Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới (1914 1945) ở trường THPT trên địa bàn đà nẵng theo hướng phát triển năng lực học sinh

Đề tài: SỬ DỤNG TRANH BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI 1914 - 1945 Ở TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN ĐÀ NẴNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thư

Đề tài:

SỬ DỤNG TRANH BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI (1914 - 1945) Ở TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN ĐÀ

NẴNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thương Tâm

BẢN TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đề tài:

SỬ DỤNG TRANH BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI (1914 - 1945) Ở TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN ĐÀ

NẴNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thương Tâm

Lớp: 16 SLS

Cán bộ HDKH: ThS Trương Trung Phương

Đà Nẵng, 01/2020

KHOA LỊCH SỬ - -

BẢN TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về

đề tài của mình

Đà Nẵng, tháng 01 năm 2020 Sinh viên

Nguyễn Thị Thương Tâm

LỜI CẢM ƠN

Với mỗi sinh viên, khóa luận tốt nghiệp là sản phẩm nghiên cứu khoa học đầu đời, cũng là thành quả của 4 năm học tập và rèn luyện trên giảng đường Đại học Chính vì vậy, việc hoàn thành khóa luận đòi hỏi rất nhiều công sức, sự chuyên tâm, nhiệt huyết cũng như thời gian của người viết Một trong những yếu tố không nhỏ tạo nên “sản phẩm trí tuệ” này là sự hướng dẫn, giúp đỡ của giáo viên hướng dẫn, giáo viên cố vấn học tập, các thầy cô đã giảng dạy cũng như sự ủng hộ của gia đình và bạn bè

Trước hết, bằng tấm lòng biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn thầy giáo ThS Trương Trung Phương, người trực tiếp hướng dẫn em trong quá trình làm đề tài Không chỉ gợi ý và hướng dẫn em trong quá trình tìm hiểu, đọc tài liệu và lựa chọn đề tài, thầy còn tận tình chỉ bảo em những kĩ năng phân tích, khai thác tài liệu để có được những lập luận phù hợp với nội dung của khóa luận Nhất là thầy còn rất nhiệt tình trong việc đốc thúc quá trình viết khóa luận, đọc và đưa ra những nhận xét, góp ý để em có thể hoàn thành khóa luận một cách tốt nhất

Bên cạnh đó, em xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành và sâu sắc tới các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, đã tận tình truyền đạt kiến thức trong những năm em học tập Với vốn kiến thức được tiếp thu trong quá trình học không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu khóa luận mà còn là hành trang quý báu để em bước vào đời một cách vững chắc và tự tin

Em chân thành cảm ơn trường THPT Nguyễn Trãi và trường THPT Thái Phiên đã cho phép và tạo điều kiện thuận lợi để em tiến hành khảo sát, thực nghiệm tại trường Cuối cùng, em xin được gửi đến bố mẹ, gia đình và bạn bè lời cảm ơn và lòng biết

ơn sâu sắc vì những sự động viên, ủng hộ và cổ vũ tinh thần trong suốt quá trình gian nan và vất vả này

Với điều kiện thời gian cũng như kinh nghiệm còn hạn chế của một sinh viên, khó tránh khỏi sai sót, rất mong các thầy, cô bỏ qua Đồng thời do trình độ lý luận cũng như kinh nghiệm thực tiễn còn hạn chế nên khóa luận không thể tránh khỏi những thiếu sót,

em rất mong nhận được ý kiến đóng góp thầy, cô để em học thêm được nhiều kinh nghiệm và để kiến thức của em trong lĩnh vực này được hoàn thiện hơn đồng thời có điều kiện bổ sung, nâng cao ý thức của mình

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Nguyễn Thị Thương Tâm

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế giới trong nửa đầu thế kỉ XXI, đang chứng kiến những tác động mạnh mẽ của

xu thế toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, kéo theo sự thay đổi trong đời sống kinh tế - xã hội, cũng những thời cơ và thách thức cho các dân tộc trong

