CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ GIÁO DỤC PHẨM CHẤT TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH THÔNG QUA SỰ PHỐI HỢP HOẠT ĐỘNG CỦA ĐOÀN THANH NIÊN VÀ CÁC LỰC LƯỢNG GIÁO DỤC ỞTRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Tổng quan
Trang 1CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ GIÁO DỤC PHẨM CHẤT TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH THÔNG QUA SỰ PHỐI HỢP HOẠT ĐỘNG CỦA ĐOÀN THANH NIÊN VÀ CÁC LỰC LƯỢNG GIÁO DỤC Ở
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Tổng quan nghiên cứu vấn đề
Trên thế giới
Trên thế giới có nhiều nhà triết học nghiên cứu vềphẩm chất trách nhiệm là một phần trong những nghiên cứu
về giá trị đạo đức
Nhà triết học Socrate (470 – 399 TCN) coi cái gốc củađạo đức là tính thiện, đạo đức và sự hiểu biết qui định nhau,tức là có đạo đức là nhờ sự hiểu biết và con người sau khi
có hiểu biết mới trở thành đạo đức [25]
Aristoste (384 -322 TCN) cho rằng thượng đế không
áp đặt để có công dân hoàn thiện về đạo đức, mà việc pháthiện nhu cầu trên trái đất mới tạo nên được con người hoànthiện trong quan hệ đạo đức [25]
Trang 2Petxtalôdi (1746 – 1827), một trong những nhà giáodục tiêu biểu của thế kỷ XIX, đã đánh giá rất cao vai trò củaGDĐĐ Ông cho rằng nhiệm vụ trung tâm của giáo dục làgiáo dục đạo đức cho trẻ em trên cơ sở chung nhất là tìnhyêu về con người Tình yêu ấy bắt nguồn từ gia đình, trướchết là đối với cha mẹ, anh chị em rồi đến bạn bè và mọingười trong xã hội
C.Mác (1818 -1883), người sáng lập ra chủ nghĩa cộngsản khoa học, cho rằng: “Con người phát triển toàn diện sẽ
là mục đích của nền giáo dục cộng sản chủ nghĩa và conngười phát triển toàn diện là con người phát triển đầy đủ, tối
đa năng lực sẵn có về tất cả mọi mặt đạo đức, trí tuệ, thểchất, tình cảm, nhận thức, năng lực, óc thẩm mỹ và có khảnăng cảm thụ được tất cả những hiện tượng tự nhiên, xã hộixảy ra chung quanh, ” [25]
Vào thế kỷ XX, nhà sư phạm A.C Macarenco củaLiên Xô với tác phẩm “Bài ca sư phạm” đã đề cập đến vấn
đề giáo dục công dân (giáo dục trẻ em phạm pháp và khônggia đình) Trong tác phẩm này ông đã nhấn mạnh đến vấn
đề giáo dục đạo đức thông qua nhiều phương pháp nhưphương pháp nêu gương, giáo dục bằng tập thể và thôngqua tập thể Các nhà nghiên cứu trên thế giới quan niệm
Trang 3rằng nội dung giáo dục đạo đức cần tập trung đào luyệnnhững phẩm chất cơ bản của nhân cách như tính trung thực,tinh thần trách nhiệm, tinh thần hợp tác [33]
Ở công trình nghiên cứu “Khía cạnh tâm lý - xã hộicủa tính trách nhiệm trong hoạt động của chuyên gia” củaA.L.Xlôbốtxky, thái độ trách nhiệm được xem là phạm trù
xã hội học
Các công trình nghiên cứu như: “Sự hình thành thái
độ trách nhiệm ở trẻ 6 - 7 tuổi Hình thành mối quan hệtương tác tập thể ở trẻ mẫu giáo” của nhà tâm lý Xô ViếtK.A.Klimôva và “Vấn đề nghiên cứu thái độ trách nhiệmđối với những nhiệm vụ xã hội giao phó” của nhà tâm lýL.X.Xlavina đã tập trung nghiên cứu về những điều kiện cơbản và những phương thức hình thành thái độ trách nhiệm ởlứa tuổi nhỏ
Trong luận án tiến sĩ: “Trách nhiệm đạo đức - mộtphẩm chất nhân cách” của nhà tâm lý T.G.Gaevaia nghiêncứu về quy luật chung của sự hình thành trách nhiệm đạođức cho học sinh
Trong cuốn sách: “Ghi công trách nhiệm cho cácnhóm vì sự thành công và thất bại của nhóm bởi các tác
Trang 4động giữa các nhóm” của V.X.Arépp, ông cho rằng, đánhgiá thái độ trách nhiệm của học sinh không phải ở góc độhành vi cá nhân mà là của nhóm.
