CƠ sở lý LUẬN và KHÁI QUÁT CHUNG về địa bàn NGHIÊN cứu lễ hội CHỌI TRÂU đồ sơn

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU LỄ HỘI CHỌI TRÂU ĐỒ SƠNTổng quan tình hình nghiên cứu Những nghiên cứu về lễ hội và tính thiêng trong lễ hội Những nghiên cứu về l

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU LỄ HỘI CHỌI TRÂU ĐỒ SƠN

Tổng quan tình hình nghiên cứu

Những nghiên cứu về lễ hội và tính thiêng trong lễ hội

Những nghiên cứu về lễ hội

Hiện nay, dựa trên một số công trình nghiên cứu về lễhội có thể thấy: phần lớn các nghiên cứu tập trung miêu tảlại quá trình trước, trong và sau khi diễn ra lễ hội; cùng vớiviệc tái hiện lại các lễ hội, các nhà khoa học sẽ lựa chọnnhững cơ sở lý thuyết khoa học để nghiên cứu vấn đề, táicấu trúc lại lễ hội nhằm hướng đến những vấn đề bảo tồn,giữ gìn trong thực tiễn

Lễ hội vẫn luôn là chủ đề hấp dẫn cho các luận văn,luận án Từ năm 2000 đến nay đã có rất nhiều luận án đượcbảo vệ thành công như: “Lễ hội của người Việt tại Hà Bắc”(Bùi Văn Thành, bảo vệ tại Viện Dân tộc học, 2000) đã đềcập tới bốn nội dung: Điều kiện tự nhiên, xã hội, lịch sử vàvăn hóa của người Việt ở Hà Bắc; Lễ hội truyền thống - loạihình, quy mô và việc chuẩn bị hội; Các thành tố của lễ hội

truyền thống; Lễ hội truyền thống - những đặc trưng và sựbiến đổi trong thời đại ngày nay Nội dung thứ 4 tác giả đãbắt đầu tiếp cận với xu hướng nghiên cứu văn hóa nhữngnăm gần đây nhưng vẫn chỉ dừng lại ở bước đầu Năm

2003, Nguyễn Văn Hậu đã bảo vệ luận án tiến sĩ tại ViệnVăn hóa Nghệ thuật Việt Nam với đề tài “Về biểu tượngtrong lễ hội dân gian truyền thống” (qua khảo sát lễ hội dângian truyền thống vùng châu thổ Bắc Bộ nước ta) với ba nộidung chính: Một số vấn đề lý luận nghiên cứu biểu tượng;Biểu tượng trong lễ hội dân gian truyền thống vùng châuthổ Bắc Bộ nước ta; Biểu tượng trong lễ hội dân gian truyềnthống và mấy vấn đề thực tiễn trong sinh hoạt văn hóa hiệnthời ở nước ta Và các công trình nghiên cứu khác như: “Lễhội cầu nước – chấn thủy ở Hà Nội và phụ cận (NguyễnViệt Hương, bảo vệ tại Viên Nghiên cứu Văn hóa, 2006),

“Quản lý lễ hội truyền thống người Việt” (Bùi Hoài Sơn,bảo vệ tại Viện Nghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật, 2008), Các luận án này đã góp phần đáng kể vào việc nghiên cứuchuyên biệt về lễ hội, đồng thời cũng đã có những ghi nhận,đánh giá bàn luận cập nhật về tình hình lễ hội hiện nay, đặcbiệt là các chiều biến đổi của lễ hội dân gian trong đời sống

xã hội đương đại

Việc sưu tầm, biên soạn và nghiên cứu lễ hội dân gianhiện nay đã đạt được những thành tựu to lớn đi cùng vớinhu cầu cần thiết phải có những diễn đàn khoa học bàn đếnnhững vấn đề đặt ra với lễ hội dân gian và đó là bối cảnhcủa nhiều cuộc hội nghị, hội thảo về lễ hội trong thời giangần đây, như Hội thảo khoa học “Hội Lim, truyền thống vàhiện đại” ( Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Bắc Ninh tổ chức,2004); Hội thảo khoa học quốc tế “Bảo tồn và phát huy lễhội cổ truyền trong xã hội Việt Nam đương đại, trường hợphội Gióng” (UBND Tp Hà Nội và Bộ Văn hóa, Thể thao và

