Tranh Hàng Trống là một trong ba dòng tranh dân gian tiêu biểu của Việt Nam :tranh Điệp Đông Hồ ( Hà Bắc ) tranh Hàng Trống (Hà Nội) và Tranh đỏ Kim Hoàng (Hà Tây). Hàng Trống lại là trung tâm tranh lớn thứ 2 ở Việt Nam sau Đông Hồ.
Trang 1BÀI TẬP MÔN: NGHÊ THUẬT TRUYỀN THỐNG
TRANH HÀNG TRỐNG
Tranh Hàng Trống là một trong ba dòng tranh dân gian tiêu biểu của Việt Nam :tranh Điệp Đông Hồ ( Hà Bắc ) tranh Hàng Trống (Hà Nội) và Tranh đỏ Kim Hoàng (Hà Tây) Hàng Trống lại là trung tâm tranh lớn thứ 2 ở Việt Nam sau Đông Hồ
Cùng với tranh Đông Hồ , tranh Kim Hoàng và một vài chi nhánh nhỏ khác
ở các nơi trong nước , tranh Hàng Trống đã góp phần rất lớn tạo nên nét độ đáo
có một không hai , sự đa dạng sâu sắc vẻ đẹp rực rỡ của ranh dân gian Việt Nam Tranh Hàng Trống cũng đã góp phần rất lớn vào tiến trình phát triển nghề làm tranh dân gian làm cho nghề làm tranh truyền thống của Việt Nam phồn thịnh một thời Những sản phẩm đặc sắc của dòng tranh Hàng Trống cũng như tranh Đông Hồ và kể cả tranh của dòng tranh Kim Hoàng nữa từ lâu không hỉ nổi tiếng ở trong nước mà còn ở nhiều nước trên thế giới
Để hiểu biết Việt Nam, hiểu sâu sắc về văn hóa Việt Nam mà một trong những yếu tố của nền Văn Hóa lâu đời ấy chúng ta không thể không nhắc tới những nét đặc sắc của tranh dân gian Việt Nam trong đó có tranh Hàng Trống
Sở dĩ gọi là “ Tranh Hàng Trống “ là vì loại tranh này được sản xuất tập trung tại phố Hàng Trống , Hà Nội Tuy vậy tranh Hàng Trống trước kia cũng được làm ở các phố Hàng Nón, Hàng Quạt (Hà Nội) đồng thời bầy bán ở các phố ấy nhưng tập trung và chủ yếu nhất ở phố Hàng Trống Các phố làm tranh này trước đây thuộc tổng Tiên Túc ( sau đổi thành tổng Thuận Mỹ )huyện Thọ Xương ( cũ ) của kinh thành Thăng Long-Đông Đô –Hà Nội Phố Hàng Trống thuộc phần đất thôn Tự Tháp xưa kia, đây là một vùng vốn nổi tiếng về nghề thủ công mỹ nghệ : tranh dân gian,các loại trống ,cờ,tàn,lọng, tán,mũ mãng áo xiêm, các loại hòm, tráp sơn
Trang 2Người ta làm và bán các hàng thủ công ấy quanh năm, nhiều hơn cả là dịp tết nguyên đán phần lớn bán trong các cửa hiệu Riêng tranh dân gian ngoài các cửa hiệu người ta còn bầy bán từng quầy trên hè phố nhất là vào dịp cuối năm để tiện phục vụ khách hàng sắm tết
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có lẽ dòng tranh Hàng Trống xuất hiện khoảng 400 năm trước đây và chịu ảnh hưởng rõ rệt của các luồng tư tưởng văn hóa , tôn giáo từ các vùng miền ,các dân tộc Là kết quả của sự giao thoa tinh hoa giữa Phật giáo và Nho giáo, giữa loại hình tượng thờ điêu khắc ở đình ,chùa với những nét đẹp trong sinh hoạt hàng ngày
Phố Hàng Trống thì mới có nhưng tranh Hàng Trống thì có từn rất lâu rồi.Ở
thế kỉ 16 Hoàng Sĩ Khải ở bài thơ Tứ Thời Khúc Vịnh đoạn tả cảnh tết ở kinh
thành Thăng Long đã có nói đến các tờ tranh dân gian và tục chơi tranh Tết :
“ Chung Qùy khéo vẽ nên hình
Bùa đào cấm quỷ , phong linh ngăn tà
Tranh vẽ gà,cửa treo thiếp yểm