đó có Việt Nam Bối cảnh đó, đã đặt ra cho nền giáo dục nước ta nhiệm vụ phải không ngừng đổi mới để tham gia vào quá trình hội nhập toàn cầu hóa về giáo dục, góp phần vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Ở trường trung học phổ thông (THPT), mỗi môn học có những đặc trưng riêng của mình đều góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục Với tư cách là một khoa học, Lịch sử

có vai trò quan trọng trong việc giáo dục toàn diện học sinh (HS) Từ những hiểu biết

về quá khứ, HS hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với quá trình dựng nước và giữ nước của tổ tiên Từ đó xác định nhiệm vụ trong hiện tại và có thái độ đúng đối với sự phát triển hợp quy luật của tương lai Đồng thời, giúp những giáo viên (GV) dạy sử thêm yêu mến, tự hào về bộ môn và nhận thức rõ nhiệm vụ của mình trong việc đẩy mạnh, nâng cao chất lượng dạy học lịch sử (DHLS) ở THPT

Dạy học là một quá trình nhận thức, một trong những con đường để giúp quá trình nhận thức đạt hiểu quả cao đó là “đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng” và phương tiện hết sức quan trọng mang lại thành công cho quá trình nhận thức này chính

là các “đồ dùng trực quan” Đồ dùng trực quan nói chung có vai trò rất lớn trong việc giúp HS nhớ kĩ, hiểu sâu sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực quan Vì vậy, cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình thành khái niệm lịch sử, đồ dùng trực quan còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của HS Hiện nay, với định hướng dạy học phát triển năng lực người học, đòi hỏi người

GV phải biết thiết kế, điều khiển hoạt động nhận thức thông qua các “đồ dùng trực quan”, tạo điều kiện cho HS tự tìm tòi, tự chiếm lĩnh, tạo ra các cơ hội để HS có thể suy nghĩ nhiều hơn, hoạt động nhiều hơn và có trách nhiệm nhiều hơn đối với việc học tập của mình Vì thế, sử dụng “đồ dùng trực quan” đã trở thành một trong những phương pháp khá quan trọng trong hoạt động dạy học, nó vừa là phương tiện giúp HS khai thác kiến thức, vừa là nguồn tri thức đa dạng, phong phú mà HS rất dễ tiếp thu

Là một phương tiện dạy học đã được sử dụng ở nhiều quốc gia phát triển như Anh, Đức, Pháp, Hoa Kì… tranh biếm họa đã mang lại các giá trị to lớn vượt ra ngoài những mục tiêu mà nền giáo dục đặt ra Nhưng đối với nước ta, trong quá trình dạy học việc

sử dụng tranh biếm họa còn mới mẻ Với bộ môn Lịch sử, những vấn đề phức tạp của chính trị, kinh tế - xã hội thế giới và các vấn đề về đối ngoại không được phán ánh đầy

đủ và sâu sắc trong hệ thống bản đồ, tranh ảnh trong sách giáo khoa (SGK) thì chúng lại được thể hiện rõ nét trong tranh biếm họa Tranh biếm họa thực sự là tấm gương đầy đủ phản chiếu các vấn đề đương đại theo các con đường tiếp cận khác nhau Với sức mạnh biểu đạt riêng biệt của mình, tranh biếm họa còn có khả năng tác động đến thái độ, hành

vi của người học, giúp người học định hướng đúng giá trị sống cho mình thông qua những góc khuất về cuộc sống mà tranh biếm họa phản ảnh được

Xuất phát từ thực tế đó, tôi chọn đề tài “Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử thế giới (1914 - 1945) ở trường THPT trên địa bàn Đà Nẵng theo hướng phát triển năng lực học sinh” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trước tình hình như hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) lịch sử

là một quá trình thường xuyên và kiên trì, trong đó có nhiều mối quan hệ chặt chẽ với nhau Vì thế, nó luôn được đề cập và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, quản lý giáo dục, GV trực tiếp giảng dạy, cụ thể:

Các tác giả Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, trong

cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập 1, tập 2 (NXB Đại học sư phạm, 2012), các

tác giả đã kế thừa kết quả của những lần xuất bản trước tập trung phân tích cở sở lý luận của PPDH lịch sử; những vấn đề của phương pháp giảng dạy lịch sử về: Chức năng, nhiệm vụ, quá trình tiến hành giáo dục lịch sử ở trường phổ thông, phát triển năng lực nhận thức và thực hành cho HS học tập lịch sử; hệ thống các PPDH lịch sử ở trường phổ thông Nhưng về nội dung cũng phát triển và nâng cao khá nhiều, nhằm phục vụ mục tiêu đào tạo của Trường, của khoa Lịch sử nhất là việc đổi mới PPDH ở trường THPT Đặc biệt ở tập 2, các tác giả đã nêu lên những vấn đề như: Về biểu tượng lịch sử; kiểm tra, đánh giá kết quả học tập; các hình thức tổ chức hoạt động nội ngoại khóa trong DHLS Giúp chúng ta hiểu thế nào là biểu tượng lịch sử, vai trò và việc phân loại biểu tượng, các biện pháp sư phạm để tạo biểu tượng lịch sử Cho thấy sự đầu tư nghiên cứu giáo dục nghiêm túc, kỹ lưỡng của các tác giả, cuốn sách vừa cung cấp cơ sở lý luận cho việc lựa chọn hình thức và đổi mới phương pháp tổ chức giảng dạy lịch sử ở trường THPT của luận án

Tác giả Nguyễn Thị Côi (chủ biên) trong cuốn “Kênh hình trong dạy học Lịch sử

ở trường THPT” tập 1 (NXB Đại học Sư phạm, 2012) phần Lịch sử Việt Nam đã nghiên

cứu những vấn đề cơ bản như hệ thống kênh hình, về vai trò, chức năng, nguyên tắc của

sử dụng hệ thống kênh hình trong SGK cho việc giảng dạy lịch sử trường phổ thông Cuốn sách cung cấp những cơ sở của hệ thống kênh hình, các loại tranh ảnh và đi sâu khai thác từng tranh ảnh trong hệ thống SGK, các phương pháp phù hợp để tạo biểu tượng lịch sử cho HS Đây là một trong những công trình nghiên cứu vô cùng ý nghĩa, cùng sự đầu tư cho nghiên cứu giáo dục rât chi tiết, khoa học

Các tác giả Nguyễn Anh Dũng, Trần Vĩnh Tường, “Những vấn đề chung về bộ môn phương pháp dạy học Lịch sử ở trường Cao đẳng sư phạm”, (NXB Đại học sư

phạm, 2003) nghiên cứu về vai trò, nhiệm vụ của phân môn Lịch sử ở trường phổ thông Với các tác giả Nguyễn Thị Côi (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Trần Viết Thụ, Nguyễn Mạnh Khởi, Đoàn Văn Hưng, Nguyễn Thị Thúy Bình, (NXB Đại học sư phạm,

2011), viết cuốn “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử”, đưa ra những kĩ

năng cơ bản mà người giáo cần phải có, làm gì để việc giảng dạy bộ môn Lịch sử đạt hiệu quả cao, các biện pháp sư phạm giúp GV nghiên cứu về kĩ năng nghiệp vụ thật tốt cho quá trình giảng dạy Ngoài ra, vấn đề này còn được đề cập trong một số công trình của PGS.TS Trịnh Đình Tùng, “Hệ thống các phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THCS - Sách CĐSP”, xb lần 2 NXB Giáo dục 2001

Các tác giả Bernd Meier - Nguyễn Văn Cường ở cuốn “Lý luận dạy học hiện đại

- Cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học”, (NXB Đại học Sư phạm,