Du lịch tổ chức, 2010), Hội thảo khoa học “Lễ hội – nhậnthức, giá trị và giải pháp quản lý (Bộ Văn hóa, Thể thao và

Du lịch và Hội đồng di sản văn hóa quốc gia tổ chức,2012) Đây là những hội thảo chuyên biệt về lễ hội bànđến những vấn đề cốt lõi đặt ra đối với lễ hội hiện nay như:truyền thống và hiện đại, bảo tồn và phát huy, giá trị và vaitrò, nhận thức và quản lý, chính sách và việc thực thi chínhsách, Ngoài ra chủ đề lễ hội cũng chiếm khá nhiều thờilượng ở các hội thảo khác về văn hóa như: Hội thảo khoahọc quốc tế “Giá trị và tính đa dạng của Folklore châu Átrong quá trình hội nhập” (Viện Nghiên cứu Văn hóa và HộiFolklore châu Á tổ chức, 2005), Hội thảo quốc tế “ Văn hóathờ nữ thần ở Việt Nam và châu Á – bản sắc và giá trị”

(Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng ViệtNam; Hội Di sản văn hóa Việt Nam, chi hội Folklore châu

Á phối hợp với Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh NamĐịnh tổ chức, 2012), Hội thảo khoa học quốc tế “Tínngưỡng thờ cúng tổ tiên trong xã hội đương đại (Nghiêncứu trường hợp tín ngưỡng thờ Hùng Vương ở Việt Nam)(UBND tỉnh Phú Thọ, Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam

và Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch tổ chức, 2011),

Có thể nói những hội thảo như kể trên là những diễnđàn khoa học bổ ích và thích hợp cho những sự bàn luận,hợp tác thúc đẩy quá trình nghiên cứu về lễ hội trong nước

và quốc tế, diễn đàn đó còn tạo ra không gian gặp gỡ, liênkết, tìm tiếng nói chung giữa các nhà khoa học, những nhàquản lý, những chủ thể văn hóa cũng như những người quantâm đến lễ hội Dù vẫn còn đó nhiều vấn đề còn phải tranhluận, nghiên cứu thêm, song các cuộc hội thảo trên đã gópphần không nhỏ tạo nên không khí sôi nổi và hiệu quả chotình hình nghiên cứu về lễ hội hiện nay

Đầu thế kỉ 19, công trình khoa học sáng giá nghiêncứu lễ hội theo lý thuyết cấu trúc là công trình “Những lễhội nông nghiệp Nga” của V.la.Propp Có thể nói, đây làmột mẫu mực cho việc ứng dụng lý thuyết cấu trúc để

nghiên cứu lễ hội truyền thống Trong lý thuyết cấu trúc của

lễ hội đề cập đến không gian thiêng, thời gian thiêng và cấutrúc tâm lý Có thể coi đây là một trong những nền móngcủa việc hình thành lý thuyết tính chất lễ hội trong đó tínhchất đầu tiên và quan trọng được đề cập là tính thiêng của lễhội Năm 2011, tác giả Lê Hữu Bách cũng đã khai thác vềtính thiêng trong lễ hội ở cuốn “Hội làng cổ truyền tỉnh HàNam” Tác giả đã vận dụng các kiến thức liên ngành cần có

để lý giải nổi bật mối liên quan mật thiết giữa lễ và hội,trong lễ có hội và trong hội có lễ

Ngoài các công trình nghiên cứu của người Việt, còn

có nhiều nghiên cứu về lễ hội Việt Nam của các học giảnước ngoài, như: Phillip Taylor với “Goddess on the rise-pilgrimage and popular religion in Vietnam” (2004) tậptrung nghiên cứu về lễ hội Bà Chúa Xứ ở An Giang; KirstenW.Endres với “Local Dynamics of Renegotiating RitualSpace in North Vietnam: The case of Dinh” (2001) bàn đến

sự thỏa hiệp và tái cấu trúc không gian và thực hành nghi lễ,

lễ hội xung quanh ngôi đình làng; Lauren Meeker với “HowMuch for a Song? Local and National Representations ofQuan Ho Folksong.” (2010) tìm hiểu về lễ hội Lim vànhững sự biến đổi trong sinh hoạt quan họ ở đây; Lương

