Tập trung dân chủ (TTDC) là nguyên tắc cơ bản chỉ đạo xây dựng tổ chức, sinh hoạt và hoạt động của Đảng kiểu mới của GCCN. Là nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng, bảo đảm sự nhất trí về tư tưởng và tổ chức, tăng cường đoàn kết nội bộ Đảng, làm cho Đảng trở thành một đội ngũ có tổ chức chặt chẽ và sức chiến đấu cao. Nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của các tổ chức đảng và từng đảng viên, tạo nên sức mạnh vô địch của Đảng. TTDC là tiêu chuẩn để phân biệt chính Đảng cách mạng của GCCN, phân biệt Đảng Cộng sản chân chính với các Đảng phái khác. Vì vậy, từ khi ra đời cho đến nay nguyên tắc TTDC luôn luôn là mục tiêu mà các thế lực thù địch thường công kích nhằm phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay, một trong những vấn đề Đảng Cộng sản Việt Nam quan tâm là nghiên cứu lý luận, quán triệt và tổ chức thực hiện nguyên tắc TTDC, là vấn đề mà Đảng ta đã khẳng định nếu coi nhẹ hay từ bỏ nó sẽ dẫn đến nguy cơ tan rã Đảng về mặt tổ chức. Với ý nghĩa đó, vấn đề nhận thức và thực hiện đúng đắn nguyên tắc TTDC trong công tác xây dựng Đảng có vị trí đặc biệt quan trọng. Để có cơ sở quán triệt, thực hiện nguyên tắc TTDC trong Đảng bộ quân đội hiện nay, trước hết cần phải hiểu rõ nguồn gốc hình thành và phát triển của nguyên tắc TTDC của Đảng, với bản chất, nội dung của nó, theo quan điểm chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam. Xung quanh vấn đề này có nhiều cách trình bày khác nhau. Trong phạm vi bài luận này, xin đề cập 2 nội dung: I. Tập trung dân chủ nguyên tắc tổ chức cơ bản của Đảng Cộng sản II. Quán triệt, thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong Đảng bộ quân đội hiện nay.
Trang 1TẬP TRUNG DÂN CHỦ NGUYÊN TẮC CƠ BẢN CỦA
ĐẢNG QUÁN TRIỆT THỰC HIỆN NGUYÊN TẮC TẬP
TRUNG DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG BỘ QUÂN ĐỘI HIỆN
về tư tưởng và tổ chức, tăng cường đoàn kết nội bộ Đảng, làm choĐảng trở thành một đội ngũ có tổ chức chặt chẽ và sức chiến đấucao Nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của các tổchức đảng và từng đảng viên, tạo nên sức mạnh vô địch của Đảng.TTDC là tiêu chuẩn để phân biệt chính Đảng cách mạng củaGCCN, phân biệt Đảng Cộng sản chân chính với các Đảng pháikhác Vì vậy, từ khi ra đời cho đến nay nguyên tắc TTDC luôn luôn
là mục tiêu mà các thế lực thù địch thường công kích nhằm phủnhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản
Trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay, một trongnhững vấn đề Đảng Cộng sản Việt Nam quan tâm là nghiên cứu lýluận, quán triệt và tổ chức thực hiện nguyên tắc TTDC, là vấn đề màĐảng ta đã khẳng định nếu coi nhẹ hay từ bỏ nó sẽ dẫn đến nguy cơtan rã Đảng về mặt tổ chức Với ý nghĩa đó, vấn đề nhận thức và thực
Trang 2hiện đúng đắn nguyên tắc TTDC trong công tác xây dựng Đảng có vịtrí đặc biệt quan trọng.