2018) đã tập trung nghiên cứu về các vấn đề như: Các chủ đề cơ bản của lí luận dạy học đại cương; phát triển năng lực và mục tiêu dạy học học, nội dung dạy học, PPDH; bài tập định hướng năng lực; đánh giá và cho điểm thành tích học tập cho HS Ở cuốn sách này cung cấp nhiều lý luận, quan điểm dạy học khác nhau của nhiều nhà nghiên cứu, các tác giả đã tập trung nghiên cứu sâu, đa dạng về lý luận giảng dạy khá mới đặc biệt

về định hướng phát triển năng lực cho người học

Về việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử đã được đề cập khá rõ bài viết của tác

giả Đặng Văn Hồ, (Khoa Lịch sử - Đại học sư phạm - Đại học Huế) với nhan đề “Tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử để giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh” đã nghiên

cứu và có những lí luận cơ bản về tạo biểu tượng nhân vật lịch sử, vai trò, ý nghĩa của việc tạo biểu tượng các nhân vật lịch sử, các nguyên tắc và một số biện pháp cụ thể Bên

cạnh đó, Phạm Văn Châu (2014), “Sử dụng tranh ảnh theo hướng phát triển năng lực của học sinh trong dạy học Lịch sử ở THPT”, Tạp chí dạy và học ngày nay, (11-2014),

tr.46-48 đã nêu được tầm quan trọng và vai trò của sử dụng tranh ảnh lịch sử nói chung theo định hướng phát triển các năng lực cho HS nhưng chưa nêu rõ cụ thể về sử dụng tranh biêm họa trong DHLS

Đặc biệt ở cuốn “Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” do các tác giả Nguyễn Văn Ninh (chủ biên), Dương Tấn Giàu, Lê Thị Huyền,

Tống Thị Quỳnh Hương, Trương Trung Phương, (2019), NXB Đại học Quốc gia Hà Nội cùng nỗ lực sưu tầm, biên soạn thành công, cho thấy được sự đầu tư và là một công trình nghiên cứu với mục đích phục vụ giáo dục nghiêm túc, kỹ lưỡng của các tác giả Hiện nay có nhiều sách chuyên khảo về việc đồ dùng trực quan, mà các cuốn về sử dụng kênh hình ở cả cấp THCS và THPT nội dung về cả lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới (LSTG) đã được xuất bản rộng rãi Tuy nhiên, ở cuốn sách này, nhóm tác giả đã đi sâu vào một mảng về đồ dùng trực quan đó là tranh biếm họa, đây chính là tư liệu vô cùng hữu ích để phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy theo định hướng đổi mới trong DHLS nhất là trong đổi mới phương pháp giảng dạy Lịch sử hiện nay

Qua quá trình khai thác tài liệu, tôi nhận thấy đã có nhiều công trình đề cập sâu về

cơ sở lí luận, thực tiễn của việc sử dụng đồ dùng trực quan trong DHLS; một số công trình đã đi sâu giải quyết yêu cầu, nguyên tắc, biện pháp sử dụng tranh ảnh nói chung

và tranh biếm họa nói riêng song chưa có công trình cụ thể nào đề cập đến thời gian và không gian được nêu ra ở trong đề tài Đây chính là nhiệm vụ mà đề tài sẽ tập trung giải quyết

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học LSTG (1914 - 1945) ở trường THPT trên địa bàn Đà Nẵng theo hướng phát triển năng lực HS

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận và thực tiễn việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học LSTG (1914 – 1945) ở bài nội khóa

- Thực nghiệm sư phạm ở các trường THPT trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng

4 Mục đích và nhiệm vụ của nghiên cứu

- Tìm hiểu lý luận về vấn đề sử dụng tài liệu tranh ảnh lịch sử nói chung, sử dụng tranh biếm họa nói riêng

