Hôm nay, tôi rất hân hạnh được đồng hành cùng quý vị trong chuyến tham quan này. Tôi hy vọng quý vị sẽ có một chuyến đi thật thú vị, bổ ích, đặc biệt là quý vị sẽ hiểu thêm về một trong những làng cổ của Việt Nam. Đó chính là làng cổ Đông Ngạc.
Trang 1Đề tài: Xây dựng chương trình tham quan và viết thuyết minh cho điểm du lịch Làng cổ Đông Ngạc Thực hành hướng dẫn tại điểm du lịch đó.
Tôi tên là Nguyễn Thị Huyền - hướng dẫn viên đến từ công ty Du lịchViệt Nam Open Tour Hôm nay, tôi rất hân hạnh được đồng hành cùng quý vịtrong chuyến tham quan này Tôi hy vọng quý vị sẽ có một chuyến đi thật thú
vị, bổ ích, đặc biệt là quý vị sẽ hiểu thêm về một trong những làng cổ của ViệtNam Đó chính là làng cổ Đông Ngạc
Thưa quý khách, Bên cạnh những làng khoa bảng nổi tiếng của ViệtNam như: Tiên Điền, Mộ Trạch, Đông Ngạc là làng khoa bảng nổi tiếng là cónhiều tiến sĩ nhất ở Thăng Long xưa
Chúng ta đang trên đường đến với làng cổ Đông Ngạc - ngôi làng vănhiến có truyền thống khoa bảng lẫy lừng với nhiều “ danh gia, thế tộc, trâmanh dòng dõi” Nơi đây đã sản sinh ra nhiều nhân tài xuyên suốt cả chiều dàilịch sử dưới các triều đại phong kiến và cả thời đại hiện nay
Trước hết, tôi xin giới thiệu về lịch trình ngày hôm nay Điểm dừngchân đầu tiên của chúng ta là đình Đông Ngạc ( đình Vẽ) nơi thờ ba vị phúcthần tượng trưng cho tam tài (Thiên-Địa-Nhân), mỗi vị đại diện cho một thếlực trong xã hội.Tiếp theo, chúng ta sẽ tham quan nhà thờ họ Phạm ở xóm 3,đây là dòng họ có nhiều tiến sĩ nhất ở làng Điểm dừng chân tiếp theo củachúng ta là nhà thờ họ Đỗ, thờ cụ Đỗ Thế Giai, đây là dòng họ có nhiều ngườigiỏi về võ khoa Sau đó, đoàn chúng ta sẽ đến nhà thờ họ Phan- nơi thờ PhanPhu Tiên, người đỗ tiến sĩ đầu tiên, khai khoa cho làng Đông Ngạc Tiếp đến
là chùa Tư Khánh- nơi có nhiều đóng góp trong sự nghiệp cách mạng, đặc biệt
là trong chiến tranh chống Pháp Cuối cùng, chúng ta sẽ đến chợ Vẽ để đượcthưởng thức những đặc sản ở Đông Ngạc là: nem Vẽ, bánh khoai, bánh sấy…
Trang 2Thưa quý vị, trước mắt quý vị là cầu Thăng Long- một trong năm câycầu lớn của Hà Nội( Long Biên, Chương Dương, Vĩnh Tuy, Thanh Trì, ThăngLong) Cây cầu này được khởi công năm 1974, khánh thành năm 1985, dài1688m gồm 15 nhịp Cầu có 2 tầng, tầng trên rộng 19,5m có 4 làn ô tô, 2 làndành cho người đi bộ Tầng dưới rộng 17m đặt 2 đường xe lửa.Nếu kể cả cầudẫn thì tầng trên dài 3116m, tầng dưới dài 5503m.
Chỉ một lát nữa thôi, chúng ta sẽ có mặt tại làng cổ Đông Ngạc Tại đó
có rất nhiều điều thú vị đang chờ chúng ta khám phá !
