đòi hỏi cơ sở vật chất phức tạp.
3 2 Tiến hành thiết kế các chủ đề giáo dục STEM
3.2.1 Thiết kế chủ đề STEM: “ Làm giấy thử hàn the trong thực phẩm từ rau, củ” (Số tiết: 03)
Hàn the, hay còn gọi là borax (Na2B4O7), là một chất sát khuẩn và nấm yếu, thường được sử dụng trong y tế để làm săn vết thương và diệt khuẩn Tuy nhiên, hàn the không được phép sử dụng trong chế biến thực phẩm do tính độc hại của nó Khi vào cơ thể, chỉ khoảng 70-80% hàn the được đào thải, phần còn lại tích tụ trong các cơ quan nội tạng, có thể dẫn đến ngộ độc cấp và mãn tính, gây rối loạn chức năng gan, thận, và các vấn đề sức khỏe khác Hàn the thường được thêm vào các loại thực phẩm như bún, bánh phở, và giò chả để tăng độ giòn và chống mốc Để phát hiện thực phẩm chứa hàn the, người tiêu dùng có thể sử dụng bộ KIT xác định nhanh với giá khoảng 435.000 đồng cho 50 lần test.
Để thực hiện dự án "rẻ tiền hơn" từ rau – củ, học sinh cần hình thành và huy động kiến thức từ các môn học liên quan.
- Hoá học 11 (S): Các chất chỉ thị axit – bazo
+ Vật lí (S): Hiện tượng mao dẫn.
Công nghệ (T) áp dụng các nguyên liệu an toàn như bắp cải tím, củ nghệ và củ dền để sản xuất giấy thử hàn the trong thực phẩm, đồng thời sử dụng máy xay để chế biến.
+ Kĩ thuật (E): bản quy trình làm giấy thử hàn the từ rau, củ
+ Toán (M): Tính toán lượng nguyên liệu cần sử dụng.
+ Tin học: Tìm kiếm thông tin trên internet, làm bản trình chiếu powerpoit, làm video
Học sinh cần hiểu rõ bản chất và đặc điểm của chất chỉ thị axit - bazơ, cũng như nguyên lý tạo ra chúng từ các nguyên liệu dễ tìm trong cuộc sống hàng ngày Kỹ năng này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức hóa học mà còn phát triển khả năng sáng tạo trong việc ứng dụng những hiểu biết vào thực tiễn.
- Lập kế hoạch cá nhân/nhóm để tìm hiểu kiến thức nền, chế tạo và thử nghiệm dựa trên bản kế hoạch.
- Trình bày, bảo vệ được bản thiết kế và sản phẩm của mình, phản biện được các ý kiến thảo luận.
- Tự nhận xét, đánh giá được quá trình làm việc cá nhân và nhóm. c Về thái độ
Thuốc thử axit – bazơ từ nguyên liệu trong đời sống đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức khoa học cho học sinh Việc khám phá và tìm hiểu về chúng không chỉ tạo hứng thú mà còn khuyến khích sự sáng tạo và phát triển năng lực của học sinh, giúp các em liên kết kiến thức với thực tiễn.
Năng lực giải quyết vấn đề, hợp tác, giao tiếp, và sử dụng công nghệ thông tin là những kỹ năng quan trọng trong học tập và làm việc Đặc biệt, năng lực thực hành Hóa học và khả năng vận dụng kiến thức Hóa học vào cuộc sống hàng ngày giúp nâng cao hiệu quả giải quyết vấn đề trong lĩnh vực này.
- Các thiết bị dạy học: Máy chiếu, mẫu bản kế hoạch, máy xay, đũa thuỷ tinh, cốc thuỷ tinh.
Để chế tạo và thử nghiệm giấy thử hàn the trong thực phẩm, cần chuẩn bị các nguyên vật liệu và dụng cụ như cồn, giấy lọc, nghệ, bắp cải tím, củ dền, các dung dịch chuẩn với pH khác nhau, ống nghiệm, ống hút nhỏ giọt và giá để ống nghiệm.
