Trong kho tàng văn hóa đa dạng và đặc sắc của các dân tộc Việt Nam có một di sản vô cùng quý giá, đó chính là hương ước mà mỗi người vẫn quen gọi là lệ làng. Hương ước là biều hiện quan trọng của văn hóa dân gian ở làng quê và nó mang đặc điểm của ý thức của mỗi người dân trong mỗi làng. Hướng ước, luật làng đã cùng tồn tại song song với luật pháp nắm giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng, cắm rễ ăn sâu vào nếp cảm, nếp nghĩ của của con người.
Trang 1Bài tập môn làng xã cổ truyền việt nam
Đề bài: Hương ước, nội dung của hương ước và vai trò của hương ước
trong đời sông làng xã của người Việt.
Bài làm
Trong kho tàng văn hóa đa dạng và đặc sắc của các dân tộc Việt Nam có một di sản vô cùng quý giá, đó chính là hương ước mà mỗi người vẫn quen gọi là lệ làng Hương ước là biều hiện quan trọng của văn hóa dân gian ở làng quê và nó mang đặc điểm của ý thức của mỗi người dân trong mỗi làng Hướng ước, luật làng đã cùng tồn tại song song với luật pháp nắm giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng, cắm rễ ăn sâu vào nếp cảm, nếp nghĩ của của con người
I.Hương ước
Hương ước là thuật ngữ gốc hán, khi du nhập vào việt nam nó vẫn được giữ nguyên nghĩa Hương ước là những quy ước, điều lệ của một cộng đồng chung sống trong một khu vực Là bản pháp lý đầu tiên của các làng xã nhằm góp phần điều hòa các mối quan hệ trong xã hội cộng đồng Hương ước là bản ghi chép các điều lệ mang tính bắt buộc phải tuân thủ, liên quan đến đời sống của cộng đồng cư dân sống trong làng Các điều lệ này hình thành dần trong lịch sử và được điều chỉnh bổ sung mỗi khi cần thiết
Hương ước đã xuất hiện từ thời Lê Thánh Tông, đến đời Trần nó tồn tại tương đối phổ biến trong các Việt ở đồng bằng trung du Bắc bộ Đây là nguồn sử liệu quý giúp chúng ta nghiên cứu về phương thức quản lý nông thôn khá hiệu quả của ông cha ta Hầu hết các hương ước đều đề cập nội dung chính như: an ninh chật tự, công ích công lợi, quan hệ ứng xử, thưởng phạt, thờ cúng những quy ước được tuân thủ qua nhiều thế hệ đã trở thành
Trang 2thông lệ phương hướng, luật tục của từng cộng đồng cư dân ở nông thôn Trong mỗi làng Phú Thọ hương ước ở phần đầu mở đầu đã nêu rõ mục đích:”Làng có hương ước cũng như nước có luật lệ không giữ được hòa bình cho nước, trong mọi làng không có khoán ước không giữ được nền trật tự cho làng Cho nên đã có nước phải có luật, đã có làng phải có khoán ước, làng từ
cổ phing tục khoán lệ đã có rồi nhưng phần lớn là truyền miệng, không có điều gì làm quy định, làm chuẩn đích cả vả lại nay phong hóa ngày một thay đổi lại cho hợp trình độ nhân tình, vì vậy đồng xã hội hợp tác công đình châm chước những tục lệ cổ, điều nào nên theo thì để, điều nào dở thì sửa
lại ( Hương ước làng Hùng Nhĩ- tổng Cự Thắng Châu Thanh Sơn)
Hương ước đã trở thành” Bản hiến pháp” của làng khi nó tạo ra sự ràng buộc, áp đặt và cưỡng chế của cộng đồng làng xã đối với mỗi cá nhân, nắm
cá nhân để nắm tổ chức buộc nó phải vận hành thống nhất Hương ước còn quy định trách nhiệm của một tổ chức hay hạng dân đối với cộng đồng làng