Văn Hy và Trương Huyền Chi với “Thương thảo để tái lập

và sáng tạo “truyền thống”: tiến trình tái cấu trúc lễ hộicộng đồng tại một làng Bắc Bộ”(2013),

Tuy những đề tài, những nghiên cứu của các tác giả có

sự mới mẻ và đóng góp những giá trị không nhỏ vào mảngnghiên cứu lễ hội Song, các tác giả phần lớn nghiên cứu về

lễ hội không đi quá sâu vào cấu trúc của lễ hội, biểu tượnghay các lớp lễ Thông qua lễ hội, họ tìm kiếm những độngthái của xã hội Việt Nam đương đại, đặt những hành vi tôngiáo của con người trong bối cảnh thay đổi về kinh tế, chínhtrị, xã hội và văn hóa Cụ thể hơn như trong đề tài

“Thương thảo để tái lập và sáng tạo “truyền thống”: tiếntrình tái cấu trúc lễ hội cộng đồng tại một làng Bắc Bộ” củaLương Văn Hy và Trương Huyền Chi đã đề cập đến cáctrường phái lý thuyết Từ đó, soi chiếu, đối sánh nhữngđiểm sáng tạo của bối cảnh tổ chức đương đại và lý giải rõhơn về các cấu trúc lý thuyết ẩn sau những hiện tượng,những nghi thức tổ chức

Nhìn chung, với đa dạng các góc nhìn, các cách tiếpcận, các công trình này đã có nhiều đóng góp quan trọngtrong việc nghiên cứu chuyên sâu về lễ hội, đưa ra những

vấn đề lý luận và thực tiễn cũng như bối cảnh chính trị, kinh

tế, văn hóa, xã hội cần thiết cho nghiên cứu lễ hội

Những nghiên cứu về tính thiêng trong lễ hội

Các công trình: “Văn hóa ẩm thực trong lễ hội truyềnthống Việt Nam” (Nguyễn Quang Lê, 2012), “Lễ hội vànhân sinh” (Đặng Văn Lang, 2005), “Khảo cứu về lễ hội hátDặm Quyển Sơn”, “Về tín ngưỡng, lễ hội cổ truyền”, “Sựtác động của kinh tế thị trường vào lễ hội tín ngưỡng”, “Tìmhiểu lễ hội Hà Nội”, “Hội Gióng ở đền Phủ Đổng và đềnSóc”, “Lễ hội cổ truyền của người Việt: cấu trúc và thànhtố” (Nguyễn Chí Bền, 2013),

Những nghiên cứu này không chỉ nhìn nhận lễ hội dângian như một thành tố quan trọng của văn hóa mà còn chỉ racấu trúc, đặc điểm của lễ hội hay vai trò, giá trị của lễ hộidân gian trong đời sống xã hội Các tác giả cũng luận bàn

về những lớp văn hóa ẩn chứa trong lễ hội, cố gắng giải mãrất nhiều biểu tượng văn hóa tồn tại trong lễ hội, cũng nhưtìm hiểu những nhân tố tác động làm thay đổi hình thức vànội dung của các lễ hội dân gian hiện nay