Để có cơ sở quán triệt, thực hiện nguyên tắc TTDC trong Đảng bộquân đội hiện nay, trước hết cần phải hiểu rõ nguồn gốc hình thành vàphát triển của nguyên tắc TTDC của Đảng, với bản chất, nội dung của
nó, theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vàquan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam Xung quanh vấn đề này cónhiều cách trình bày khác nhau Trong phạm vi bài luận này, xin đề cập
Trang 3thực hiện sáng tạo trong toàn bộ quá trình xây dựng và hoạt động lãnhđạo của Đảng.
1 Thực hiện nguyên tắc TTDC là tất yếu khách quan trong xây dựng tổ chức, sinh hoạt và hoạt động của Đảng Cộng sản.
Quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ
rõ phải thực hiện chế độ TTDC là đòi hỏi khách quan của phongtrào vô sản Xuất phát từ địa vị của GCCN trong nền sản xuất xãhội, gắn liền với nền đại công nghiệp cho nên GCCN hướng tới sự
tổ chức và tập trung thành hàng ngũ của mình Trong cuộc đấu tranh
để tự giải phóng, GCCN phải đương đầu với một kẻ thù có tổ chức,
có bộ máy nhà nước đồ sộ, đó là giai cấp tư sản Đòi hỏi GCCNphải có sự đoàn kết thống nhất Ngoài ra, trong cuộc đấu tranh đóGCCN tin tưởng rằng, lực lượng của mình sẽ lớn mạnh cùng vớiviệc nâng cao trình độ tổ chức và hướng toàn thể nhân dân lao độngvào mục tiêu đấu tranh để xóa bỏ chế độ tư bản chủ nghĩa Từnhững điều kiện đó, tất yếu dẫn đến việc thành lập một chính Đảngcách mạng của GCCN
Xét về bản chất, GCCN có tính dân chủ sâu sắc, quan hệ giai cấpcủa họ là quan hệ bình đẳng Sau khi chiến thắng tư bản, GCCN tạođiều kiện cho toàn thể nhân dân lao động tham gia rộng rãi vào hoạtđộng xã hội GCCN thành lập chính Đảng cách mạng trong đội ngũ củamình để lãnh đạo cuộc đấu tranh đó, Đảng có những đặc điểm vàphẩm chất cơ bản hoàn toàn phù hợp với GCCN, Đảng là lãnh tụ củagiai cấp và là bộ phận tiên phong của GCCN, đại biểu trung thành lợi
Trang 4ích của GCCN, nhân dân lao động và của cả dân tộc Chính bản chất vànhững nhiệm vụ lịch sử của Đảng đòi hỏi phải xây dựng tổ chức, sinhhoạt và hoạt động trên cơ sở nguyên tắc TTDC
Tư tưởng về TTDC đã được C.Mác và Ph.Ăngghen, nhữngngười sáng tạo ra chủ nghĩa cộng sản khoa học, đưa vào "Điều lệcủa Liên đoàn những người cộng sản" và nhiều văn kiện khác.Trong Điều lệ Liên đoàn những người cộng sản C.Mác vàPh.Ph.Ăngghen viết: "Mỗi hội viên và Liên đoàn phải liên lạc ítnhất ba tháng một lần, còn mỗi chi bộ phải liên lạc mỗi tháng mộtlần với Ban Chấp hành khu bộ của mình ít nhất cứ hai tháng mộtlần, mỗi khu bộ phải báo cáo tình hình công tác của địa phương