- Tiến hành khảo sát thực trạng sử dụng tranh biếm họa ở trường THPT hiện nay

- Tìm hiểu chương trình, nội dung SGK Lịch sử lớp 11 phần LSTG (1914 - 1945), xác định những nội dung tranh biếm họa có thể sử dụng

- Để đề xuất những biện pháp sử dụng tranh biếm họa sư phạm theo hướng phát triển năng lực của HS trong việc tổ chức dạy học trên lớp cũng như ngoài giờ học

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm khẳng định tính khả thi của đề tài

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận: Nghiên cứu các quan điểm của các nhà kinh điển của chủ

nghĩa Mác - Lênin bàn về giáo dục, các quan điểm cơ bản về giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước, các tài liệu về: Tài liệu giáo dục

học, PPDH và chương trình SGK cũng như các tài liệu lịch sử có liên quan

6 Đóng góp của đề tài

- Góp phần làm phong phú thêm lý luận về sử dụng tài liệu tranh biếm họa trong DHLS

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

- Đồng thời, đề tài lần này giúp cho việc học tập, nghiên cứu PPDH của HS, sinh viên trong giai đoạn đổi mới Khơi dậy, tạo hứng thú cho các em trong giờ học Lịch sử giúp các em hình thành theo hướng phát triển năng lực cho HS

- Sưu tầm, bổ sung thêm nguồn tranh biếm họa phục vụ trong dạy học LSTG (1914 – 1945)

7 Bố cục của công trình nghiên cứu

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và kiến nghị, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung nghiên cứu chia làm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới (1914 - 1945) ở trường THPT trên địa bàn Đà Nẵng theo hướng phát triển năng lực học sinh

Chương 2 Hệ thống tranh biếm họa được sử dụng trong dạy học lịch sử thế giới (1914

- 1945) ở trường THPT trên địa bàn Đà Nẵng theo hướng phát triển năng lực học sinh

Chương 3 Phương pháp sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới (1914 - 1945) ở trường THPT trên địa bàn Đà Nẵng theo hướng phát triển năng lực học sinh

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRANH

BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI (1914 – 1945)

Ở TRƯỜNG THPT TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

1.11.1.1 Một số thuật ngữ, khái niệm cơ bản được sử dụng trong đề tài

1.1.1.1 Khái niệm tranh ảnh nói chung

Trên cơ sở góc độ tiếp cận các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về tranh ảnh cụ thể:

Từ các định nghĩa trên có thể hiểu tranh ảnh là một thuật ngữ dùng để chỉ một bức

vẽ, một bức hình thu chụp được nhằm phản ánh một phần nào đó của hiện thực và được

sử dụng làm phương tiện dạy học Trong loại DHLS phương tiện này càng có ý nghĩa hơn quan trọng vì đối tượng học tập của bộ môn Lịch sử là các sự kiện đã diễn ra trong quá khứ, các nhân vật lịch sử của dân tộc mà chúng ta không thể trực tiếp xem, cũng không thể tái tạo lại trong phòng thí nghiệm Tranh, ảnh lịch sử là những kênh thông tin

về các mảng hoạt động khác nhau của lịch sử xã hội loài người được chuyển tải thành hình ảnh nhằm bổ sung, cụ thể hóa nôi dung, giải thích cho những sự kiện lịch sử nhân vật lịch sử đã qua

1.1.1.2 Khái niệm tranh biếm họa

Như vậy, từ những quan niệm nêu trên ta có thể hiểu tranh biếm họa là một thuật ngữ để chỉ một loại tranh (khác với các loại tranh khác, ảnh chụp), được tác giả vẽ về một đề tài nào đó của xã hội như liên quan đến con người, quan hệ giữa con người, về một sự kiện, thói hư tật xấu… Mang hàm ý để châm biếm, chế giễu, chỉ trích, chê trách thông qua những nét vẽ cường điệu, phóng đại một hay nhiều chi tiết nổi bật nào đó của đối tượng bị châm biếm Nên phần lớn loại tranh này thường gây cười, gây chú ý, hứng thú cao cho người học Đồng thời, tranh biếm họa mang đầy đủ các ưu điểm của đồ dùng trực quan giống như những loại kênh hình khác Nhất là tranh biếm họa lịch sử là loại tranh phản ánh nội dung cụ thể về nhân vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử Nó sử phải bao hàm hai yếu tố: Mang nội dung lịch sử và hình thức thể hiện mang tính biếm họa Chính