Tuy không đề cập trực tiếp về tính thiêng nhưng việcnghiên cứu và chỉ ra những thành tố trong lễ hội cũng gián

tiếp thể hiện tính thiêng trong các lễ hội, và trong các thành

“Đồ Sơn lịch sử và lễ hội chọi trâu”, “Tản mạn lễ hội chọitrâu Đồ Sơn”, tác giả Đinh Phú Ngà viết về lễ hội thông quanhững trải nghiệm cũng như những câu chuyện sưu tầm từngười dân địa phương Kế thừa tư tưởng của người đi trước,tác giả Trần Phương viết cuốn “Đồ Sơn vùng văn hóa vănnghệ dân gian đặc sắc” đã có những hệ thống rõ ràng, cũng

như bổ sung một số câu chuyện và vấn đề trong lễ hội của

xã hội đương đại Bên cạnh đó, luận án “Lễ hội cổ truyền

cư dân ven biển Hải Phòng và sự biến đổi trong giai đoạnhiện nay” của tác giả Lê Thanh Tùng, bảo vệ tại ViệnNghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật, 2012 cũng đóng góp phầnnào một số quan điểm cũng như những miêu tả mang tínhkhoa học về lễ hội

Với phạm vi tư liệu bao quát được từ những nghiêncứu về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, chúng tôi thấy nổi lênnhững vấn đề như sau:

Nghiên cứu về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn nói chungkhông có quá nhiều công trình khoa học đề cập đến Hơnnữa, phần nhiều những nghiên cứu đều miêu tả lại nhữngcông đoạn, thời gian và những sự kiện xảy ra xung quanh lễhội Đồng thời các nghiên cứu về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn từtrước đến nay đều nằm quảng bá và xúc tiến du lịch, chưachú trọng đến những yếu tố khách quan vốn có của lễ hộitác động và ảnh hưởng đến đời sống của người dân địaphương, người dân tham gia lễ hội Đây là khoảng trống đểnhóm tác giả đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu tính thiêngtrong lễ hội chọi trâu Đồ Sơn.Việc nghiên cứu này dựa trênviệc kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các học giả đi

trước, vừa dựa trên hệ thống số liệu điều tra, phỏng vấncộng đồng cư dân địa phương, du khách thập phương

Cơ sở lý luận của đề tài

Các khái niệm liên quan đến đề tài

Lễ hội

Khái niệm về lễ hội

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Đinh GiaKhánh: Danh từ lễ hội nên được dùng như một thuật ngữvăn hóa Có thể sơ bộ xác định ý nghĩa của thuật ngữ nàytheo hai thành tố hội và lễ Hội là tập hợp đông người trongmột sinh hoạt cộng đồng Lễ là nghi thức đặc thù gắn vớisinh hoạt ấy” [2: 172]

Năm 2001, PGS.TS Nguyễn Quang Lê, trong côngtrình  Khảo sát thực trạng văn hóa lễ hội truyền thống củangười Việt ở đồng bằng Bắc Bộ đã xác định:” Lễ hội truyềnthống gồm 3 thực thể hay 3 thành tố (lễ, hội, phong tục) đanxen và hòa quyện gắn liền với nhau, làm cho người ta nhiềulúc rất khó phân biệt, đâu là các nghi lễ, đâu là phong tụctập quán, và đâu là hội hè đình đám Cả ba thực thể này gắn

bó chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể không thể chiatách được – Lễ hội dân gian truyền thống”

Có thể thấy ở hai nhận định trên, các nhà nghiên cứuđang chia lễ hội thành 2 bộ phận: Lễ và Hội Trong đó, lễ làphần đạo đức tín ngưỡng, phần tâm linh sâu xa trong mỗicon người Hội là các trò diễn mang tính nghi thức, gồm cáctrò chơi dân gian phản ánh cuộc sống thường nhật củangười dân và một phần đời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một

sự kiện quan trọng với cả cộng đồng Song, họ vẫn khôngquên khẳng định: hai bộ phần này là một thể thống nhất,luôn có sự gắn bó khăng khít với nhau

Trích mục từ lễ hội, in trong cuốn Folklore, một số thuật ngữ đương đại, Ngô Đức Thịnh có đưa ra một quan

điểm khác: Lễ hội “là một hình thức diễn xướng tâm linh”,

là một hiện tượng văn hóa dân gian tổng thể Tính tổng thểcủa lễ hội không phải là thực thể “chia đôi” như người taquan niệm mà nó hình thành trên cơ sở một cốt lõi nghi lễ,tín ngưỡng nào đó (thường là tôn thờ một vị thần linh – lịch

sử hay thần linh nghề nghiệp nào đó) rồi từ đó nảy sinh vàtích hợp các hiện tượng văn hóa phái sinh để tạo nên mộttổng thể lễ hội cho nên trong lễ hội phần lễ là phần gốc rễchủ đạo, phần hội là phần phát sinh tích hợp.[12: 37]