Đông Ngạc được coi là một trong những làng cổ nhất của Hà Nội Làng cònđược gọi là "làng tiến sĩ" do có rất nhiều vị tiến sĩ Hán học và Tây học làngười làng Làng còn nổi tiếng về một số nghề thủ công truyền thống như
chuyên sản xuất nem ( giò Chèm, nem Vẽ ), làm quang gánh, nặn nồi đất
Theo các thư tịch cổ, cuối thời Trần ( cuối TK 14 ) lần lượt các dòng họ Phan,Phạm, Nguyễn, Đỗ từ các đất Ái Châu, Hoan Châu ra định cư ở làng, có công
mở mang và đặc biệt là nổi tiếng vè khoa bảng Thời vua Lê Trung Hưng làngđào được một chiếc chuông cổ có khắc chữ “ Đông Ngạch Phường - DiênHựu nhị niên chú “ ( Chuông ở Phường Đông Ngạch đúc năm Diên Hựu II ),làng còn có tên Nôm là Kẻ Vẽ Về chữ Đông Ngạc có tài liệu viết rằng : xưalàng ở trên một gò đất cao bên bờ sông, trên gò có nhiều hàng quán phục vụkhách vãng lai, học trò tụ tập để học bài tiếng đọc bài râm ran như tiếng ếch vìthế dân chúng gọi vui là Đống Ếch, từ đó đọc chệch ra là Đông Ngạc Về têngọi Vẽ có người giải thích rằng trong làng có đường đi lối lại thẳng tắp tựanhư bàn cờ đẹp như vẽ, cũng có người cho rằng tại làng có người làm quan tonên hay bày vẽ trong cách ăn ở và sinh hoạt
Trang 3Làng hiện có 12 xóm chia theo dọc bờ đê và phân chia thành các xómtrong đê và ngoài đê : xóm Đông ( xóm 1A ) bên kia sông là xóm 1B ( mới lập) – xóm Ngác ( xóm 2 ) – xóm Vẽ ( xóm 3 ) – xóm Trung ( xóm 4A ) – xómNgấn ( xóm 4B ) – xóm Chùa ( 4C ), xóm Lò Nồi – xóm Vạn – xóm Vườn( xóm 5A ), Hàng Quan , Thượng Khu – Trung Khu – Hạ Khu ( xóm 5B ),xóm 6 xưa là ấp trại, xóm 7 là dọ theo đê từ Sông Nhuệ vào làng Giàn, xóm 8
là xóm mới lập cạnh xóm 1B nơi có nghĩa trang và ủy ban nhân dân hiện tồntại trên 100 ngôi nhà cổ có thời gian xây dựng trên 100 năm, nhiều ngôi nhà
gỗ được đục chạm công phu thể hiện nét tài hoa của các nghệ nhân xưa LàngĐông Ngạc đã góp cho đất nước 25 vị Tiến sĩ và cả ngàn Hương cống, Cửnhân, Sinh đồ, Tú tài Làng Đông Ngạc vì thế đã nổi tiếng với các danh nhânnhư thời phong kiến có Phan Phu Tiên, Đỗ Thế Giai, Lê Đức Mao, Phạm GiaChuyên, Hoàng Nguyễn Thự thời cận đại với Phan Văn Trường, HoàngTăng Bí và ngày nay là Hoàng Minh Giám (cố Bộ trưởng Bộ Văn Hoá) vànhiều nhà khoa học, chính khách danh tiếng Người Đông Ngạc làm quankhắp nơi và không thời nào không có các vị triều quan về làng đóng góp tiềncủa và trí tuệ để xây dựng quê hương
Điểm dừng chân đầu tiên của chúng ta là Đình Vẽ Tọa lạc tại xóm 1ngôi đình nằm hướng ra sông, đây là một ngôi đình cổ đã được công nhận là
di tích lịch sử văn hóa nghệ thuật 6/ 1/ 1993 Chúng ta đang đứng trước tamquan ngoại của đình, có thể thấy hai Hán tự “ Hạ Mã ”ở hai bên cổng với ýnghĩa: “ xuống ngựa ”, bởi đình là một nơi linh thiêng, mọi người bất kể vuachúa hay thường dân đi qua đều phải xuống ngựa để tỏ lòng tôn kính NgườiViệt Nam có câu: “ qua đình ngả nón trông đình ” Bên trong cổng đình có thờhai tượng đại tướng quân có nhiệm vụ bảo vệ cho đình
Bây giờ xin mời quí vị vào trong
Trang 4Chúng ta đang đứng trước cửa tam quan nội Hai bên là hai ao Nhật Nguyệt tượng trưng cho hai mắt rồng, ngôi đình được đặt trên một thế đất đẹp
-có hình đầu rồng nói về thế đất này dân làng -có truyền nhau một bài thơ:
Đình làng Đông Ngạc dáng đầu rồngChính mũi tam quan thẳng hướng sôngHai giếng to tròn hình mắt ngọc
Một tòa đại bái đỉnh đầu longNội cung u tĩnh thờ ba vịMiếu mạo trang nghiêm nức một vùngTam thánh tối linh ban phúc lớn
Dân yên, tục đẹp, quý vô cùng
Đình được xây dựng theo kiến trúc “ Nội công ngoại quốc ” gồm cótam quan, đại đình, trung cung, hậu cung Ngoài khu đình về phía đằng xuôinhư các bạn thấy bên tay trái của các bạn là nhà Văn Chỉ, đây là nơi thờKhổng Tử và các vị tiên hiền
Bây giờ xin mời các bạn vào trong sân của đình !