xã chẳng hạn việc tuần phòng, đắp hào lũy, biện lễ thờ thành hoàng, cắt cử người phục vụ tế lễ, rước xách trong các tiệc làng được quy định cụ thể cho các ngõ xóm, phe giáp Từ xóm ngõ phe giáp lại phân công đến các thành viên cùng thực hiện, cá nhân nào không hoàn thành nhiệm vụ thì tổ chức mà người đó tham gia phải chịu hình phạt
II.Nội dung cơ bản hương ước
1.Hương ước các làng quy định về chế độ ruộng đất
Nhưng điều kiện tự nhiên đặc trưng đã quy định nước ta là một nước nông nghiệp Nền sản xuất nông nghiệp được thể hiện rõ nét nhất ở nông thôn, đặc biệt là ở các làng xã Hương ước các làng đều khẳng định “ việc nhà nông là cái gốc lớn” để bảo về, phát triển sản xuất và đều ra một số quy định về sử dụng ruộng đất Như hương ước làng Quỳnh Đôi – Nghệ An có tới
4 điều khoản nói về vấn đề này trong đó điều 9 quy định “làng xét các nơi trong đông điền nơi nào trồng hoa quả thì trồng cho hết không được bỏ hoang Nếu người không cày bừa để ruộng vườn hoang thì phạt” Hay như ở
Trang 3làng Quýt Lâm, khoản thứ 25 của hương ước của làng quy định về ruộng đất của làng:” một sở vườn đình giao cho tự thừa coi giữ Một sở vườn nghĩa từ giao cho phù trường coi giữ Một sở vườn nhà nhóm giao cho giáp làng coi giữ Một sở vườn đình giao cho từ thừa cày làm ”
2 Hương ước các làng về trật tự an ninh
trong nhiều hương ước quy định rất cụ thể nhiều khi đến ngặt nghèo,
để ngăn chặn các tệ nạn xã hội như trộm cắp, rượu chè, cờ bạc, nam nữ quan
hệ bất chính Hay như các quy định về chế độ canh phòng bảo vệ trật tự trị an trong làng xóm, bảo vệ hoa màu ngoài ruộng đồng Điều này đã phát huy được tinh thần tự quản, tinh thần đoàn kết và cố kết của người nông dân với làng xã làm cho cuộc sống ở đây có trật tự, làm cho làng trở thành pháo đài kiên cố ngăn chặn giặc ngoại xâm, trộm cướp Trong lịch sử chống giặc ngoại xâm địch chỉ chiếm được đô thị, kinh kỳ còn khi đến các làng chúng bị thất bại trước sự tấn công và nổi dậy mạnh mẽ của dân binh phối hợp với quân triều đình
3 Hương ước các làng về quan hệ xã hội
hương ước không chỉ quy định nghĩa vụ của mỗi cá nhân, mỗi cộng đồng mà còn định rõ trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các thành viên trong đời sống thường nhật; hương ước khuyên răn mọi người ăn ở hòa thuận theo đúng đạo hiếu gia đình, giữ gìn tình làng nghĩa xóm, giúp đỡ nhau lúc hoạn nạn, túng thiếu hay gặp công to việc lớn trong nhà Những trường hợp đánh cãi chửi nhau, triệt hạ lúa màu, gia súc, gia cầm của nhau đều bị phạt nặng Mọi người tìm thấy ở xóm làng không chỉ chỗ dựa về vật chất mà chủ yếu ở tinh thần, một sự đùm bọc giúp đỡ vô
tư giữa những người lao động Quan tâm đến việc công ích, tích cực đóng góp xây dựng làng xã hoàn thành đầy đủ các nghĩa vụ với làng, với
nước Trước hết từng làng phải đảm bảo đầy đủ các nghĩa vụ với nhà nước về
sưu thuế, binh dịch Ngoài ra từng làng tự đảm nhiệm các công việc liên quan như thủy lợi, giao thông, đê điều, xây dựng các công trình bảo vệ xóm làng
Trang 4như : hàng rào, cổng làng, tổ chức thờ cúng Hương ước quy định trách nhiệm cho từng tổ chức, cá nhân và các hàng dân trong làng Vì vậy các nghĩa vụ có liên quan đến trách nhiệm của công dân được thực hiện Người nông dân tham gia đầy đủ các công việc trong làng với ý thức trách nhiệm họ cũng đòi hỏi những thành viên khác cũng phải thực hiện như thế