cơ cấu tổ chức của Liên đoàn, nhiều chi bộ cơ sở hợp thành mộtcông xã gồm từ 3 đến 20 thành viên Đó là cơ sở của Đảng, là trungtâm và hạt nhân của công tác chính trị của Đảng trong quần chúnglao động Nhiều công xã hợp thành một quận, đứng đầu là quận ủycủa Đảng Cơ quan cao nhất của Liên đoàn là Đại hội hàng năm vàgiữa hai kỳ Đại hội là Ban Chấp hành Trung ương Cơ cấu đó thấmnhuần tinh thần TTDC
Liên đoàn được xây dựng trên trên cơ sở dân chủ triệt để, mọiđảng viên đều bình đẳng, các cơ quan lãnh đạo của Đảng được bầu
ra, có thể
_
Trang 5(1) (C.Mác và Ph.Ăngghen, Tuyển tập, tập 1, Nxb sự thật Hà Nội,
ta chưa phải là một khối chính thức có tổ chức, mà chỉ là một tổng
Trang 6số những nhóm riêng biệt và do đó, giữa các nhóm ấy không thể cónhững quan hệ nào khác ngoài sự tác động về mặt tư tưởng hiệnnay, chúng ta đã trở thành một Đảng có tổ chức, điều đó có nghĩa làchúng ta đã tạo ra một quyền lực, kiến cấp dưới phải phục tùng cấptrên của Đảng" (1) V.I.Lênin cho rằng, Đảng muốn lãnh đạo GCCN vàquần chúng lao động trong cuộc _
(1) V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ, mát-xcơva, 1980, tập 8, tr.429
đấu tranh chống lại giai cấp tư sản, muốn có sức mạnh Đảng phải có sựthống nhất về ý chí và hành động Đảng phải có sự thống nhất về ý chí
và hành động Điều kiện cho sự thống nhất của Đảng trước hết, phải cócương lĩnh chính trị và phải có tổ chức chặt chẽ, làm được điều đó tức làtránh được tình trạng chia rẽ, phân tán trong Đảng Tổ chức là cái bảođảm cho sự thống nhất về chính trị, tư tưởng và hành động NgoàiCương lĩnh chính trị và hệ thống tổ chức chặt chẽ Để thực hiện nguyêntắc TTDC một cách đúng đắn, Đảng phải có một điều lệ thống nhất, một
cơ quan lãnh đạo thống nhất do Đại hội Đảng bầu ra, Đảng phải có kỷluật tự giác nhưng nghiêm minh
TTDC là nguyên tắc tổ chức cơ bản trong công tác xây dựngđảng, nếu chủ thể nhận thức không có bản lĩnh chính trị và động cơkhông trong sáng thì nguyên tắc TTDC sẽ phản tác dụng TheoV.I.Lênin, tập trung đi liền với dân chủ, tập trung càng cao thì dânchủ càng được mở rộng, không thể có dân chủ mà thiếu tập trung vàngược lại "Không được quên rằng khi bênh vực chế độ tập trung,
Trang 7chúng ta chỉ bênh vực chế độ TTDC thôi" (1) Điều đó có nghĩa là tậptrung quan liêu, độc đoán hoặc dân chủ tự do vô tổ chức đều xa lạvới tư tưởng của Người và Lênin đã từng phê phán: " Ở ta, người taluôn luôn lẫn lộn chế độ tập trung với chế độ độc đoán và chế độquan liêu, lẽ tự nhiên là lịch sử nước Nga phải đẻ ra một sự lẫn lộnnhư thế, nhưng dù sao đối với người mác xít, điều đó vẫn là một điềudứt khoát không thể dung thứ được" (2).