Bên trái các bạn là hành lang Tả mạc nơi lưu giữ 7 tấm bia nói về cônglao của các vị đã cống hiến để xây dựng ngôi đình và những lần trùng tu ngôiđình Các bạn nhìn thấy có một tấm bia duy nhất đặt trên lưng rùa, đó là tấm
Trang 5bia của cụ Phan Phu Tiên, đây là người đầu tiên đỗ đạt tiến sĩ mở đầu chokhoa bảng làng Đông Ngạc.
Bên phải là ban thờ cụ Phạm Thọ Lý là người có công hiến đất để xâydựng đình Dân làng gọi cụ là cụ Đường vì tấm lòng hào hiệp của cụ đã dờinhà đi chỗ khác để hiến toàn bộ đất cho làng dựng đình Khi làng đang tìm đấtthì có thầy địa lý nói rằng “ khu đất này có tú khí trung tụ, nếu làm đình thìdân làng sẽ được thịnh vượng, hiển đạt đời đời”
Ngôi đình được xây dựng năm 1637, thực chất nền xưa của ngôi đình làmột ngôi miếu cổ xây dựng vào thời Bắc Thuộc ( nhà Đường ) thế kỉ VII ,
Trước mắt quý vị là đại đình với 5 gian 2 dĩ Mái đình lợp bằng ngóimũi hài, một loại ngói cổ của Việt Nam Các đao đình vút cong ở 4 góc máilàm cho 2 mái đình trở nên thanh thoát, nhẹ nhàng Mặt ngoài của các đầu đaođược đắp nhiều hình rồng sinh động như quý vị có thể thấy Bây giờ xin mờiquý vị cùng vào bên trong đại đình
Nơi chúng ta đang đứng là bái đường ngoại, phía sau là bái đường nộitượng trưng cho đỉnh đầu rồng Mỗi bái đường này gốm 40 cột gỗ lim to đềuđược kê trên các tảng đá vuông chắc chắn như qúy vị thấy ở đây.Bên tay tráicủa quý vị là chiếc chuông, bên phải là chiếc trống sấm được dung mỗi khi cóhội họp, tế lễ Theo quan niêm của người Việt, hai đồ vật này được bài trí theonguyên tắc “tả chuông hữu trống”, tiếng chuông vang lên để thức tỉnh mọingười, tiếng trống để mời dân làng ra đình hội họp, tế lễ Trước kia, dân làngđặt một chiếc mõ đại ở vị trí của chiếc trống này Chiếc mõ đại được làm bằng
cả một cây gỗ to được khoét ở giữa Tiếng mõ hiệu vang lên vào lễ khai đạchàng năm với ý nghĩa báo hiệu một năm mới đã đến Như quý vị thấy, hai bêncủa gian thờ này là một đôi hạc đậu trên lưng rùa cao 3m làm bằng gỗ.Xưa kia
Trang 6đình còn một đôi hac bằng đồng cao 2m nhưng rất tiếc là đôi hạc đã bị kẽ gianlấy mất Hạc là yếu tố dương, rùa là yếu tố âm Hạc rùa chính là biểu tượngcủa sự hòa hợp âm dương cùng với sự trường cửu của thần thánh Đây là mộtbiểu tượng trang trí phổ biến trong các kiến trúc đình chùa Việt Nam.