4 Hương ước các làng về đời sống tinh thần
Những quy định của hương ước về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong việc tu bổ đến miếu, đình chùa, phục vụ lễ tết rước sách thờ Thần, thờ Phật đã được người dân tuân thủ nghiêm túc, vì lẽ này mà hệ thống đình chùa, đền miếu của các làng thường xuyên được tu bổ tăng thêm một nét đẹp trong cảnh quan của làng xóm Nhiều đình chùa có giá trị cao nghệ thuật kiến trúc được xây dựng ở những vị trí đẹp một không gian thoáng đãng đã trở thành niềm tự hào của không chỉ một làng mà của cả tỉnh Bên cạnh các thiết chế tôn giáo, tín ngưỡng người nông dân tổ chức nhiều lễ hội: Lễ hội nông nghiệp cầu mùa, cầu mưa, hội phồn thực giao duyên, hội hát Xoan hát Ghẹo, hát Ví, các trò diễn hội làng, các môn thể thao dân tộc: Vật, võ, cờ tướng, cờ người, ném còn thu hút sự tham gia của rất nhiều người không phân biệt sang hèn đều say mê với những lễ thức trò diễn, tưởng nhớ các vị thần có công với nước, với làng Thông qua việc thờ cúng và các hoạt động văn hóa khác biểu
lộ mối cộng cảm với nhau, xích lại gần nhau hơn Hội làng ngoài việc đáp ứng được các yêu cầu về tâm linh và văn hóa còn có tác dụng giáo dục truyền thống đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và củng cố tinh thần cộng đồng Hội làng cùng với sinh hoạt phong phú là môi trường tốt nhất để bảo tồn các giá trị di sản văn hóa, làng xã, văn hóa dân tộc
Ngoài ra hương ước các làng còn ghi nhận về mặt giáo dục Hương ước
đã khẳng định vai trò của giáo dục đối với sự phát triển của xã hội:” dân làng nhà ai có con phải cho đi học, vì trong làng có nhiều người đi học thì mới có văn minh tiến hóa được Cấm cho con lêu lổng”.(hương ước làng tố xuyên) Trong Hương ước xưa cũng có nhiều điều “khuyến” Như trong bài truyền
Trang 5thống khuyến học của người Hà Nội xưa qua Hương ước (Tạp chí Xưa và Nay - số tháng 10-1998) đã ghi lại nhiều điều trong Hương ước một số làng ở
Hà Nội với nội dung chính là khuyến khích việc học hành Như điều 102 trong Hương ước làng Nhật Tân ghi lại rằng: “Dạy trẻ con có học thức phổ thông là nghĩa vụ của người làm phụ huynh, không ai được từ” Hương ước làng Phù Xá Đoài (Đông Anh), có điều khoản ghi: “Con trai con gái 5,6 tuổi cho vào trường học Bằng không cho đi học, chỉ nuông con để nghịch giặc, chửi đánh nhau, thời bố mẹ phải phạt một cơi trầu (10 quả cau, giá tiền một hào)”, Hương ước làng Cổ Nhuế, điều 98 ghi: “Làng trích tiền công để mua giấy cho những con nhà nghèo mà hương hội xét không thể mua được” Hầu như làng nào cũng có khoản học điền để dành quỹ trả lương cho thầy giáo trưởng làng và phát phần thưởng cho học trò giỏi, nhằm thúc đẩy tinh thần hiếu học, ham học hỏi của người dân.Trước kia, nếu trong làng có ai đó đỗ đạt cao trong các kỳ thi thì dân làng sẽ tổ chức lễ vinh qui bái tổ thật long trọng, có thể xem đó như một ngày hội lớn của cả làng.Mỗi người trong làng
sẽ đóng góp cỗ mừng gồm : một con lợn, một chĩnh rượu bằng hai quan tiền
sử, một mâm xôi lớn bằng một trăm thăng nếp, rồi chuẩn bị chu tất nghi trượng của đám rước như hương án, dù, cờ, lọng, chiêng, trống, gậy và độ sáu mươi người đi theo đám rước Không chỉ có thế các nho sĩ đỗ đạt còn được mừng và nhận rất nhiều những thứ tặng phẩm khác nữa, được ngồi chiếu trên ở Đình, được góp tiếng nói quyết định vào công việc của làng xã Khi mất,các bậc nho sĩ ấy sẽ được xếp vào hạng Tiên hiền, được khắc tên vào văn bia, nhận ruộng tế và được dân làng tổ chức tế lễ hàng năm