Theo Ngô Đức Thịnh, khái niệm lễ hội không phải sựkết hợp hữu cơ của hai thành tố lễ và hội mà là bắt đầu từ

một niềm tin, sự tôn thờ nào đó của con người đối vớinhững điều linh thiêng mà hình thành xung quanh nó nhữngnghi thức, trò chơi, để tạo thành lễ hội hoàn chỉnh của hômnay.

Beverly U.Stoeltje, xác nhận lễ hội là “một hình thứcvăn hóa cổ xưa và linh hoạt, giàu biến thái về mặt tổ chức

và chức năng trong các xã hội trên khắp thế giới Tuy nhiên,

do tính đa dạng của chúng, các lễ hội thể hiện một số đặctrưng Chúng diễn ra theo những khoảng thời gian được quyđịnh và công khai về bản chất, có tính cùng tham gia về nộidung, phức tạp về cấu trúc và phong phú về cách bày tỏ,cảnh trí và mục đích” [14:141-144]

Theo ngôn ngữ hệ Latinh, khái niệm lễ hội dùng chữferiae bắt nguồn từ chữ fanum, nghĩa là chỗ thiêng liêng,cao cả, chữ festum nghĩa là ngày hội Từ nguồn gốc này,các ngôn ngữ như Tây Ban Nha gọi là fiesta, tiếng Anh gọi

là feast hay festival có nghĩa là ngày hay một giai đoạn thờigian người ta cùng tưởng niệm hay tổ chức các nghi lễ đểghi nhớ một sự kiện hoặc một chu kì theo mùa(nôngnghiệp, tôn giáo hay văn hóa xã hội) rất có ý nghĩa đối với

cá nhân hay cộng đồng của anh ta

Có thể thấy, lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa

cộng đồng, diễn ra trên một địa bàn dân cư, trong một giớihạn không gian và thời gian nhất định, nhằm nhắc lại một

sự kiện nhân vật lịch sử hay huyền thoại, đồng thời để biểuhiện cách ứng xử văn hóa của con người với thiên nhiên,với thần thánh và với con người trong xã hội… Lễ hội làmột thể thống nhất không thể tách rời

Lễ hội là một pho lịch sử phong phú, đa dạng, tích tụnhững miền văn hóa về phong tục, tín ngưỡng, nghệ thuật,các sự kiện lịch sử Lễ hội là một tổ hợp vật chất, tinh thần,tái hiện quá khứ, mô tả hiện tại và thể hiện khát vọng tươnglai Bảo tàng sống về các mặt sinh hoạt và các giá trị tinhthần dân tộc

Phân loại lễ hội:

Cục Văn hóa cơ sở (thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và

Du lịch) là cơ quan quản lý nhà nước về lễ hội thống kê lễhội trên địa bàn cả nước và chia thành các loại như sau:

Lễ hội dân gian gồm có 7039 lễ hội, chiếm 88, 36%

Lễ hội tôn giáo có  5449 lễ hội chiếm 6,82%

Lễ hội lịch sử cách mạng có 332 lễ hội chiếm 4,16%

Lễ hội du nhập từ nước ngoài có 10 lễ hội chiếm0,12%

Lễ hội khác có 40 lễ hội chiếm 0,50%

Đặc điểm của lễ hội

Đặc điểm về nội dung hội:

Sự phong phú về đề tài: Sự phong phú của lễ hội dân

gian được biểu hiện không chỉ ở số lượng đề tài mà còn ởnội dung cụ thể trong mỗi đề tài, nội dung đó có thể  đượckhắc họa ở nhiều vẻ và ở khía cạnh nào cũng tạo ra sự hấpdẫn