Bên trái của gian thờ này là bàn thờ đức Lê Quận Công, vốn là ngườilàng, tên Phạm Công Dung, đỗ Đình Nguyên tiến sĩ khoa Bính Tuất(1706)dưới thời vua Lê Dụ Tông Cụ giữ nhiều chức vị quan trọng trong triều đình,khi mất, cụ được phong chức Công bộ Thượng thư, tước Lê Quận Công Cụchính là người hiến toàn bộ số gỗ để xây dựng ngôi đình này
Bên phải của gian thờ này là bàn thờ đức Mạc Quận Công Vị thần này
đã có công giúp vua Trần đánh quân Nguyên xâm lược, có bùa phép Nhândân trong làng đã rước chân nhang tữ xã Trân Vệ(vùng ven song Đà) về thờ ở
bờ sông của làng, sau đó mới chuyền về thờ ở đình
Xin mời quý vị hướng tầm mắt lên phía trên của gian thờ trung tâm.Trước mắt quý vị là bộ tranh cổ được vẽ bằng sơn màu vào gỗ rất quý hiếmđược lưu giữ tại đình này.Chất liệu cổ truyền là sơn ta với ba màu: đen, đỏ vàvàng Xưa kia làng có 48 bức nhưng 8 bức đã bị kẽ gian lấy mất vào đêmmùng 2 tháng 3 năm Ất Hợi( 1995) cùng với đôi hạc đồng Đình trưng bày 32bức ở ngoại bái đường này,8 bức còn lại chỉ đến khi có lễ hội mới mang racho dân làng xem.Những bức tranh này không chỉ tô điểm cho ngôi đình màcòn phản ánh một thú chơi tao nhã của tầng lớp trí thức trong làng Trên 16bức tranh lớn kia có 16 đại tự, 16 bức tranh nhỏ kề bên mỗi bức lớn có 16 câuthơ của hai bài thơ Đường luật, lấy 16 chữ trên làm tiếng đầu câu 16 đại tự ấylà: “Bách cốc phong đăng tư dân an thái, chúc thọ thánh vạn niên kì phúc”.Hai bài thơ nghĩa là :”Được mùa, dân yên vui thái bình” và “Chúc vua sốnglâu, muôn năm cầu phúc” Nội dung của các bức tranh này là ca ngợi cảnhthái bình thịnh trị, dân chăm lo thờ cúng để thánh ban phúc lành.8 bức tranh
Trang 7được cất đi là tranh “tứ hỷ”(bốn điều vui: niềm vui khi bảng vàng treo, khinắng hạn gặp mưa, khi xa quê gặp bạn cũ và khi có phòng cưới trong đêmđuốc hoa), tranh “ngư tiều canh mục” Các quý vị có thể thấy tại gian này cóhai bức hoàng phi, bức bên tay trái quý vị là “Kỳ phúc tang lưu”( nơi xin thẻcầu phúc), bức kia là “Đông lân thụ phúc”(làng Đông Ngạc nhận phúc).Haibên của hương án này là bộ bát bửu tức là 8 đồ trang trí gồm 8 vật tượng trưngcho sự đầy đủ về vật chất, giàu có, tốt lành, chiến thắng: quạt, gươm, bầurượu, cái sênh, giỏ hoa, nhành trúc, sáo, hoa sen Mỗi cái đều được chạm lộngtinh vi trên đầu một cán dài sơn son thiếp vàng cắm trên giá.Trước hương ánnày là bộ bát kích( tám vũ khí thời xưa) gồm : thanh long đao, cây máctrường, chùy, thanh kiếm, câu liêm, đinh ba, tay thước, cái nắm tay.Còn đây là
đồ lỗ bộ với lọng, tàn, quạt làm bằng vóc, nhiễu xung quanh thêu hình “lưỡnglong chầu nguyệt” hoặc cửu long tranh châu”
Thưa quý khách!
