Thực trạng phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh tiểu học trong dạy học môn khoa học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC BẢNG TÓM TẮT KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP ĐỀ TÀI: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CHO

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

BẢNG TÓM TẮT KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐỀ TÀI:

THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC

KĨ NĂNG ĐÃ HỌC CHO HỌC SINH TIỂU HỌC

TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC

Giáo viên hướng dẫn : Th.S Nguyễn Phan Lâm Quyên Sinh viên thực hiện : Hà Thị Hoài Tâm

Lớp : 16STH

Khoa : Giáo dục Tiểu học

Đà Nẵng, 1/2020

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong thời đại khoa học và công nghệ phát triển nhanh chóng như hiện nay thì việc phát triển phẩm chất và năng lực của người học, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng là định hướng nổi trội mà nhiều nước tiên tiến đã và đang thực hiện

từ đầu thế kỉ XXI đến nay Các nước đều chú ý hình thành, phát triển vận dụng kiến thức kĩ năng để nhằm tạo một tương lai xanh, con người được sống khỏe mạnh

Ở bậc tiểu học, môn Khoa học là một trong những môn học quan trọng góp phần gắn kết học khoa học với cuộc sống, nó bao gồm những nội dung kiến thức gần gũi với cuộc sống hằng ngày của học sinh, tăng cường vận dụng kiến thức khoa học vào các tình huống thực tế Thông qua môn học này, học sinh thấy được khoa học rất thú

vị, gần gũi và thiết thực với cuộc sống con người Chương trình môn Khoa học góp phần phát triển ở học sinh năng lực thích ứng trong một xã hội biến đổi không ngừng, góp phần phát triển bền vững xã hội Môn học này đã và đang góp phần hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực học sinh thông qua nội dung giáo dục với cốt lõi là những kiến thức cơ bản, thiết thực, thể hiện tính hiện đại, cập nhật; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống; thông qua các phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗi học sinh; các phương pháp kiểm tra, đánh giá phù hợp với mục tiêu giáo dục Chương trình học đảm bảo sự phát triển năng lực của người học qua các lớp, tạo cơ sở hình thành, rèn luyện và phát triển các năng lực cần thiết phù hợp với các yêu cầu giáo dục mà nhà nước ta quy định Đặc biệt phải kể đến năng lực vận dụng kiến thức kĩ

năng của học sinh tiểu học – loại năng lực mà hiện nay chưa thực sự được chú trọng

thông qua việc giảng dạy Đây là loại năng lực vô cùng quan trọng đối với các học sinh tiểu học Năng lực này là nền tảng để các em vận dụng kiến thức và kĩ năng đã học vào cuộc sống của các em Năng lực này cũng là tiền đề để phát triển các năng lực cần thiết liên quan khác Vì vậy, việc kết hợp giữa học môn Khoa học và phát triển

năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng cho học sinh tiểu học là điều hết sức cần thiết

hiện nay đối với các giáo viên đang và sẽ giảng dạy môn Khoa học tại các trường tiểu học

Từ những lí do trên, tôi quyết định chọn đề tài “Thực trạng phát triển năng lực

vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh tiểu học trong dạy học môn Khoa

học” làm đề tài khoá luận

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu thực trạng của việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học thông qua dạy học môn Khoa học ở tiểu học hiện nay Từ đó, đưa ra một số đề xuất phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học thông qua dạy học môn Khoa học ở tiểu học góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy trong môn học này nói riêng và chất lượng giáo dục ở tiểu học nói chung

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu tổng quan về hướng nghiên cứu của đề tài

- Tìm hiểu hệ thống các kiến thức về cơ sở lý luận của đề tài: cơ sở lý thuyết về năng lực và năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học của học sinh tiểu học

- Điều tra thực trạng về việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh trong dạy học môn Khoa học ở trường tiểu học

4 Giả thuyết khoa học

Nếu điều tra được thực trạng dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học trong môn Khoa học ở trường tiểu học thì không những đánh giá được thực trạng mà còn cung cấp cơ sở xây dựng các biện pháp phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho HSTH