Ở Việt Nam
Ở nước ta, nghiên cứu tính trách nhiệm hạn chế, dướiđây là một số nghiên cứu hướng đến tính trách nhiệm cánhân, xã hội:
Tác giả Nguyễn Đình Hòa cho rằng trách nhiệm xã hộicủa cá nhân trong bài viết “Nâng cao trách nhiệm xã hội của
cá nhân trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiệnnay” [15]
Tác giả Trần Thị Tuyết, trong bài viết “Trách nhiệm
xã hội của cá nhân và yêu cầu nâng cao trách nhiệm nàytrong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” chorằng, trách nhiệm là phẩm chất xã hội của con người [31]
Tuy nhiên, hiện có rất ít đề tài nghiên cứu về quản lýgiáo dục phẩm chất trách nhiệm cho học sinh thông qua sựphối hợp hoạt động của đoàn thanh niên và các lực lượnggiáo dục tại trường trung học phổ thông, đặc biệt là tạithành phố Tuyên Quang tỉnh Tuyên Quang Đề tài tác giả
Trang 5thực hiện mang tính kế thừa và phát triển từ các đề tài đitrước cho phù hợp với địa bàn mà tác giả nghiên cứu.
Một số khái niệm cơ bản
Quản lý và quản lý giáo dục
Quản lý
Có nhiều khái niệm khác nhau:
Theo C Mac” Quản lý là lao động điều khiển laođộng” [14; tr 350], Mác viết:” bất cứ lao động hay lao độngchung nào mà tiến hành trên một quy mô lớn, đều yêu cầuphải có sự chỉ đạo để điều hòa những hoạt động cá nhân…một nhạc sĩ thì điều khiển lấy mình, nhưng một dàn nhạc thìphải có nhạc trưởng”
Theo tác giả Trần Kiểm: “Quản lý là những tác độngcủa chủ thể quản lý trong việc huy động phát huy, kết hợp, sửdụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực,tài lực) trong và ngoài nước (chủ yếu là nội lực) một cách tối
ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất”[23, tr.22]
Theo tác giả Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộcthì định nghĩa kinh điển nhất về quản lý là “Quá trình tác
Trang 6động có chủ hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (ngườiquản lý) đến khách thể (người bị quản lý) trong một tổ chứcnhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích củamình” [5; tr.30].
Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang “ Quản lý là sự bảođảm hoạt động của hệ thống trong điều kiện có biến đổi liêntục của hệ thống và môi trường, là chuyển hệ thống đếntrạng thái mới thích ứng với hoàn cảnh mới” [ 29; tr.32]
Theo tác giả Nguyễn Khắc Chương “Quản lý là thiết
kế và duy trì một môi trường mà trong đó các cá nhân làmviệc với nhau trong các nhóm có thể hoàn thành các nhiệm
vụ và các mục tiêu đã định” [7;tr.21]
Theo tác giả Trần Hữu Cát và Đoàn Minh Duệ: “Quản
lý là hoạt động thiết yếu nảy sinh khi con người hoạt độngtập thể, là sự tác động của chủ thể và khách thể, trong đóquan trọng nhất là khách thể con người nhằm thực hiện cácmục tiêu chung của tổ chức” [4; tr 41]
Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “Quản lý là một quátrình tác động gây ảnh hưởng của chủ thể quản lý lên kháchthể quản lý nhằm đạt mục tiêu chung” [1; tr.176]
Trang 7Theo tác giả Phan Văn Kha, khái niệm quản lý tronghoạt động giáo dục được hiểu là: “ Quản lý là quá trình lập
kế hoạch, tổ chức lãnh đạo và kiểm tra công việc của cácthành viên thuộc một hệ thống đơn vị và việc sử dụng cácnguồn lực phù hợp để đạt được các mục đích đã định” [22;tr.23]
Theo Đặng Vũ Hoạt và Hà Thế Ngữ: “Quản lý là mộtquá trình định hướng, quá trình có mục tiêu, quản lý có hệthống là quá trình tác động đến hệ thống nhằm đạt đượcnhững mục tiêu nhất định Những mục tiêu này đặc trưngcho trạng thái mới của hệ thống mà người quản lý mongmuốn” [26; tr.225]
Từ những khái niệm trên, trong khuôn khổ đề tài, tácgiả sử dụng khái niệm: “Quản lý là quá trình tác động có định hướng, có mục đích, có tổ chức và có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý nhằm giữ cho sự vận hành của tổ chức được ổn định và làm cho nó phát triển tới mục tiêu đã đề ra với hiệu quả cao nhất”.