Ở hai bên tả hữu của tòa đại đình này là 8 bệ đá được dùng khi có hội họptrong làng, mỗi bệ cho một giáp ngồi, mỗi giáp cử ra 4 người Giáp là đơn vịhành chính nhỏ hơn cấp làng, Đông Ngạc có 8 giáp ở 4 xóm chính: xómĐông, Ngác, Vẽ, Trung Mỗi xóm chia làm 2 giáp như sau:Đông nhất, Đôngnhị…
Ngôi đình này thờ ba vị thần, ba vị đó là ai? Xin mời quý vị cùng theotôi vào phía trong của đình Chúng ta đang đứng tại trung cung, đây là ban thờ
Hạ thần quan Phía sau trung cung này là hậu cung Trước mắt quý vị là haiông phỗng có nhiệm vụ bảo vệ các vị thần ở bên trong, họ đang giơ tay lên đểngăn không cho ai vào trong hậu cung Bởi lẽ đây là nơi linh thiêng nhất củangôi đình, chỉ mở cửa mỗi khi có lễ hội và chỉ những ai có trách nhiệm nhưsắp đặt đồ lễ mới được vào.Trong hậu cung này thờ “Tam vị Đại vươngThượng đẳng tối linh thần” tức là 3 vị thần tượng trưng cho tam tài" Đầu tiên
Trang 8là Đệ nhất đẳng thần (thiên thần) là thần Độc Cước còn gọi là Hỏa QuangTiêu, Sơn Tiêu đại thánh, thần có năng lực trừ yêu quái, bảo vệ dân biển PhanPhu Tiên đã rước chân nhang thần từ Cửa Roi- Nghệ An về thờ tại đình Đệnhị đẳng thần (nhân thần) là Lê Khôi- cháu gọi vua Lê Thái Tổ bằng chú ruột
vô Thần có công bảo vệ dân vùng song nước được bình an vô sự Cụ Đô đốcđồng tri Đông Xuyên Hầu đã rước chân nhang từ vùng Trào Khẩu- HưngNguyên- Nghệ An về thờ.Vị cuối cùng là Đệ tam đảng thần( địa thần) là thầncai quản vùng đất này Thần vốn được thờ ở ven sông để trừ tai, bảo vệ và banphúc cho dân làng
Sau đây, chúng ta sẽ ra bên ngoài của đình để tiếp tục hành trình thamquan Thưa quý khách, bên phải của ngôi đình này là nhà văn chỉ- nơi thờKhổng Tử và các vị tiền hiền Từ vị trí này, chúng ta có thể ngắm nhìn toàn bộcảnh quan ngôi đình với những nét kiến trúc cổ kính, xứng đáng với diện mạocủa làng quê có truyền thống văn hiến lâu đời này Chính vì thế mà ngôi đình
đã được chọn làm địa điểm để quay bộ phim “Đêm hội Long Trì” và “ Làng
Vũ Đại ngày ấy”- những bộ phim rất nổi tiếng của Việt Nam Hàng năm, làng
mở hội đình vào các ngày 8-11 tháng 2 âm lịch, chính hội vào ngày mồng 9
Lễ hội gồm có lễ rước, lễ tế, rước bài vị bên cạnh đó trong lễ hội còn diễn rahát chèo, chơi cờ người và một số trò chơi dân gian khác
Quý khách có 10 phút để tham quan và chụp ảnh tại đình, sau đó chúng
ta sẽ tiếp tục hành trình tham quan vì có rất nhiều điều thú vị đang chờ chúng
ta ở phía trước !