Hoạt động 1 Xác định yêu cầu làm giấy thử hàn the (tiết 1: 45 phút) a Mục đích của hoạt động
Hàn the là một hợp chất thường có trong một số loại thực phẩm, và việc hiểu rõ về nó là rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe con người Hàn the có thể ảnh hưởng đến pH của thực phẩm, đặc biệt là rau củ, do đó việc kiểm tra sự hiện diện của nó trong thực phẩm là cần thiết Nhiệm vụ làm giấy thử hàn the trong thực phẩm từ rau củ giúp phát hiện và đảm bảo an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng.
Hàn the là một hợp chất hóa học có tên là borax, thường được sử dụng trong công nghiệp và một số thực phẩm Tuy nhiên, hàn the có thể gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, bao gồm các triệu chứng như buồn nôn, tiêu chảy và tổn thương thận Môi trường pH của các thực phẩm chứa hàn the thường có tính kiềm, điều này có thể làm thay đổi cấu trúc và tính chất của thực phẩm, ảnh hưởng đến an toàn vệ sinh thực phẩm.
Học sinh cần hiểu khái niệm về chất chỉ thị axit – bazo và các loại chất chỉ thị thường gặp trong phòng thí nghiệm Các chất chỉ thị này có màu sắc khác nhau tùy thuộc vào môi trường axit hay bazo Để xác định pH của dung dịch, có thể sử dụng các chất chỉ thị phổ biến hoặc máy đo pH, giúp đảm bảo độ chính xác trong các thí nghiệm hóa học.
Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện thí nghiệm để khám phá khả năng thay đổi màu sắc của dịch chiết từ một số loại rau củ như bắp cải tím, củ nghệ và củ dền theo môi trường pH Thí nghiệm này giúp học sinh hiểu rõ hơn về ảnh hưởng của pH đến màu sắc tự nhiên của thực vật.
Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh thực hiện thí nghiệm khám phá kiến thức bằng cách làm giấy thử hàn the từ rau, củ, giúp các em hiểu rõ hơn về an toàn thực phẩm.
- Giáo viên thống nhất với học sinh về kế hoạch triển khai dự án, tiêu chí đánh giá sản phẩm. c Sản phẩm học tập của học sinh
Kết thúc hoạt động học sinh cần đạt được sản phẩm sau:
- Bản ghi chép kiến thức mới về khả năng chuyển màu theo pH của dịch chiết các loại: bắp cải tím, nghệ, củ dền.
Tổ chức dạy thực nghiệm các chủ đề STEM tại lớp thực nghiệm 11B3
(Tiết 3 – 45 phút) a Mục đích của hoạt động
Các nhóm học sinh đã giới thiệu sản phẩm giá rau thủy canh trước lớp, chia sẻ kết quả thử nghiệm và thảo luận về những cải tiến cần thiết cho sản phẩm Nội dung hoạt động tập trung vào việc phân tích hiệu quả và tiềm năng phát triển của sản phẩm này.
- Các nhóm trình diễn sản phẩm trước lớp.
- Đánh giá sản phẩm dựa trên các tiêu chí đã đề ra
- Chia sẻ, thảo luận để tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện sản phẩm.
+ Các nhóm tự đánh giá kết quả nhóm mình và tiếp thu các góp ý, nhận xét từ giáo viên và các nhóm khác.
Sau khi thảo luận và chia sẻ, chúng tôi đã đề xuất các phương án điều chỉnh sản phẩm Bên cạnh đó, chúng tôi cũng chia sẻ những khó khăn, kiến thức và kinh nghiệm tích lũy được trong quá trình thực hiện nhiệm vụ trồng rau thủy canh bằng phân bón hóa học Sản phẩm của học sinh đã được cải thiện đáng kể nhờ vào những điều chỉnh này.