Quản lý giáo dục
Giáo dục (theo nghĩa rộng, nghĩa xã hội học) là mộtquá trình toàn vẹn hình thành nhân cách được tổ chức một
Trang 8cách có mục đích và có kế hoạch, thông qua các hoạt động
và các quan hệ giữa người giáo dục và người được giáo dụcnhằm truyền đạt và chiếm lĩnh những kinh nghiệm xã hộicủa loài người” [25; tr.40]
Giáo dục (theo nghĩa hẹp) là bộ phận của quá trình sưphạm (quá trình giáo dục) là quá trình hình thành niềm tin,
lý tưởng, động cơ, tình cảm, thái độ, những nét tính cách,những hành vi, và thói quen cư xử đúng đắn trong xã hộithuộc các lĩnh vực tư tưởng chính trị, đạo đức, lao động vàhọc tập, thẩm mỹ, vệ sinh,… [25; tr.40]
Giáo dục (theo nghĩa rộng) là quá trình tác động cómục đích, có tổ chức, có nội dung và bằng phương phápkhoa học của nhà giáo dục tới người được giáo dục trongcác cơ quan giáo dục, nhằm hình thành nhân cách cho họ[29; tr.22]
Giáo dục (theo nghĩa hẹp) là quá trình hình thành chongười được giáo dục lý tưởng, động cơ tình cảm, niềm tin,những nét tính cách của nhân cách, những hành vi, thói quen
cư xử đúng đắn trong xã hội thông qua việc tổ chức cho họcác hoạt động và giao lưu [29, tr.22]
Trang 9Tóm lại “Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của giáo dục là kế thừa quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm đã được tích lũy trong quá trình phát triển cuả xã hội loài người Thế hệ đi trước truyền đạt cho thế hệ đi sau, thế hệ đi sau có trách nhiệm lĩnh hội, kế thừa, phát triển và bổ sung những kinh nghiệm đó”.
Theo tác giả Phạm Minh Hạc (1986): “QL nhà trườnghay nói rộng ra là QLGD là QL hoạt động dạy và học nhằmđưa nhà trường từ trạng thái này sang trạng thái khác và dầnđạt tới mục tiêu giáo dục đã xác định” [12; tr.61]
Tác giả Nguyễn Ngọc Quang (1989) cho rằng “QLGD
là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợpquy luật của chủ thể QL nhằm làm cho hệ thống vận hànhtheo đường lối và nguyên lý giáo dục của Đảng, thực hiệnđược các tính chất của nhà trường xã hội chủ nghĩa ViệtNam, mà tiêu điểm hội tụ là quá trình dạy học giáo dục thế
hệ trẻ, đưa hệ giáo dục tới mục tiêu dự kiến, tiến lên trạngthái mới về chất” [29, tr.31]
Còn theo tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc thì: “QLGD làquá trình đạt tới mục tiêu trên cơ sở thực hiện có ý thức và
Trang 10hợp quy luật các chức năng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo
và kiểm tra” [25, tr.16]
Như vậy, quan điểm về QLGD có thể có những cáchdiễn đạt khác nhau, song trong mỗi cách định nghĩa đều đềcập đến các yếu tố cơ bản như chủ thể và khách thể QLGD,mục tiêu, các cách thức và công cụ QLGD Qua sự đúc kếtthực tiễn công tác giáo dục và đào tạo, có thể hiểu QLGDnhư sau: “QLGD là hệ thống những tác động có mục đích,
có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể QLGD lên khách thể QLGD mà cụ thể là quản lý hoạt động dạy và học nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đã đề ra”.