vì thế, tranh biếm họa với đặc trưng riêng của mình về các chủ đề của xã hội là nguồn

tư liệu quan trọng để phục vụ cho quá trình DHLS góp phần vào phát triển năng lực HS theo định hướng hiện nay

1.1.1.3 Khái niệm năng lực, năng lực người học

Có thể nhận thấy điểm chung cốt lõi của các cách hiểu trên về khái niệm “năng lực” chính là khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng và thái độ để giải quyết một tình huống có thực trong cuộc sống

Tóm lại, chúng ta có thể nhận định năng lực của HS phổ thông chính là khả năng vận dụng kết hợp kiến thức, kĩ năng và thái độ để thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập, giải quyết có hiệu quả những vấn đề có thực trong cuộc sống của các em

1.1.2 Phân loại tranh biếm họa

1.1.2.1 Tranh biếm họa về nhân vật lịch sử

Điển hình nhất là tranh biếm họa về nhân vật cụ thể đó có thể là các chính trị gia, các nhân vật lịch sử, chân dung biếm của các nguyên thủ quốc gia… thường được biếm họa bằng những nét đặc trưng qua đặc điểm khuôn mặt khác biệt, hình dạng hoặc quần

áo với những hành động liên quan Phần lớn tranh biếm họa tập trung vào khắc họa chân dung của những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn đối với xã hội Một vài tranh biếm họa châm biếm khi khắc họa những nhân vật nổi tiếng thường sử dụng lối đả kích và đôi khi

nó còn mang tính chất khiêu khích, nhạo báng Những bức tranh biếm họa về nhân vật nhằm phản ánh đối tượng biếm họa đó một cách phóng đại, hết sức hài hước hoặc bóp méo, xuyên tạc những đặc điểm quan trọng về một người hoặc một nhóm người để tạo

ra những chân dung có thể dễ dàng nhận dạng bằng thị giác

1.1.2.2 Tranh biếm họa về một sự kiện lịch sử cụ thể

Theo nội dung thì tranh biếm họa về một sự kiện lịch sử cụ thể chiếm tỷ lệ nhiều nhất Ở đây có thể là tranh biếm họa về kết quả của cuộc bầu cử, một sự kiện chính trị

có khi đơn giản một bài phát biểu chính trị hoặc là về một cuộc chiến tranh hay một chính sách mới được ban hành…

Tranh biếm họa về sự kiện lịch sử, thường sử dụng thủ pháp cường điệu nhằm phản biện, có quan điểm riêng và có chất trào lộng về một vụ việc, một sự kiện xã hội mang tính tinh thần hay vật chất Hiệu quả của nó phụ thuộc vào nhận thức của người xem, khi thấy tranh có thể bật cười như được giải trí vui vẻ mà bức tranh mang lại Nhưng thực chất, hàm ý phóng đại trong tranh đưa người xem phải suy nghĩ sâu hơn về

sự kiện lịch sử đang được bức tranh thể hiện Thông qua đó, người xem tranh sẽ rút ra được bài học cho mình

Tranh biếm họa sự kiện lịch sử độc lập khác với những tranh biếm họa nhân vật bởi một khía cạnh quan trọng: Tranh biếm họa sự kiện lịch sử đã xảy ra, từ đó tác giả mới có ý tưởng và những tác phẩm nghệ thuật từ đó mới xuất hiện Còn tranh biếm họa

về nhân vật thì là những nét vẽ thêm vào đối với chân dung của những nhân vật nổi

tiếng Với tranh biếm họa về sự kiện lịch sử đôi lúc có chút gì đó vui vẻ, chấm phá nhưng nó có tính phản biện, đả kích, châm chọc sâu sắc trong từng nét vẽ để làm rõ những gì tác giả muốn đề cập đến