Tư tưởng trên đây của V.I.Lênin đặt nền móng cho việc xâydựng chính Đảng cách mạng của GCCN ở nước Nga, sau đó đãđược các Đảng trong Quốc tế cộng sản thừa nhận Điều kiện gianhập Quốc tế cộng sản là các Đảng phải được xây dựng theonguyên tắc TTDC
_
(1), (2) V.I.Lênin: Toàn tập, S đd, tập 24, tr 183, 184
Đối với Đảng Cộng sản Việt Nam, do Chủ tịch Hồ Chí Minhsáng lập, giáo dục và rèn luyện Đảng ta đã vận dụng sáng tạo họcthuyết Mác - Lênin về Đảng kiểu mới của GCCN vào điều kiện cụ thể
ở Việt Nam, để giải quyết đúng đắn những vấn đề trong công tác xâydựng đảng Hồ Chí Minh cho rằng TTDC là nguyên tắc tổ chức cơbản của Đảng Người đã chỉ ra thế nào là tập trung, thế nào là dân chủ
và mối quan hệ giữa tập trung và dân chủ Hồ Chí Minh viết: "để làmcho Đảng mạnh thì phải mở rộng dân chủ, thực hành lãnh đạo tậptrung, nâng cao tính tổ chức và tính kỷ luật " (1)
Trang 8Thực tiễn hơn 75 năm xây dựng và hoạt động của Đảng Cộngsản Việt Nam, và từ những kinh nghiệm trong phong trào cộng sản
và công nhân quốc tế Đảng ta luôn luôn khẳng định tầm quan trọngcủa nguyên tắc TTDC, và đã kiên trì vận dụng nguyên tắc này cảtrong điều kiện khi chưa có chính quyền, cũng như khi có chínhquyền; cả trong điều kiện lãnh đạo chiến tranh, cũng như trong lãnhđạo xây dựng chủ nghĩa xã hội Vì vậy, trong bất kỳ hoàn cảnh nàoĐảng cũng luôn luôn là một khối thống nhất về ý chí và hành động.Đảng thực sự là một khối thống nhất, đủ sức lãnh đạo cách mạngViệt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Điều này, khẳngđịnh năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng ta là sức mạnh tổnghợp của nhiều yếu tố, nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhânquan trọng là do Đảng Cộng sản Việt Nam kiên trì vận dụng đúngđắn, sáng tạo nguyên tắc TTDC
Trong khi chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch luôn luôn tìmmọi cách xuyên tạc nguyên tắc TTDC của Đảng, làm cho các Đảng Cộngsản từ bỏ nguyên tắc TTDC, nhằm mục đích làm cho Đảng suy yếukhông đủ sức lãnh đạo và dẫn đến sự tan rã, như một số Đảng Cộng sản
ở Đông Âu và Liên Xô
Trang 9Nguyên tắc TTDC là thuộc tính bản chất tổ chức của GCCN Đó
là sự thống nhất tác động biện chứng giữa hai thành tố tập trung và dânchủ, hai thành tố này là thuộc tính bản chất của GCCN trong sản xuấtcông nghiệp và đấu tranh cách mạng Thuộc tính tập trung và dân chủđược hình thành cùng với sự ra đời và hoạt động của GCCN; từ yêucầu của nền sản xuất công nghiệp Qua đó đã từng bước tôi luyện choGCCN có những thuộc tính cơ bản như: tính tập trung hóa cao độ, ýthức và trình độ tổ chức chặt chẽ, tính kỷ luật nghiêm minh, có tinhthần đoàn kết, tính dân chủ tập thể cao
Hai thành tố tập trung và dân chủ hoàn toàn không mâu thuẩnvới nhau, mà nó luôn thống nhất tác động bổ sung cho nhau Trong
đó tập trung trên cơ sở dân chủ và dân chủ có sự bảo đảm của tậptrung, tập trung là điều kiện, tiền đề cho sự vận động phát triển củadân chủ và ngược lại Như vậy, thực hiện nguyên tắc TTDC trongĐảng thực chất là giải quyết mối quan hệ giữa tập trung và dân chủ,yêu cầu tối cao của nguyên tắc TTDC là tăng cường tập trung phảitrên cơ sở dân chủ mở rộng và thực hiện dân chủ phải có sự bảo đảmcủa tập trung, hướng tới tăng cường tập trung làm cho tập trung trongĐảng càng vững chắc Tập trung càng vững chắc thì dân chủ càngphát triển rộng rãi
Mối quan hệ thống nhất giữa tập trung và dân chủ không phải làngẫu nhiên hay gán ghép tùy tiện, mà nó được quy định bởi nhữngnhân tố khách quan của quá trình sản xuất và đấu tranh cách mạng của
Trang 10GCCN và bởi Đảng Cộng sản phải lãnh đạo đến mục tiêu giành thắnglợi cuối cùng.