Trang 11Trách nhiệm trong hoạt động dạy học và quản lý giàodục đối với lứa tuổi học sinh chưa thành niên được hiểu là
hệ thống các giải pháp giáo dục mà gia đình, nhà trường, xãhội nhận thức một cách tự giác để tác động một cách đồng
bộ đến học sinh lứa tuổi chưa thành niên nhằm đạt cho kỳđược mục tiêu đào tạo của cấp học và lớp học
Quản lý giáo dục phẩm chất trách nhiệm
Dựa vào các khái niệm về quản lý, giáo dục, phẩm chấttrách nhiệm có thể khái niệm: “Quản lý giáo dục phẩm chất trách nhiệm là quản lý các hoạt động giáo dục trong nhà
Trang 12trường nhằm nâng cao nhận thức được bản chất của trách nhiệm và các biểu hiện của trách nhiệm của học sinh”.
phổ thông
Tổ chức Đoàn thanh niên đóng vai trò hạt nhân chínhtrị, nòng cốt trong các hoạt động phong trào của trườngtrung học phổ thông, là đội dự bị tin cậy của Đảng Cộng sảnViệt Nam Công tác Đoàn trong trường học nói chung vàtrường THPT nói riêng có nhiệm vụ rất quan trọng đó làgiáo dục chính trị, tư tưởng, văn hóa cho học sinh
Thông qua các hoạt động giáo dục đó góp phần trang
bị, bồi dưỡng cho đoàn viên, thanh niên về đạo đức vànhững phẩm chất đáng quý của người đoàn viên Cũngthông qua hoạt động đoàn, giúp cho học sinh nhận thức sâusắc về tinh thần nhân đạo, tương thân tương ái, thái độ côngbằng, giản dị, khiêm tốn và mình vì mọi người Để phát huysức mạnh xung kích của tuổi trẻ, đáp ứng những nhiệm vụgiáo dục của nhà trường, thu hút và tổ chức có hiệu quả cáchoạt động phong trào của nhà trường thì việc đổi mới cáchoạt động của Đoàn thanh niên là vô cùng quan trọng vàcấp thiết [10]
Trang 13Nội dung và đặc điểm cơ bản về giáo dục phẩm chất trách nhiệm cho học sinh thông qua sự phối hợp họat động của Đoàn thanh niên và các lực lượng giáo dục
Một số đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi trung học phổ thông
Tuổi học sinh THPT là thời kì đạt được sự trưởngthành về mặt cơ thể Sự phát triển thể chất đã bước vào thời
kì phát triển bình thường, hài hòa, cân đối Cơ thể của các
em đã đạt tới mức phát triển của người trưởng thành, nhưng
sự phát triển của các em còn kém so với người lớn Các em
có thể làm những công việc nặng của người lớn Hoạt độngtrí tuệ của các em có thể phát triển tới mức cao Khả nănghưng phấn và ức chế ở vỏ não tăng lên rõ rệt có thể hìnhthành mối liên hệ thần kinh tạm thời phức tạp hơn Tư duyngôn ngữ và những phẩm chất ý chí có điều kiện phát triểnmạnh Ở tuổi này, các em dễ bị kích thích và sự biểu hiệncủa nó cũng giống như ở tuổi thiếu niên Tuy nhiên tính dễ
bị kích thích này không phải chỉ do nguyên nhân sinh lýnhư ở tuổi thiếu niên mà nó còn do cách sống của cá nhân(như hút thuốc lá, không giữ điều độ trong học tập, laođộng, vui chơi,…) [16,tr67]
Trang 14Sự tự ý thức là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triểnnhân cách của học sinh THPT và có ý nghĩa to lớn đối với sựphát triển tâm lý của lứa tuổi này Biểu hiện của sự tự ý thức
là nhu cầu tìm hiểu và tự đánh giá những đặc điểm tâm lýcủa mình theo chuẩn mực đạo đức của xã hội, theo quanđiểm về mục đích cuộc sống… Điều đó khiến cácem quantâm sâu sắc tới đời sống tâm lý, những phẩm chất nhân cách