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Khoa học lớp 4, 5

5.2 Phạm vi nghiên cứu: Việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã

học của học sinh tiểu học

5.3 Đối tượng khảo sát: Giáo viên và học sinh trường TH Nguyễn Văn Trỗi và

TH Ngô Sĩ Liên trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

6.2 Phương pháp điều tra

6.3 Phương pháp quan sát

7 Cấu trúc đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung chính của đề tài bao gồm:

Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học của học sinh tiểu học Chương 3: Khảo sát thực trạng dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh trong môn Khoa học

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Lịch sử nghiên cứu của vấn đề

Như vậy, quan điểm về dạy học vận dụng kiến thức kĩ năng đã học trên thế giới xuất hiện từ rất lâu và theo thời gian chúng cũng được hiểu và thực hiện trong học tập bằng những cách khác nhau Tuy nhiên, chúng đều hướng tới tích cực hoá hoạt động học tập của HS giúp HS phát triển năng lực về tư duy và kĩ năng khác

1.1.2 Ở Việt Nam

Ở nước ta, các nhà giáo dục cũng dành sự quan tâm sâu sắc tới vấn đề về phát triển năng lực cho HS Nên từ nhiều năm qua đã có những cuốn sách hay ra đời bàn về năng lực và phát triển năng lực của HSTH

Mục tiêu và tiêu chuẩn trong chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015 của tác giả Đinh uang Báo, bài viết tập trung vào làm rõ khái niệm của các năng lực và phẩm chất của HS ở trường THCS và THPT, từ đó tác giả nêu r chuẩn đầu ra của các năng lực và phẩm chất cần đạt được ở mỗi cấp học

Bàn về năng lực chung và chuẩn đầu ra về năng lực của tác giả Mai Văn Hưng, bài viết trình bày: Khái niệm năng lực, những năng lực chung và năng lực riêng đồng thời đề xuất hình thức đánh giá của một số năng lực

Như vậy, có rất nhiều công trình nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau về tính tích cực nhận thức, học tập của HS, song chưa có công trình nào nghiên cứu có hệ thống về năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho HSTH Đó là lí do tôi nghiên cứu về đề tài “Thực trạng phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh tiểu học trong dạy học môn Khoa học”

1.2 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi học sinh tiểu học

xung quanh Ở lứa tuổi này, các em vẫn chưa có nhiều kinh nghiệm và vốn sống Vì vậy, các em dễ bị thu hút bởi những thứ rực rỡ, màu sắc, có thể trực tiếp cầm, nắm hoặc quan sát trực tiếp hoặc được đặt mình vào tình huống cụ thể thì các em sẽ có cách nghĩ, tư duy, tưởng tượng tốt hơn để thỏa mãn trí tò mò và khám phá những sự vật, hiện tượng các em chưa biết và muốn tìm hiểu Do đó, việc tổ chức dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học sẽ tạo điều kiện cho các em tự mình thực hành, vận dụng, khám phá với thực tế cụ thể, hoặc đặt trong những tình huống xác định để các em có thể tự do tư duy, suy nghĩ theo cách của bản thân Từ đó, phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học dựa trên những hoạt động của bản thân vào việc phát hiện và giải đáp các thắc mắc, tò mò của bản thân để có thể tự rút ra kiến thức bài học một cách tích cực và chủ động Giáo viên và phụ huynh không nên áp đặt suy nghĩ, kiến thức một cách thụ động cho các em học sinh mà nên giúp các em chủ động khám phá, tìm tòi, hướng dẫn con đường nhận thức đúng đắn cho các em học sinh

1.3 Mục tiêu chương trình môn Khoa học ở tiểu học

Cung cấp cho HS một số kiến thức cơ bản ban đầu và thiết thực về:

- Sự trao đổi chất, nhu cầu dinh dưỡng và sự lớn lên của cơ thể người; cần phòng tránh một số bệnh thông thường và bệnh truyền nhiễm

- Sự trao đổi chất, sự sinh sản của động vật và thực vật

- Đặc điểm và ứng dụng một số chất, một số vật liệu và dạng năng lượng thường gặp trong đời sống sản xuất