Giá rau thuỷ canh 2 tầng đẹp, chắc chắn, rau xanh tốt d Cách thức tổ chức
- Giáo viên giao nhiệm vụ: các nhóm trình diễn sản phầm trước lớp và tiến hành thảo luận, chia sẻ.
Các nhóm đã chia sẻ kết quả và đề xuất các phương án điều chỉnh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ trồng rau thủy canh bằng phân bón hóa học Họ cũng chia sẻ những kiến thức và kinh nghiệm quý giá rút ra từ thực tiễn, nhằm nâng cao hiệu quả canh tác và phát triển bền vững.
- Giáo viên đánh giá, kết luận và tổng kết.
Sau khi hoàn thành bài học STEM ngoài các phiếu đánh giá kết quả của nhóm, các nhóm có phiếu đánh giá cá nhân (phụ lục số 01)
4 Tổ chức dạy thực nghiệm các chủ đề STEM đã thiết kế tai lớp thực nghiệm 11B3
4.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm
Khảo sát tính khả thi và hiệu quả của việc áp dụng phương pháp dạy học các chủ đề STEM trong môn Hóa học vô cơ lớp 11 cho thấy sự gia tăng hứng thú học tập của học sinh Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tích hợp các yếu tố STEM để kích thích sự quan tâm và động lực học tập, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh Việc vận dụng các chủ đề STEM không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức hóa học mà còn khuyến khích sự tham gia tích cực và cải thiện kỹ năng giải quyết vấn đề.
4.2 Tiến trình dạy thực nghiệm các chủ đề giáo dục STEM tại lớp 11B3
Chủ đề STEM “Làm giấy thử hàn the trong thực phẩm được triển khai vào tháng 10/2020.
Chủ đề STEM “Sử dụng phân bón Hoá học trồng rau thuỷ canh” được triển khai vào tháng 2/2021
Đo lường, đánh giá mức độ ảnh hưởng của đề tài tới thái độ học tập của học sinh với môn Hóa học
Sau khi thực hiện dạy thử nghiệm các chủ đề STEM tại lớp 11B3, tôi đã phát phiếu điều tra nhằm đánh giá hứng thú học tập môn Hóa học (phụ lục số 02) và thu được những kết quả đáng chú ý.
Sau khi tham gia các bài học STEM, nhiều học sinh lớp thực nghiệm nhận ra rằng hóa học có nhiều ứng dụng trong đời sống Các em đã chủ động tìm đọc sách tham khảo và tìm kiếm thông tin về kiến thức hóa học trên internet Số lượng học sinh yêu thích môn hóa học ở lớp thực nghiệm tăng đáng kể so với lớp đối chứng.
Mức độ Lớp thực nghiệm Lớp đối chứng
Số học sinh Phần trăm (%) Số học sinh Phần trăm (%)
Quá trình giáo dục STEM trong môn Hóa học vô cơ lớp 11 đã tạo ra tác động tích cực, nâng cao hứng thú học tập của học sinh thực nghiệm, giúp các em nhận thức rõ ràng về ý nghĩa của Hóa học trong cuộc sống Tôi cũng đã thực hiện việc đo lường kết quả học tập để đánh giá hiệu quả này.
Tôi đã thu thập điểm trung bình môn Hoá học của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng sau khi hoàn thành chương trình học kì I năm học 2020 – 2021 (phụ lục số 04) để phân tích kết quả bằng phần mềm Excel và đã có được bảng số liệu.
HÀM THỐNG KÊ LỚP THỰC
Giá trị điểm trung bình 7,35 6,71
Trung vị 7,4 6,8 Độ lệch chuẩn 0,669 0,7832
Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD là 0,817, với điểm trung bình của nhóm thực nghiệm đạt 7,35, trong khi nhóm đối chứng chỉ đạt 6,71 Sự khác biệt này thể hiện rõ nét qua độ chênh lệch điểm số trung bình giữa hai nhóm là 0,64, cho thấy lớp thực nghiệm có kết quả học tập tốt hơn lớp đối chứng.