Dưới thềm lầu hoa điểm Thọ Dương “
Rõ ràng là ngày tết các gia đình ở kinh thành có treo tranh Chung Qùy cùng với các thần trừ ma khác, vẽ trên gỗ đào có treo tranh gà và cả tranh người đẹp Viện bảo tàng hiện còn giữ được 1 số ván in tranh Hàng Trống được cả hai mặt với niên hiệu “ Qúy Mùi lục nguyên khởi, Minh Mệnh từ niên “ tức là những chiếc ván này được khắc vào năm 1823 , đây là lúc tranh dân gian bắt đầu ổn định Tranh Hàng Trống bắt đầu phát triển ở cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ
XX nhưng cuối thế kỉ XX dòng tranh này bắt đầu suy tàn nhất là kể từ sau kết thúc chiến tranh ở Việt Nam hầu như các nhà làm tranh đều giải nghệ Nhiều nhà làm tranh còn đốt bỏ hết những dụng cụ làm tranh như ván khắc một phần do thú chơi tranh của người Hà Nội đổi khác một phần là do nghề làm tranh thu nhập không cao nên nhiều người chuyển nghề
Trang 3Nghệ nhân làm loại tranh này ngoài một số người làng Tự Tháp ( Hàng Trống )nhiều đời sống ở Thăng Long còn có nhiều người làm nghề vẽ ở nhiều vùng khác nhau tìm đến đây làm ăn sinh sống Trong số những nghệ nhân này một số từ Bình Vọng ( Thanh Trì ) ra mang theo phong cách tranh quê mình đến
đô thành và cùng với phong cách vốn có ở đây dần dần tạo ra phong cách tranh mới – phong cách Hàng Trống Hiện nay chỉ còn duy nhất nghệ nhân Lê Đình Nghiên là còn gắn bó với dòng tranh và những tin hoa của nó
Có thể dễ dàng bắt gặp tranh Hàng Trống ở những nơi linh thiêng nhất trong các đền,miếu, điện thờ, trong các bộ sưu tập tranh quý giá của các tư nhân
và các viện bảo tàng ở nhiều nước trên khắp châu lục
Tranh Hàng Trống nổi bật với hai dòng tranh là tranh Thờ và tranh Tết nhưng chủ yếu là tranh thờ dùng trong sinh hoạt tín ngưỡng phục vụ đền phủ của Đạo giao nhất là tranh thờ của Đạo Mẫu ( Mẫu Liễu Hạnh ở phủ giày Nam định )
Cách in ấn và vẽ : Tranh Hàng Trống sử dụng kĩ thuật nửa in nửa vẽ ,
tranh chỉ in vài nét lấy hình còn màu là thuốc nước, tô bằng bút lông màu rộng bản , một nửa ngọn bút chấm màu nửa kia chấm nước lã và tô tranh theo kĩ thuật
vờn màu
Tranh chỉ có một bản đen đầu tiên, sau khi in thì tranh được tô bằng tay Từ các bản khắ gốc những bứ tranh được in ra bằng mực Tàu mài nguyên chất, sau
đó là công đoạn bồi giấy Tùy thuộc từng loại tranh cụ thể mà có tranh chỉ bồi 1 lớp nhưng có tranh lại phải bồi 2,3 lớp giấy Khi hồ đã khô thì mới có thể tô màu lại Có khi phải mất 3 đến 4 ngày mới xong 1 bức tranh
Tranh được in trên giấy dó bồi hay giấy náo khổ rộng Có những tranh khổ
to và dài thường bồi dày hai đầu trên dưới lồng suốt trục để tiện treo phù hợp với kiểu kiến trúc nhà cao cửa rộng nơi thành thị
Ván khắc được làm bằng gỗ lồng mực hoặc gỗ thị Mực in truyền thống dùng bằng những chất liệu dân dã nhưng cầu kì và tinh xảo trong chế tác
Trang 4Màu sắc và cách tạo màu :
Tranh dùng các gam màu chủ yếu là lam , hồng đôi khi có thêm lục, đỏ , da cam, vàng Tỷ lệ được tạo không hề đúng với công thức chuẩn mà chỉ để cho thuận mắt và ưa nhìn