- Đặc điểm ứng dụng một số vật liệu thường dùng, sự biến đổi chất và sử dụng năng lượng

- Môi trường và tài nguyên, mối quan hệ giữa môi trường và con người

Bước đầu hình thành và phát triển ở HS kĩ năng:

- Ứng xử phù hợp với các vấn đề sức khoẻ của bản thân, gia đình và cộng đồng

- Quan sát và làm một số thí nghiệm, thực hành khoa học đơn giản gần gũi với với đời sống, sản xuất

- Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập, biết tìm thông tin để giải đáp

- Diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,

- Phân tích so sánh, rút ra những đặc điểm chung và riêng của một số hiện tượng trong tự nhiên

Hình thành và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen:

- Tự giác thực hiện quy tắc vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng

- Ham hiểu biết khoa học, có ý thức vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống

- Yêu thiên nhiên, con người, đất nước, yêu cái đẹp, có ý thức và hành vi bảo vệ môi trường và tài nguyên xung quanh

1.4 Cấu trúc nội dung môn Khoa học ở tiểu học

Nội dung chương trình môn Khoa học được chia làm nhiều chủ đề và có mối liên

hệ xuyên suốt từ lớp 4 đến lớp 5 Nội dung được mở rộng và phát triển theo hướng dồng tâm, kết hợp xoay quanh các chủ đề: con người và sức khoẻ, vật chất và năng lượng, thực vật và động vật, môi trường và tài nguyên thiên nhiên Lớp 4 và lớp 5 gồm

ĐÃ HỌC CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC 2.1 Các năng lực khoa học của học sinh tiểu học

2.1.1 Khái niệm năng lực

Có thể hiểu năng lực là khả năng huy động, tổng hợp kiến thức, kĩ năng,… để thực hiện thành công một số công việc trong bối cảnh nhất định Biểu hiện của năng lực là biết sử dụng các nội dung và các kĩ thuật trong một tình huống có ý nghĩa, chứ không tiếp thu tri thức rời rạc

2.1.2 Các năng lực chung và năng lực đặc thù

Theo thông tư số 32/2018/TT – BGDĐT, những năng lực đặc thù của môn học Khoa học gồm có:

- Đưa ra dự đoán về sự vật, hiện tượng, mối quan hệ giữa các

sự vật, hiện tượng (nhân quả, cấu tạo – chức năng, )

- Đề xuất được phương án kiểm tra dự đoán

- Thu thập được các thông tin về sự vật, hiện tượng, môi quan hệ trong tự nhiên và sức khoẻ bằng nhiều cách khác nhau (quan sát các sự vật và hiện tượng xung quanh, đọc tài liệu, hỏi người lớn, tìm trên Internet, )

- Sử dụng được các thiết bị đơn giản để quan sát, thực hành, làm thí nghiệm tìm hiểu những sự vật, hiện tượng, mối quan

hệ trong tự nhiên và ghi lại các dữ liệu đơn giản từ quan sát, thí nghiệm, thực hành,

- Từ kết quả quan sát, thí nghiệm, thực hành, rút ra được nhận xét, kết luận về đặc điểm và mối quan hệ giữa sự vật, hiện tượng

- Phân tích tình huống, từ đó đưa ra được cách ứng xử phù hợp trong một số tình huống có đến sức khoẻ của bản thân, gia đình, cộng đồng và môi trường tự nhiên xung quanh liên quan; trao đổi, chia sẻ, vận động những người xung quanh cùng thực hiện

- Nhận xét, đánh giá được phương án giải quyết và cách ứng

xử trong các tình huống gắn với đời sống

2.1.3 Một số năng lực cần phát triển cho học sinh tiểu học

Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể đã công bố mục tiêu giáo dục học sinh phổ thông nhằm phát triển 5 phẩm chất và 10 năng lực Chương trình các môn học và sách giáo khoa, phương pháp giảng dạy khi triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới sẽ hình thành và phát triển cho học sinh 5 phẩm chất chủ yếu là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm Và chương trình cũng hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực cốt l i gồm: Năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề

Bên cạnh việc hình thành, phát triển các năng lực cốt l i, chương trình giáo dục phổ thông còn góp phần phát hiện, bồi dưỡng năng lực đặc biệt (năng khiếu) của học sinh

2.2 Năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học

2.2.1 Khái niệm năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học

Theo Phan Thanh Hội và Nguyễn Thị Tuyết Mai cho rằng: Vận dụng kiến thức kĩ năng là mức độ nhận thức cao nhất của con người, quá trình này vừa giúp học sinh củng cố, nâng cao kiến thức vừa góp phần rèn luyện kĩ năng học tập và kĩ năng sống Thông qua vận dụng kiến thức vào thực tiễn thúc đẩy gắn kết kiến thức trong nhà trường với thực tiễn đời sống

Năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong môn Khoa học là giải quyết các nhiệm vụ học tập trong bối cảnh, tình huống mới, gắn với thực tế cuộc sống, vừa sức với học sinh; tạo cơ hội cho HS liên hệ, vận dụng phối hợp kiến thức, kĩ năng đã học

- Giải quyết được một số vấn đề thực tiễn đơn giản trong đó vận dụng kiến thức khoa học và kiến thức

kĩ năng từ các môn học khác có liên quan

- Phân tích tình huống, từ đó đưa ra được cách ứng xử phù hợp với một số tình hướng có liên quan đến sức khỏe của bản thân, gia đình, cộng đồng và môi trường tự nhiên xung quanh: trao đổi, chia sẻ, vận động những người xung quanh cùng thực hiện

- Nhận xét, đánh giá được phương án giải quyết và cách ứng xử trong các tình huống gắn với đời sống

2.2.3 Vai trò của phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cho học sinh tiểu học

Năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học phát huy cao độ, tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong quá trình lĩnh hội tri thức Tính tích cực là đặc điểm vốn

có của con người Tính tích cực ở đây được dùng trái nghĩa với tính thụ động chứ không trái nghĩa với tính tiêu cực Nguồn gốc của tính tích cực là nhu cầu Nhu cầu của con người luôn là động cơ để thức đẩy các hoạt động của con người Vì vậy, khi con người có nhu cầu nhận thức thì nhu cầu này sẽ trở thành động cơ kích thích HS tích cực, chủ động, sáng tạo

Năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học cũng góp phần phát triển năng lực

tự học ở HS Khi được học bằng phương pháp này, HS sẽ vận dụng những kiến thức kĩ năng đã học vào cuộc sống Điều này chính là cội nguồn của khả năng tự học Từ những thí nghiệm ở trên lớp, HS có thể về tiến hành những thí nghiệm ở nhà với bố

mẹ hoặc người thân

Như vậy, có thể thấy rằng năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học là một năng lực đặc thù vô cùng quan trọng cần phải được hình thành và phát triển ở học sinh tiểu học

2.3 Một số phương pháp dạy học phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng

đã học cho học sinh trong môn Khoa học

2.3.1 Phương pháp trò chơi

2.3.1.1 Khái niệm

Sử dụng trò chơi học tập để hình thành kiến thức, kỹ năng mới hoặc củng cố kiến thức, kỹ năng đã học Trong thực tế dạy học, GV thường tổ chức trò chơi học tập để củng cố kiến thức, kỹ năng Tuy nhiên việc tổ chức cho học sinh chơi các trò chơi để hình thành kiến thức, kỹ năng mới là rất cần để tạo hứng thú học tập cho học sinh ngay

từ khi bắt đầu bài học mới

2.3.1.2 Tác dụng đối với việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức kĩ năng đã học trong dạy học môn Khoa học

Trò chơi học tập là một hình thức học tập bằng hoạt động hấp dẫn HS do đó sẽ duy trì tốt hơn sự chú ý của các em Ngoài ra, thông qua tổ chức trò chơi sẽ giúp HS vận dụng các kiến thức đã học vào chơi trò chơi GV có thể tổ chức trò chơi sau mỗi