III Vai trò của hương ước trong đời sống làng xã người Việt
1.Ảnh hưởng tích cực
Hương ước giúp bảo tồn và giữ gìn các danh lam thắng cảnh, đền thờ, bảo vệ môi trường của làng nói riêng và của toàn dân tộc nói chung Những phân tích trên đã cho thấy bảo vệ môi trường, bảo vệ các danh lam thắng cảnh, giữ gìn môi trường, các đền chùa, miếu mạo của làng xã là một trong
Trang 6những nội dung cơ bản của Hương ước Điển hình như thời gian qua là tại xã Nghi Sơn, Quế Sơn, Quảng Nam, nơi có một khu rừng nhỏ mang tên Miếu Cấm đã được cả dân làng nâng niu bảo vệ, nguyên nhân là từ một bản Hương ước truyền từ đời xa xưa quy định: “Cấm cư dân trong làng vào rừng chặt củi làm than Nếu vi phạm sẽ bị làng xử phạt Nhẹ thì cảnh cáo, nặng thì đòn roi, nghiêm trọng hơn thì đuổi ra khỏi làng” Từ đó, không những chỉ người dân trong làng, mà ngay cả những cư dân nơi khác cũng không dám vào săn bắt, chặt cây, dù rừng có rất nhiều các loại gỗ quý
Hương ước góp phần duy trì và phát huy thuần phong, mỹ tục và truyền thống văn hoá cộng đồng, củng cố các giá trị đạo lý và nhân bản Nuôi dưỡng, vun đắp ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tinh thần bất khuất, tinh thần tự lực, tự chủ cho mỗi thành viên trong cộng đồng làng xã, xây dựng ý thức cộng đồng làng xã
Tổ chức và quản lý các mặt của đời sống làng xã, duy trì trật tự, kỷ cương, tạo ra môi trường ổn định và an toàn cho cả cộng đồng làng xã Căn
cứ các Hương ước cổ còn đến ngày nay ta thấy, hầu như quy định trong các bản Hương ước đều thể hiện tinh thần ý thức hệ Nho giáo Đó là các quy định
về “Tam cương, ngũ thường”, về “tôn ti trật tự” trong các quan hệ có tính thứ bậc trong làng xã Từ đó, Hương ước đã góp phần điều chỉnh các mối quan
hệ xã hội cụ thể trong làng xã Việc phát huy tinh thần tự chủ, tự giác, tự quản làng xã cùng dư luận xã hội và các biện pháp thưởng, phạt khác đã giúp cho trật tự, kỷ cương làng xã được thực hiện một cách rất nghiêm chỉnh, nhờ
đó đã giúp rất nhiều cho sự phát triển của làng xã hôm nay
Hương ước không chỉ là biểu hiện của pháp luật mà còn giúp khắc phục các chỗ hổng của pháp luật hoặc pháp luật quy định chưa cụ thể; Đưa pháp luật đi vào đời sống người dân một cách dễ dàng hơn Pháp luật dù cụ thể đến mấy cũng không thể bao quát được tất cả các đặc thù của quan hệ làng xã Đặc biệt là các làng xã cổ truyền Việt Nam bên cạnh các đặc điểm có tính phổ quát, mỗi làng xã lại có các đặc điểm riêng của mình Do vậy, mỗi
Trang 7một cộng đồng làng xã cụ thể luôn cần đến các quy định gần gũi, dễ hiểu, dễ thực hiện cho mọi thành viên trong làng, phản ánh được nhu cầu tổ chức và phát triển vủa mỗi làng, xã cụ thể Bên cạnh đó, khi có những chính sách của Nhà nước đưa xuống các vùng nông thôn thì nhờ có Hương ước của các làng nên việc thực thi những chính sách đó được thực hiện một cách nghiêm chỉnh hơn, nâng cao ý thức pháp luật của người dân ta Trong ý nghĩa ấy, Hương ước là phương tiện, công cụ bổ sung quan trọng cho