Tập trung có nghĩa là toàn Đảng có một cương lĩnh, trong đó nêulên mục tiêu chung của cách mạng và được toàn thể đảng viên quántriệt thực hiện Đảng phải có một Điều lệ thống nhất, quy định tiêuchuẩn sinh hoạt mà tất cả các tổ chức đảng và toàn thể đảng viên phảichấp hành Tập trung còn thể hiện sự lãnh đạo các tổ chức đảng, cáccông tác của Đảng do Đại hội đại biểu toàn quốc thực hiện, giữa hai
kỳ Đại hội là Ban Chấp hành trung ương Đảng Các nghị quyết củaĐảng, và cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng với tính cách là biểuhiện ý chí của Đảng, bắt buộc tất cả các tổ chức đảng và toàn thể đảngviên phải chấp hành Tập trung đòi hỏi phải có kỷ luật thống nhất, tinhthần tuân thủ những tiêu chuẩn sinh hoạt Đảng, ý thức phục tùng nghịquyết của Đảng Do đó việc phục tùng nghị quyết của Đảng chính làphục tùng ý chí nguyện vọng của đảng viên Trong Đảng thiểu sốphục tùng đa số, cá nhân phục tùng tổ chức nhưng nó được thực hiệntrên cơ sở nghiêm ngặt thống nhất về mục tiêu, lợi ích
Bản chất của tập trung trên cơ sở dân chủ là sự tập trung trí tuệcủa đa số mà thiểu số phải phục tùng Đó là tập trung có mục đíchhướng tới bảo vệ lợi ích của Đảng của GCCN và quần chúng laođộng, có nguồn gốc từ chế độ công hữu về tư liệu sản xuất Sự tậptrung đó gắn liền với cơ sở và chịu sự kiểm tra và quyết định của cơ
sở Đối lập với sự tập trung quyền lực của thiểu số thuộc giai cấp bóclột buộc đa số quần chúng nhân dân phải phục tùng, đó là sự tập
Trang 11trung để duy trì chế độ bóc lột, bảo vệ lợi ích của giai cấp bóc lột, là
sự tập trung dựa trên chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất Sự tập trung
ấy nhằm trấn áp quyền làm chủ của nhân dân lao động, là sự tậptrung thoát ly dân chủ, bóp nghẹt dân chủ
Thực tiễn xây dựng và hoạt động của Đảng ta và kinh nghiệm củacác Đảng cộng sản trên thế giới đã khẳng định thực hiện tốt nguyên tắcTTDC là vấn đề sống còn của Đảng
Dân chủ trong Đảng, thực chất là quyền làm chủ của đảng viên,toàn thể đảng viên tích cực tham gia xây dựng đường lối chủ trương,chính sách của Đảng, kể cả tham gia vào việc thành lập cơ quan lãnhđạo các cấp của Đảng Với điều kiện phải có tính tổ chức cao, tính kỷluật chặt chẽ, thừa nhận sự lãnh đạo thống nhất (Tức là dân chủ có sựbảo đảm của tập trung, dân chủ có lãnh đạo) thì đảng viên mới có thểthực hiện được nghĩa vụ và quyền hạn của mình Đảng là một tổ chứcchính trị tự nguyện, độc lập, sức mạnh của Đảng là do tính tích cực tựgiác của toàn thể đảng viên Mọi sinh hoạt của Đảng đều phải được tiếnhành trên cơ sở thật sự dân chủ, mọi đảng viên đều có quyền trình bàyhết ý kiến của mình tham gia vào giải quyết tất cả mọi vấn đề trongcông tác xây dựng Đảng, những ý kiến thuộc về thiểu số được quyềnbảo lưu Mọi hoạt động Đảng đều phải được tiến hành một cách có tổchức và có sự chỉ đạo chặt chẽ của các cấp ủy đảng Thực hiện dân chủtrong Đảng thì phát huy được tính tích cực của đảng viên và mới cóđiều kiện rèn luyện, giáo dục đảng viên, nâng cao năng lực của họ
Trang 12trong việc tham gia xây dựng và thực hiện đường lối chính sách, nghịquyết của Đảng.