và năng lực riêng Các em không chỉ nhận thức về cái tôihiện tại của mình mà còn nhận thức về vị trí của mình trong
xã hội tương lai Các em không chỉ chú ý đến vẻ bên ngoài
mà còn đặc biệt chú trọng tới phẩm chất bên trong Các em
có khuynh hướng phân tích và đánh giá bản thân mình mộtcách độc lập dù có thể có sai lầm khi đánh giá Ý thức làmngười lớn khiến các em có nhu cầu khẳng định mình, muốnthể hiện cá tính của mình một cách độc đáo, muốn ngườikhác quan tâm, chú ý đến mình…
Nhu cầu giao tiếp với bạn bè cùng lứa tuổi trong tậpthể phát triển mạnh Trong tập thể, các em thấy được vị trí,trách nhiệm của mình và các em cũng cảm thấy mình cầncho tập thể Khi giao tiếp trong nhóm bạn sẽ xảy ra hiệntượng phân cực có những người được nhiều người yêu mến
và có những người ít được bạn bè yêu mến Điều đó làm
Trang 15cho các em phải suy nghĩ về nhân cách của mình và tìmcách điều chỉnh bản thân [16,tr70]
Nội dung và đặc điểm họat động giáo dục phẩm chất đạo đức cho học sinh trung học phổ thông
Nhóm chuẩn mực đạo đức thể hiện nhận thức tư tưởngchính trị (tư tưởng sống của cá nhân phù hợp với yêu cầuđạo đức xã hội): Nhóm chuẩn mực đạo đức này bao gồm:
Có lý tưởng CNXH, thực hiện CNH, HĐH đất nước; Yêuquê hương, đất nước; Tự cường và tự hào dân tộc chínhđáng; Tin tưởng vào Đảng và đường lối mới của Đảng, củanhà nước Ý nghĩa của những chuẩn mực đạo đức thể hiện
tư tưởng chính trị sẽ góp phần địnhhướng lẽ sống (lý tưởngsống) cho mỗi cá nhân Đạo đức cao nhất của mỗi conngười là sống và làm việc vì “Dân giàu, nước mạnh, xã hộicông bằng, dân chủ, văn minh”, vì lý tưởng độc lập dân tộc
và CNXH mà trước mắt là thực hiện mục tiêu CNH – HĐHđất nước
Nhóm những chuẩn mực đạo đức hướng vào sự tựhoàn thiện bảnthânbao gồm các chuẩn mực sau: Nhómchuẩn mực đạo đức này bao gồm: Tự trọng (tự tin vào bảnthân, tin vào sự phát triển của đất nước);tự lập (không ỷ lại
Trang 16vào người khác); giản dị, trung thực (không lừa dối ngườikhác và chính lương tâm của mình);siêng năng, hướng thiện(trong suy nghĩ và hành động), biết kiềm chế, biết hối hận
Nhóm những chuẩn mực đạo đức thể hiện quan hệ vớimọi người, với dân tộc khác: Đó là: Nhân nghĩa cụ thể làbiết ơn (tổ tiên, cha mẹ, thầy cô, người có công với dân, vớinước và kính trọng người đã sinh thành, nuôi dưỡng, giúp
đỡ những người có nhân cách);yêu thương,khoan dung, vịtha, hợp tác(đồng cảm, biết chia sẻ, đoàn kết, hữu nghị);bình đẳng; lễ độ, lịch sự, tôn trọng mọi người;…
Nhóm những chuẩn mực đạo đức thể hiện quan hệ đốivới công việc: Đó là: Trách nhiệm cao; có lương tâm; tôntrọng pháp luật; tôn trọng lẽ phải (chân lý); dũng cảm, liêmkhiết Những giá trị đạo đức này thể hiện nhận thức, thái
độ, chất lượng hiệu quả hoạt động của cá nhân đối vớinhiệm vụ học tập, lao động … Những giá trị trên sẽ là độnglực giúp mỗi cá nhân nâng cao hiệu quả hoạt động, hoànthiện nhân cách, học tập và hoạt động xã hội
Nhóm chuẩn mực liên quan đến xây dựng môi trườngsống (môi trường tự nhiên, môi trường văn hóa xã hội): Đólà: Xây dựng hạnh phúc gia đình, giữ gìn bảo vệ tài nguyên,