Sự năng động và tính phức tạp: Lễ hội dân gian là

sản phẩm của lịch sử, nó mang trong mình những thôngđiệp sâu sắc của quá khứ nhưng vẫn luôn không ngừng thayđổi để phù hợp với hiện tại và tự hoàn thiện về cả nội dunglẫn hình thức Tuy nhiên, ở lễ hội dân gian, dù cái mới cóthể đã được ghi nhận và thực hành thì những nội dung cũcũng  không mất đi hoàn toàn Yếu tố mới và cũ hòa trộn,tích hợp vào nhau tạo nên tính phức tạp của lễ hội

Sự gắn bó với tôn giáo và phong tục: Tác dụng to lớn

của tôn giáo là tạo tính thiêng, uy nghi Do đó, trong cácnghi thức của lễ hội dân gian thường kèm theo rất nhiều

phong tục cùng những tục hèm để củng cố thêm tính thiêng

và tạo sự độc đáo cho lễ hội

Đặc điểm về tổ chức hội:

Việc tổ chức lễ hội dân gian thường có một mô hìnhchung – mô hình này được thừa nhận phản ánh một tâmthức, một nếp sống chung trong một bản sắc chung về vănhóa, góp phần tạo thành sự thống nhất ý chí của cộng đồng

Mô hình chung của mọi hoạt động trong lễ hội dân gian ấylà: Lễ thức – trình diễn – hưởng thụ (lễ vật) và giải trí thểhiện sự hòa hợp giữa con người với con người và sự hòahợp của  con người với môi trường

Giá trị của lễ hội

Trong đời sống cộng đồng, lễ hội luôn là dịp đặc biệt,dịp linh thiêng Đây là dịp có giá trị rất lớn về vật chất lẫntinh thần đối với mỗi người tham gia lễ hội Theo dõi bảngsau đây, chúng ta sẽ nhận thấy rõ điều ấy:

Bảng đối sánh giữa lao động ngày thường và dịp lễ

hội

Lao động hằng ngày Lễ hội

Bình thường Quanh năm Khác thường Khoảnh khắcVận động Lao động liên tục.

Như vậy, lễ hội là cơ hội để người nông dân có sự giaolưu:

Giữa con người với con người nên tinh thần bìnhđẳng, dân chủ mà ngày thường họ không hoặc ít đượchưởng

Giữa con người và thiên nhiên: con người tận hưởngkhông khí thiên nhiên trong lành với cảnh vật bừng lên sứcsống, tràn đầy năng lượng

Giữa con người với thần linh: ai cũng có thể cầu cúngThần, Phật, Tiên, Thánh ở mọi nơi họ muốn: đền, đình,chùa hay văn chỉ để bày tỏ nguyện vọng về sức khỏe, vềhạnh phúc (gia đình, con cái ) về kinh tế , tóm lại là cầuphúc, cầu lộc, cầu tài, cầu thọ [12: 210]

Lễ hội được đánh giá là hoạt động cộng đồng đa màusắc, hấp dẫn lâu bền nhất trong tất cả các sinh hoạt chungcủa mọi người dân Tính tổng hợp, đa diện, đa dạng của cácsinh hoạt gồm chứa trong hoạt động lễ hội được các nhànghiên cứu văn hóa gọi đó là tính nguyên hợp của văn hóadân gian/ văn hóa dân tộc Việt Nam Ấy là bởi những tinhtúy, tinh hoa của Đất và Người đều tụ hội về dịp lễ hội Ấy

là bởi lễ hội nào cũng chứa trong nó hạt nhân thiêng liêngvới nhiều ước vọng con người muốn gửi gắm tới tầng trêncao xanh đầy huyền bí và gắn với lịch sử mấy ngàn nămdựng nước, giữ nước của các thế hệ con người Việt Nam.Tính thiêng trong lễ hội trở thành hạt nhân quan trọng gắnkết cộng đồng thành một khối thống nhất cùng chung ướcvọng [13: 9 - 10]

Tính thiêng

Theo Từ điển tiếng Việt, thì thiêng: “Có phép lạ làmđược những điều khiến người ta phải kính sợ, theo tín

ngưỡng dân gian” và thiêng liêng: “được coi là cao quý,đáng trân trọng hơn hết” [6:909]