Mọi hoạt động lãnh đạo của Đảng phải tuân theo nguyên tắc tậpthể lãnh đạo đi đôi với cá nhân phụ trách Đó là biểu hiện của dân chủ
có sự bảo đảm của tập trung hoàn toàn đối lập với hiện tượng dân chủhình thức, dân chủ tự do vô kỷ luật, dân chủ tràn lan không giới hạn.Dân chủ có bảo đảm của tập trung là dân chủ có mục đích, có địnhhướng, đó là dân chủ trên cơ sở bình đẳng thống nhất về mục tiêu lợiích, nó hoàn toàn khác với dân chủ dựa trên dựa trên sự bất bình đẳngmang bản chất của giai cấp bóc lột, một thứ dân chủ chỉ thực sự đốivới bộ phận thiểu số trong xã hội và hoàn toàn là hình thức đối vớiquần chúng lao động chiếm đa số trong xã hội
Dân chủ trong Đảng là dân chủ mang bản chất GCCN, là dânchủ của GCCN và quần chúng nhân dân lao động đó là dân chủđược xây dựng trên trên cơ sở chế độ xã hội công bằng, bình đẳngbác ái không có bóc lột, dân chủ có mục đích nhằm tạo ra sức mạnhđoàn kết tập trung thống nhất Đó không phải là thứ dân chủ tràn lan
vô chính phủ, tạo ra hiện tượng chia rẽ , bè phái phá vỡ sự tập trungthống nhất
Nội dung cơ bản của nguyên tắc TTDC, được ghi trong điều 9chương II, Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam, do Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ IX của Đảng thông qua xác định cụ thể: "Đảng Cộng sảnViệt Nam tổ chức theo nguyên tắc TTDC Nội dung cơ bản của nguyêntắc đó là:
Trang 131 Cơ quan lãnh đạo các cấp của Đảng do bầu cử lập ra, thực hiện tậpthể lãnh đạo, cá nhân phụ trách.
2 Cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng là Đại hội đại biểu toàn quốc
Cơ quan lãnh đạo ở mỗi cấp là đại hội đại biểu hoặc đại hội đảng viên.Giữa hai kỳ đại hội, cơ quan lãnh đạo của Đảng là Ban Chấp hànhTrung ương, ở mỗi cấp là ban chấp hành đảng bộ, chi bộ (gọi tắt là cấpủy)
3 Cấp ủy các cấp báo cáo và chịu trách nhiệm về hoạt động của mìnhtrước đại hội cùng cấp, trước cấp ủy cấp trên và cấp dưới; định kỳ thôngbáo hoạt động của mình đến các tổ chức đảng trực thuộc, thực hiện tự phêbình và phê bình
4 Tổ chức đảng và đảng viên phải chấp hành nghị quyết của Đảng.Thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên các tổ chức đảngtrong toàn Đảng phục tùng Đại hội đại biểu toàn quốc và Ban Chấphành Trung ương
5 Nghị quyết của các cơ quan lãnh đạo của Đảng chỉ có giá trị thihành khi có hơn một nửa số thành viên trong cơ quan đó tán thành.Trước khi biểu quyết, mỗi thành viên được phát biểu ý kiến của mình.Đảng viên có ý kiến thuộc về thiểu số được quyền bảo lưu và báo cáolên cấp ủy cấp trên cho đến Đại hội đại biểu toàn quốc, song phải chấphành nghiêm chỉnh nghị quyết, không được truyền bá ý kiến trái vớinghị quyết của Đảng Cấp ủy có thẩm quyền nghiên cứu xem xét ý kiếnđó; không phân biệt đối xử với đảng viên có ý kiến thuộc về thiểu số