Chúng ta đang đi trên con đường cổ bằng gạch, xưa kia tất cả các conđường trong làng đều được lát bằng gạch này, đó là kết quả của những lần nộpcheo.Theo quy định của làng, các chàng trai khi lấy vợ phải nộp cheo cho làngnhà gái Tiền hoặc lễ vật tùy theo quy định của từng làng Cheo cho trai làng
Trang 9lấy gái làng rất nhẹ, có khi chỉ cần trầu cau trình làng là đủ, cheo cho trai thiên
hạ lấy gái làng nặng hơn, phải nộp tiền hoặc lễ vật Ở nhiều làng, như làngĐông Ngạc, lệ bắt nộp cheo bằng 100 viên gạch để xây dựng đường làng.Dângian có câu:
“Có cưới mà chẳng có cheo
Dẫu rằng có giết mười heo cũng hoài”
Thưa quý khách, chúng ta đang có mặt tại nhà thờ họ Phạm làng ĐôngNgạc Đây là dòng họ lớn nhất, lâu đời nhất trong làng Họ Phạm đến đây có
lẽ muộn nhất là khoảng năm 1370- 1380 khi giặc Chiêm tiến vào thành ThăngLong Cả họ Nguyễn và họ Phạm trong làng đều từ Thanh Hóa đến Theo thưtịch cổ thì có ba anh em họ Phạm từ Thanh Hóa lên ba vùng khác nhau: ĐônThư( Thanh Oai), Bát Tràng, và Đông Ngạc Khi đến Đông Ngạc thì dòng họnày nổi tiếng ngay vì tinh thần hiếu học
Người đỗ đại khoa đầu tiên của họ Phạm là cụ Phạm Lân Định, thi đỗ tamgiáp đồng tiến sĩ khoa Giáp Tuất 1514, khai khoa họ Phạm Cụ cũng chính làngười đầu tiên ở làng có tên khắc trên bia đá ở Văn Miếu vào thời Lê.Từ đócho đến năm 1849 có 11 người đỗ đại khoa( 9 tiến sĩ và 2 sĩ vọng), đến trướccách mạng tháng Tám, họ có tổng cộng 16 tiến sĩ và 78 cử nhân.Trong 16 tiến
sĩ đó có 11 người đỗ đại khoa Hán học và 5 người đỗ tiễn sĩ Tây học ở Pháp Thưa quý khách, trước mắt quý khách là hòn non bộ Đây là một hòn núigiả thường được đặt ở trước sân của mỗi nhà thờ họ cũng như ở một số ngôinhà ở Việt Nam để tượng trưng cho sự hòa hợp âm dương, gia đình, họ tộc sẽthịnh vượng, khang ninh Như quý vị thấy, hòn non bộ là cảnh rừng núi thunhỏ xây bằng đá, có cảnh nước non, hang động được đặt trong một bể nướcgọi là bể cạn Điều đặc biệt ở hòn non bộ trong nhà thờ này là nó được tạc
Trang 10theo hình tứ linh, gồm có long, ly quy, phượng, đây là một đề tài trang trítruyền thống trong kiến trúc đình, chùa Việt Nam.
Xin mời quý khách tiến lên phía trước của nhà thờ !
Trên hai cây cột này là đôi câu đối:
“Tòng quân kiệt tiết mãn xoan trung nghĩa quán hồng luân”- bên trái
“Học cổ chí than dịch thề khoa danh khai xích xí”-bên phải của quý kháchĐôi câu đối này nói về truyền thống hiếu học và khoa bảng của dòng họPhạm Phía trên đỉnh hai cột có đắp nổi hình con Nghê Quý khách có biết vìsao lại có hình tượng con Nghê ở đây không ạ? Theo quan niệm tâm linh củangười Việt thì đây là con vật thiêng, có khả năng nhận ra kẻ ác hay kẻ thiện
Đó là lý do tại sao con nghê được tạc ở đây, bởi nó có nhiệm vụ trông giữ,giám sát tư cách của người ra vào nhà thờ, bảo vệ cho sự tôn nghiêm của nơithờ tự
Phía sau hai chiếc cột này là hai bức tường với hai bức tranh vinh quybái tổ, thể hiện khung cảnh của làng quê mỗi khi trong làng cò người đỗ đạt.Làng Đông Ngạc, đặc biệt là họ Phạm có truyền thống Nho học lâu đời nốitiếp nhau qua “cửa Khổng sân Trình” nên những phong tục tập quán và cảcách thức giao tiếp, xử thế của dân làng cũng có những nét đặc trưng, mangảnh hưởng của Nho giáo.Mọi việc cưới xin ma chay đều lấy tình nghỉa làmtrọng, không có thủ tục nặng nề Việc khao vọng ở làng là khi các ông Nghè
về vinh quy bái tổ, nhưng cũng tùy nghi mà làm, cái cốt lõi là ở sự thành tâm,gia đình nào có điều kiện thì làm to và ngược lại Nhà Vua đã ban cho lang mĩ
tự “ Mĩ tục khả phong” là vì lẽ đó
Xin mời quý khách hãy nhìn sang bên tay phải, đây là tấm bia do ngườitrong họ tạc nên để ghi danh sách những vị tiến sĩ của dòng họ Trên tấm bianày khắc tên 9 vị tiến sĩ và hai cụ đỗ sĩ vọng Đó là các cụ : Phạm Lân Đính,Phạm Thọ Chỉ, Phạm Hiển Danh, Phạm Quang Trạch, Phạm Quang Hoàn,