“Yếu tố thiêng là hạt nhân cốt lõi của một lễ hội Nhândân tin tưởng những người/ vật/ đồ vật đó đã trở thành Thầnthánh, không chỉ có thể phù hộ cho họ trong những khíacạnh mà sinh thời người/ vật/ đồ vật đó đã thực hành: chữabệnh, làm nghề sản xuất, đánh giặc mà còn có thể giúp họvượt qua những khó khăn đa dạng hơn, phức tạp hơn củađời sống Chính tính thiêng ấy đã trở thành chỗ dựa tinhthần cho nhân dân trong những thời điểm khó khăn, cũngnhư tạo cho họ những hy vọng vào điều tốt đẹp sẽ đến”.[19:12 – 13]

Theo nhiều nhà nghiên cứu, lễ hội được phân chia mộtcách rất đơn giản: lễ và hội Trong đó, lễ là phần đạo đức tínngưỡng, phần tâm linh sâu xa trong mỗi con người Hội làcác trò diễn mang tính nghi thức, gồm các trò chơi dân gianphản ánh cuộc sống thường nhật của người dân và một phầnđời sống cá nhân nhằm kỷ niệm một sự kiện quan trọng với

cả cộng đồng Bởi vậy, phần lễ chính là nền tảng, cơ sở củayếu tố thiêng

Trong quá trình phát triển xã hội, khá nhiều trò chơidân gian trong các lễ hội đã phai nhạt và dần trở thành

những trò giải trí thuần túy, kết hợp với các hoạt động vănhóa văn nghệ mới nên làm cho phần hội có vẻ bị tách rakhỏi phần lễ Song, một điều rõ ràng là cái còn giữ đượccủa lễ hội cổ truyền và vẫn thu hút được con người hiện đạiđến dự, đó chính là tính thiêng của các nghi lễ tại đền, chùa,đình, miếu nơi diễn ra lễ hội ấy, đó là hạt nhân căn bản của

lễ hội mà chúng ta cần phải giữ gìn và phát huy

Tính thiêng là tính chất nổi bật của lễ hội, ngay từ tên

gọi, lễ hội đã bao hàm tính nghi lễ - tính thiêng Không cótính thiêng thì không thành lễ hội, tính thiêng chi phối gầnnhư hầu hết các yếu tố trong tổng thể lễ hội Một trongnhững cơ sở quan trọng hình thành nên lễ hội là niềm tincủa dân gian vào sự thiêng liêng của các vị thần và khi thựchành lễ hội, sự thiêng liêng ấy được gửi gắm vào trong tất

cả các lễ nghi, các hành động hội Nhờ vào tính thiêngxuyên suốt thời gian, không gian và nội dung của lễ hội màcác yếu tố trong tổng thể lễ hội gắn kết với nhau một cáchnguyên hợp Cũng chính tính thiêng là mạch nguồn nối kết

lễ hội qua các thời kỳ và tồn tại cho đến hiện nay

Không gian tổ chức lễ hội là không gian thiêng củacác di tích, nơi của thần thánh, thời gian tổ chức lễ hội cũng

là một thời gian được lựa chọn (thời gian thiêng), thường

gắn với một chi tiết thiêng nào đó của vị thần được thờ vàgắn hoặc với thời điểm thiêng trong một năm của cộngđồng Trong lễ hội, công việc chuẩn bị liên quan rất nhiềuđến những kiêng kỵ Những kiêng kỵ này thường được gắnvới những nhân vật được lựa chọn để thực hành nghi lễ (vínhư chủ tế phải có sự kiêng kị về quan hệ tình dục và ănuống trong vài ngày trước khi hành lễ); tới những hiện vậtthiêng (các công việc lau dọn nơi thờ tự, tượng thờ cũngđược xem là thiêng với lễ mộc dục; các lễ vật cúng tế đượcchuẩn bị trong niềm tin thiêng liêng là dâng lên thần thánhnhững sản vật ngon nhất, tinh khiết nhất và liên  quan tớicác câu chuyện về các vị thần thánh); không gian làm lễ; đồ

lễ dâng cúng cho thần linh Ngày chính hội, từ đám rước,các nghi thức cúng tế cho tới các trò diễn, các hành động,lời ăn tiếng nói đều mang đậm tính thiêng gắn với niềm tin

về việc phụng sự thần thánh, để thần thánh vui và phù hộ độtrì cho dân chúng, cho cộng đồng được mùa màng tốt tươi,người an vật thịnh, mọi vật sinh sôi nảy nở, Đặc biệt bữa