1.1.2.3 Tranh biếm họa về một quá trình lịch sử

Tranh biếm họa về quá trình thì thường phức tạp hơn Đó phải là một chuỗi quá trình từ khởi đầu, phát triển đến khi kết thúc, và trong đó hình ảnh ban đầu và cuối cùng phải có sự đối lập, sự khác biệt để người học có thể đánh giá được quá trình đó Tác giả thông qua những nét vẽ tạo hình để phán ánh quá trình lịch sử nóng bỏng của thời đại Với yếu tố châm biếm, đả kích, phóng đại mà bức tranh thể hiện sẽ giúp người xem hứng thú, có thái độ và suy ngẫm những giá trị hay sự kiện trong quá trình lịch sử xảy

ra trong xã hội

Về mục đích tranh được vẽ nhằm phê phán sâu sắc, tế nhị những mặt trái của các vấn đề xã hội trong quá trình lịch sử và có ảnh hưởng trên thế giới Tranh biếm họa nhằm khuyến khích người xem đồng tình với những quan điểm, cách nhìn của tác giả đối với vấn đề, quá trình lịch sử đã diễn ra đó Việc sử dụng những bức tranh biếm họa

về quá trình lịch sử góp phần cung cấp thêm những kiến thức và giúp HS phát triển các năng lực như tư duy, bình luận, đánh giá những vấn đề chính trị - xã hội phức tạp diễn

ra trong LSTG hay lịch sử dân tộc

1.1.3 Ý nghĩa của việc sử dụng tranh biếm họa trong DHLS ở trường THPT theo hướng phát triển năng lực HS

Thứ nhất tranh biếm họa góp phần tạo hứng thú, kích thích động cơ học tập của

HS

Thứ hai tranh biếm họa vừa giúp HS khắc sâu kiến thức lịch sử, vừa góp phần vào phát triển năng lực HS bao gồm năng lực chung và đặc biệt là năng lực chuyên biệt đối với môn Lịch sử

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học LSTG (1914 - 1945) ở trường THPT

1.2.1 Thực trạng của việc DHLS ở trường THPT

Kết quả điều tra thực tế [Phụ lục 3], tôi thấy số giáo viên thường xuyên chủ động, sáng tạo trong việc phối hợp các phương pháp dạy - học cũng như sử dụng các phương pháp dạy- học phát huy năng lực học sinh nhưng chưa nhiều Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức lí thuyết Việc sử dụng đa dạng các nguồn tài liệu, trong đó có tranh biếm họa hầu như chưa có hoặc chưa được quan tâm đúng mức đã có tới 79% HS trả lời chưa được sử dụng, chỉ còn 21% thỉnh thoảng mới sử dụng và thường xuyên sử dụng là

0% Trong dạy học lịch sử hiện nay, chúng ta thầy được nhiều giáo viên còn gặp khó khăn, chưa tìm được cho mình những biện pháp thích hợp để hình thành và phát triển năng lực học sinh

Đa phần thầy cô chỉ sử dụng bản đồ, tranh ảnh trong SGK với phương pháp dạy học chủ yếu vẫn là thuyết trình, liệt kê kiến thức, thầy cô nói nhiều mà không kiểm soát được công việc học của người học Nếu có thì việc khai thác tranh biếm họa để giải thích

sự kiên lịch sử còn chưa sâu với 64.5% HS cho rằng là không bao giờ khai thác thông tin, 28% HS chỉ thỉnh thoảng mới khai thác và 7.5% rất ít GV thường xuyên khai thác

vì hầu hết thầy cô chưa chú trọng vào việc đổi mới hoạt động dạy học mà trong đó tranh biếm họa là một đồ dùng trực quan có rất nhiều vai trò, ý nghĩa đối với bộ môn Lịch sử