Tranh Hàng Trống được tô màu bằng bút lông và phẩm nhuộm nên màu sắc đậm đà hơn tranh Đông Hồ
Đề tài, nội dung và thể thức tranh :
Với tranh Thờ : như tranh Tứ Phủ , Tam Phủ các bà Mẫu Thoải, Thượng Thiên, Thượng Ngàn các thần tướng Bạch Hổ, Hắc Hổ hay Ngũ Hổ và các đức Thanh Trần ông Hoàng từng được phổ biến ở kinh thành Thăng Long xưa, dều là những bứ tranh đẹp Nếu bỏ đi những chi tiết tôn giáo như ấn kiếm cờ lựu thì tranh Hổ chính là tranh dân gian có giá trị nghệ thuật cao Từ dáng Hổ ngồi,đứng,hổ đằng vân đến ánh mắt,chòm râu, vẻ mặt cùng khí thế toàn than Bởi vậy tuy tranh thờ nhưng hiệu quả nghệ thuật mà bức tranh mang tới cho người xem không phải là cảm xúc tôn giáo nặng nề mà là những cảm xúc trần tục tràn đầy nhựa sống
Bên cạnh tranh thờ, tranh Hàng Trống còn nổi bật ở các bộ tranh tứ bình : gồm tranh Tứ quý, tranh Tố nữ và tranh truyện hoặc nhiều khi chỉ là Nhị bình hai bức treo thong dongg như hai câu đối Bộ tứ bình hay Nhị bình đều là tranh dài treo dọc và thường có ba trụ đỡ khi treo kéo căng tờ tranh, khi cất có thể cuộn tròn lại gọn nhỏ Bộ Tứ quý ve cảnh cây cối,hoa lá, chim hoặc thú tượng trưng cho bốn mùa Xuân – Hạ - Thu – Đông Mùa xuân thường vẽ cảnh Mai - Điểu hay Trúc – Mai là tín hiệu của mùa xuân tươi tốt Mùa hạ thường được gợi bằng cảnh Liên Áp ( hồ sen có vịt bơi ) Mùa thu được trưng bởi cảnh Cúc - Điệp, mùa đông thường được tả bằng cảnh Tùng - Lộc ( hươu – thông ) cho sức sống hiên ngang , mãnh liệt
Trang 5+ Bộ tứ quý : Mai – Hạc, Phù Dung, chim Trĩ, Hoa cúc ( hay ngô đồng ) – chim phượng, chim công
Có người vẽ Trúc – Hổ ( hoặc Yến ) , Tiêu - Tường, hay Liên – Giải , Lan
- Điệp
+ Bộ tứ bình còn vẽ cảnh 4 lớp người lao động trong xã hội cũ : Ngư – Tiều
- Canh – Mục
+ Đẹp và phổ biến hơn cả tong loại tranh tứ bình là bốn bức tố nữ vẽ mỗi bức 1 người đẹp Các cô cổ cao ba ngấn, vấn tóc đuôi gà, mặc áo dài, quần lĩnh hoa tranh , dáng đứng chững chạc, cô múa quạt , cô gảy đàn , cô thổi sáo, cô đánh xênh , mỗi người một vẻ cao thấp khác nhau tạo nên những vẻ đẹp tài hoa theo những tiêu chuẩn cổ điển, truyền thống , đậm đà tính chất dân gian
+ Tranh bộ tứ bình còn vẽ liên hoàn phỏng theo một số truyện nổi tiếng được nhân dân yêu thích như : Thạch Sanh , Kiều…
+ Bên cạnh bộ tứ bình còn có bộ tranh đôi , phổ biến là Lý Ngư Vọng Nguyệt
+ Tranh Hàng Trống cũng có một số bức lấy đề tài trong sinh hoạt ở nông thôn thường bao quát cả một không gian rộng, thời gian dài Tiêu biểu là các bức chợ quê và Canh Nông Chi Đồ Từ trên một điểm quan sát , cảnh họp chợ ở một vùng quê hiện ra đông đúc , nhộn nhịp và ồn ào nữa…đúng là một xã hội tiểu nông thu nhỏ được nghệ nhân dân gian giữ lại thật chính xác và dí dỏm Tranh Hàng Trống sinh ra giữa Kinh Thành nên có một mảng phản ánh ước vọng và đời sống của tầng lớp thị dân Đó là lại tranh Tam Đa , Thất Đồng , Tử Tôn Vạn Đại
Về nhiều đề tài khác , tranh Hàng Trống có sự phù hợp với tranh Đông