Giá trị Mode của lớp thực nghiệm là 7,6, trong khi lớp đối chứng chỉ đạt 6,8, cho thấy lớp thực nghiệm có nhiều học sinh đạt điểm số trung bình cao hơn rõ rệt so với lớp đối chứng.
Giá trị trung vị (Median) của lớp thực nghiệm là 7,4, trong khi lớp đối chứng chỉ đạt 6,8, cho thấy điểm trung bình cao của lớp thực nghiệm không chỉ nhờ vào một vài học sinh xuất sắc mà là kết quả của nhiều học sinh đạt điểm cao Điều này chỉ ra rằng tác động tích cực đã ảnh hưởng đến nhiều học sinh trong lớp.
Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = 0,817 (giá trị này thuộc đoạn [0,8;1]) cho thấy mức độ ảnh hưởng của tác động là lớn.
Kết quả kiểm chứng T - TEST cho thấy P = 8,052.10 -5 < 0,05, điều này chứng minh rằng sự khác biệt trong kết quả học tập giữa hai nhóm là có giá trị và không phải ngẫu nhiên Nhóm được tác động có kết quả học tập tốt hơn, khẳng định sự ảnh hưởng của tác động này.
C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Trong quá trình thực hiện dạy học các chủ đề STEM phần Hoá học vô cơ
Đề tài đã giúp phát triển năng lực tư duy sáng tạo và giải quyết vấn đề cho học sinh, làm tăng hứng thú với môn Hoá học và cải thiện kết quả học tập Đồng thời, đề xuất quy trình tổ chức dạy học theo chủ đề STEM và bộ công cụ đánh giá cho các chủ đề này có tính ứng dụng cao và thực tiễn.
Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc áp dụng các chủ đề giáo dục STEM trong giảng dạy Hóa học vô cơ lớp 11 không chỉ giúp phát triển năng lực mà còn nâng cao hứng thú học tập của học sinh Tuy nhiên, không có phương pháp dạy học nào là hoàn hảo; vì vậy, bên cạnh giáo dục STEM, tôi luôn kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác để cải thiện chất lượng giảng dạy môn Hóa học.
2 KIẾN NGHỊ Để việc vận dụng giáo dục STEM trong các trường trung học phổ thông nói chung, và trường trung học phổ thông Nông Cống 3 nói riêng được thuận lợi, hiệu quả hơn, tôi đề nghị:
Ban giám hiệu cần chú trọng cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị cho môn Hoá học, đồng thời tổ chức các buổi tập huấn về giáo dục STEM để giáo viên có thể áp dụng hiệu quả trong giảng dạy Giáo viên cũng nên liên tục học hỏi và tự bồi dưỡng về chuyên môn cũng như nghiệp vụ sư phạm, nhằm cập nhật kiến thức về công nghệ và các phương pháp dạy học hiện đại.
Kết quả của đề tài này hy vọng sẽ thu hút sự quan tâm và chia sẻ từ các đồng nghiệp, đặc biệt là giáo viên môn Hoá học, nhằm tạo động lực, nâng cao kỹ năng và cải thiện thành tích học tập cho học sinh.
CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ
Thanh Hóa, ngày 25 tháng 5 năm 2021
Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến kinh nghiệm của mình viết, không sao chép nội dung của người khác.
Người làm sáng kiến Giáo viên
1 Phùng Việt Hải, Nguyễn Quang Linh, Hoàng Phước Muội , “Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề STEM cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông”, nhà xuất bản Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh, 2017.
2 Vụ giáo dục trung học ,Tài liệu tập huấn “xây dựng và thực hiện các chủ đề giáo dục STEM trong trường trung học ” theo chương trình phát triển giáo dục phổ thông giai đoạn 2, 2019
3 Chỉ thị 16/CT-TTg ngày 4/5/2017 về tăng cường năng lực tiếp cận cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
4 https://tapchigiaoduc.moet.gov.vn/
5.https://www.facebook.com/groups/LopHocSangTao/
6 https://www.facebook.com/groups/gvstem/