khả năng điều chỉnh của luật nước, thể hiện ở các việc cụ thể: Hương ước biến các quy định chung của pháp luật thành các quy định cụ thể của làng: đơn giản hoá các quy định của luật nước, làm cho ý thức hệ pháp luật của Nhà nước trở nên gần gũi và thâm nhập vào hệ tư tưởng, vào tâm lý và lối sống của mỗi người dân, làm pháp luật trở nên dễ hiểu, dễ áp dụng Với lối hành văn dung dị, có vần điệu theo dân gian, Hương ước đi vào đời sống một cách tự nhiên, nên thấm sâu vào đời sống cộng đồng mà ít cần đến các phương tiện tuyên truyền, phổ biến ồn
ào, tốn kém
2.Ảnh hưởng tiêu cực
Có nhiều các bản Hương ước mang theo những quan niệm lạc hậu, chứa những yếu tố tiêc cực, gây ảnh hưởng cho sự phát triển của làng xã, cản trờ việc thực hiện các chính sách phát triển của nhà nước Trong thực tiễn đời sống pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam, quan niệm “phép vua thua lệ làng” đã tạo điều kiện cho sự thể hiện các tác động tiêc cực của bản thân mỗi Hương ước Vì bên cạnh các giá trị tích cực như đã nói ở trên, thì nhiều Hương ước cũng chứa đựng không ít các quy tắc mang tính tiêu cực, thể hiện tinh thần cục bộ địa phương, bè phái trên cơ sở “tâm lý làng” và bởi tư duy
“ăn cây nào rào cây ấy”, “ở đình nào chúc đình ấy”, “trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ”, ít quan tâm đến lợi ích của làng khác và lợi ích của cả nước Ví dụ như các bản Hương ước có quy định hủ tục về ma chay, cưới hỏi, hội hè… làm tốn kém tiền của, thời giờ, thậm chí phá vỡ hạnh phúc của nhiều người Ngoài ra, có nhiều bản Hương ước đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân, khiến cho việc tiếp nhận những chính sách, những kinh
Trang 8nghiệm tiến bộ bị cản trở, nhất là ở những nơi vùng sâu, vùng xa, khi mà trình độ dân trí còn thấp thì việc tiếp nhận được những tiến bộ để thay đổi các
hủ tục đã có từ lâu thì lại càng khó hơn Hiện tượng bộ phận chức dịch trong làng thường lợi dụng Hương ước để trốn tránh nghĩa vụ trước Nhà nước, đục khoét dân làng “Tâm lý làng” với đầy rẫy các quy tắc về hệ thống đẳng cấp, ngôi thứ trong làng đã được giới chức dịch trong làng bao đời lợi dụng để trói buộc người nông dân vào hằng hà vô số các nghĩa vụ, trách nhiệm, cấm đoán
và hạn chế
Thời gian qua, sau lũy tre làng có biết bao nhiêu biến cố, đổi thay đã xảy ra nhưng dường như sức mạnh thời gian không thể xóa nhòa được những bản sắc tốt đẹp của người Việt Có thể bây giờ, khi nhắc đến hương ước lệ làng không còn thấy khắt khe như trước nữa nhưng trong long lại cảm thấy tự hào xiết bao về cha ông ta, dân tộc ta Có thể nói, hương ước có vai trò vô cùng quan trọng trong việc ổn đinh trật tự làng xã, sức mạnh của nó một phần dựa vào hình phạt(cao nhất là đuổi khỏi làng), một phần dựa vào phần thưởng Tuy nhiên, sức mạnh lớn nhất là ở dư luận khen- chê của dân làng
Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng những bản hương ước phù hợp với nếp cảm, nếp nghĩ của từng địa phương, đồng thời vẫn phải đảm bảo tuân thủ pháp luật, phù hợp với thực trạng phát triển của mỗi địa phương Bên cạnh những yếu tố tích cực, hương ước cũng tồn tại những yếu tố tiêu cực như sự lợi dụng hương ước để hà hiếp dân của cường hào, ác bá trong làng