Hồ , nhưng về phong cách nghệ thuật thì có sự khác biệt rõ ràng: đó là Cóc dạy học , Đám cưới chuột , Gà và Lợn
Trang 6Chỉ qua một vài đề tài đã thấy được sự phong phú của tranh Hàng Trống và sức sống của nó trong đời sống của nhân dân Thăng Long cũng như nhân dân cả nước
Tranh Hàng Trống sinh ra và tồn tại suốt nhiều thế kỉ để phục vụ nhân dân Kinh thành , là nghệ thuật dân gian nhưng nó đã vượt lên chất mộc mạc đạt được sự tinh tế và bề thế thỏa mãn được thị hiếu của người Hà Thành thanh lịch Đặc sắc nhất của tranh Hàng Trống thuộc về thể loại Tứ Bình và Nhị Bình, từng
bộ bốn hoặc 2 bức buông dài thong dong treo trên các mảng tường dài thoáng đãng Trong khuôn khổ bề thế các cảnh sắc thiên nhiên và con người trong tranh
cứ ngời ngợi rực rỡ và tươi mát ăn nhập với chậy quất , cành đào và những bình hoa nhiều hương sắc khác nhau với nhiều đò quý khác cùng với vẻ lịch thiệp nhã nhặn và hiếu khách của người chơi tranh
Trong tranh Hàng Trống có phối hợp nững nét tinh nhỏ, màu trên tranh phần lớn được vờn tay rất bay bướm, các sắc tô đậm nhạt chuyển đổi ý nhị, gây hiệu quả tạo khối cho hình Màu ở tranh Hàng Trống mịn và mỏng, tươi làm cho không khí trong nhà rực rỡ hẳn lên
Trong tranh Hàng trống có gợi khối nhưng không tả thực theo hình mẫu tự nhiên mà nó lấy hình để gợi ý theo chủ đề , bố cục theo phối cảnh ước lệ , đảm bảo tính cân đối trong không gian và thỏa mãn yêu ầu thuận mắt của người xem Các nhân vật dàn trải khắp tranh không che khuất nhau , có khi dàn ra cắt đôi thành hai hang trên dưới ( Đám cưới chuột ) Ca thời gian khác nhau có khi được diễn ra teo từng mảng ở tren cùng mặt tranh, loại nay phổ biến là ở tranh truyện ( Kiều , ThạchSanh… ) và cả ở tranh kể vè một công việc dài ngày ( tranh Canh Nông Chi Đồ )
Các nhân vật ở tranh Hàng Trống được thể hiện to nhỏ không phải theo luật
xa gần mà theo địa vị xã hội , rõ nhất là tranh thờ Các ông Hoàng , Bà Chúa phải cao lớn hơn người hầu , thần phải lớn hơn dân và luôn ở vị trí trung tâm
Trang 7( trên cao và giữa tranh ) còn các nhân vật mà thân phận xã hội giống nhau hoặc không khác nhau bao nhiêu thì ở cùng một chỗ
Những tranh thờ ngày nay không còn phù hợp nữa nhưng tranh Hàng Trống còn nhiều loại khác nhất là Tứ bình về 4 mùa , Tố nữ , về Truyện cổ và các bộ nhị bình….ca ngợi cảnh sắc quê hương đất nước , tình yêu quê hương à nhiều chủ đề khác về sinh hoạt xã hội đang có giá trị không chỉ về lịch sử mà thực tiễn nữa khá nhiều tranh Hàng Trống đã trở thành kiệt tác tiêu biểu ho nghệ thuật tạo hình đan gian Việt Nam Từ nội dung hình thức đến chất liệu Tranh Hàng Trống ngày nay mng màu sắc đặc trưng của Hà Nội nhưng cũng rất Hà Nội không thể trộn lẫn Những bức tranh tuyệt mỹ của dòng tranh này đến nay vẫn được nhân dân Việt Nam ưa chuộng và trở thành niềm tự hào của chúng ta
Ngoài ra những bài học vè xử lý ánh sang, màu sắc , đường nét và bố cục của tranh Hàng Trống vẫn mãi xứng đáng cho các họa sĩ học tập và vận dụng vào sang tác ngày nay