ăn trong ngày hội cũng là bữa ăn cộng cảm, bữa ăn thiêngtrong không gian thờ cúng các vị thần thánh, ở đó ngườidân ăn uống trong niềm vui cộng cảm, thể hiện mình trướccộng đồng Ngay cả các hoạt động văn nghệ, vui chơi, cáctrò chơi trong lễ hội cũng không đơn thuần đáp ứng nhu cầu

giải trí của dân chúng mà gắn bó chặt chẽ với tính thiêngcủa lễ hội, gắn với tín ngưỡng, với những kỵ hèm liên quanđến các vị thần thánh được thờ.

Như vậy, có thể thấy “Tính chất thiêng bao trùm lêntoàn bộ lễ hội, việc tổ chức lễ hội chính là duy trì khônggian thiêng,  thời gian thiêng, những hành động mang tínhthiêng để con người thăng hoa trong thực hành tín ngưỡng,bồi đắp các giá trị tinh thần và vật chất cho cuộc sống thựctại” [12: 188 – 189]

Trong công trình này, nhóm tác giả quan niệm về tính thiêng là giá trị cốt lõi của mỗi lễ hội được tạo nên bởi niềmtin của con người vào các thực thể, lực lượng siêu nhiên haymột nghi thức thờ cúng nào đó Tính thiêng là một giá trị vôhình, nó không thể được nhìn nhận một cách trực tiếp mà phải thông qua các sự kiện bất thường và trong những trải nghiệm có tính tôn giáo của con người Sự “xác tín” của tính thiêng trong trải nghiệm của con người: bị trừng phạt, được phù trợ, được mách bảo, sẽ xứng đáng với các thực hành tôn giáo của cá nhân họ trong những sự kiện tâm linh

Hướng tiếp cận về mặt lý luận của đề tài

Hướng tiếp cận, nghiên cứu về lễ hội

Nghiên cứu về lễ hội không nằm ngoài những nghiên cứu về văn hóa nên cũng có đa dạng các cách tiếp cận khác nhau, tùy thuộc vào từng đề tài từng cách thức cũng như từng bối cảnh nghiên cứu cụ thể mà đề xuất các hướng tiếp cận.

Một cách tiếp cận truyền thống trong nghiên cứu lễ hội

là tiếp cận mô tả, mô tả lễ hội theo đúng trật tự thời gian và

từ đó rút ra những ý nghĩa, những điều hay, nét đẹp của lễhội Từ việc mô tả, người nghiên cứu có thể tìm hiểu nguồngốc lễ hội, giải mã các biểu tượng trong lễ hội hay chỉ ratình cảm, cách tư duy, lối sống của người tổ chức ra hội.Miêu tả lại cách làm phổ biến nhất trong nghiên cứu lễ hội

từ trong quá khứ cho tới hiện tại và rất cần thiết cho khoahọc Công trình tiêu biểu cho cách tiếp cận này là đề tài

“Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam” (1996) của họcgiả Nguyễn Văn Huyên

Nghiên cứu lễ hội từ cách tiếp cận tổng thể: Các nhànghiên cứu đi theo hướng tiếp cận này cho rằng lễ hội luôntồn tại là một tổng thể với các thành tố và vì thế khi nghiêncứu cần thiết phải tìm hiểu từng thành tố của lễ hội và sau

đó chỉ ra mối quan hệ của các thành tố đó trong tổng thể, từ

đó khẳng định nét đặc trưng cũng như giá trị của lễ hội Có