Về phía học sinh, đa số các em không thích học và sợ học lịch sử Nhiều em còn

“mơ hồ” về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới Những sự kiện quan trọng trong lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, nhiều học sinh không biết và không hiểu Các em còn thiếu các kỹ năng cơ bản của bộ môn và năng lực vận dụng liên hệ kiến thức lịch sử đã học

để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra là rất yếu Chất lượng môn học lịch sử còn thấp Trong nhiều giờ học Lịch sử, xuất hiện hội chứng “nhàm chán” HS tỏ ra không quan tâm nhiều đến nội dung bài học, ít chịu trách nhiệm về việc học của bản thân mình

và trở thành người học thụ động Trong suy nghĩ của nhiều HS, môn Lịch sử là môn học của trí nhớ, môn học thuộc lòng chứ không phải là môn học của tư duy

Nhưng khi đưa tranh biếm họa vào quá trình DHLS, phần lớn các em cảm thấy thích thú với cách dạy học này cụ thể 90.5% HS rất hứng thú, 9.5% HS ít hứng thú Bên cạnh đó, có 83.5% HS thấy cần thiết sử dụng tranh biếm họ trong DHLS, chỉ có 12.5%

HS cho rằng bình thường và 4% không cần thiết Hơn nữa, khi hỏi về việc dụng tranh biếm họa trong DHLS có tác dụng như thế nào đối với việc học tập ở trên lớp: Có tới 33% HS cho rằng tranh biếm họa làm cho bài học hấp dẫn hơn sinh động, hấp dẫn, 14%

HS cho là việc học theo tranh biếm họa sẽ giúp HS dễ khắc sâu, ghi nhớ kiến thức ngay tại lớp học và 69.5% HS đều thấy được việc học theo tranh biếm họa sẽ có cả hai tác dụng trên

Như vậy, việc đổi mới PPDH lịch sử chỉ thành công khi chúng ta đẩy mạnh quá trình hiện đại hóa PPDH lịch sử, tổ chức DHLS theo kiểu mới trên cơ sở tăng cường áp dụng các phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học hiện đại kết hợp với việc cải biến các PPDH truyền thống theo những định hướng mới nhằm nâng cao chất lượng

và hiệu quả DHLS Qua đó, chúng ta có thể thấy được sử dụng tranh biếm họa vào quá

trình DHLS cũng là một phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan đáp ứng được đầy đủ những yêu cầu đổi mới hiện nay

1.2.2 Những thuận lợi và khó khăn khi khai thác và sử dụng tranh biếm họa trong dạy học LSTG (1914 - 1945) ở trường THPT

1.2.2.1 Thuận lợi

Định hướng dạy học phát triển năng lực đòi hỏi GV phải chủ động tích cực, tăng cường tổ chức các hoạt động học tập cho HS, tạo điều kiện cho HS được tham gia nhiều hơn vào quá trình học tập Biến quá trình giáo dục trở thành quá trình tự giáo dục Những định hướng đổi mới trong chương trình và SGK cũng là cơ hội tốt để chúng ta đưa tranh biếm họa vào DHLS Đây chính là điều kiện thuận lợi để GV sử dụng đa dạng các nguồn

tư liệu vào hoạt động DHLS trong đó có tranh biếm họa

Hiện này, hầu hết các trường THPT trên địa bàn Thành phố Đà Nẵng đã được trang

bị đầy đủ diều kiện cơ sở vật chất và hệ thống máy chiếu, kết nối loa hay phòng tin học… để đảm bảo cho GV dạy bài giảng có thể theo cách truyền thống hay bằng công nghệ thông tin và người học đều có thể tiếp xúc với việc học sử dụng công nghệ thông tin Điều này, tạo điều kiện để khai thác và đưa tranh biếm họa trong những giờ DHLS Bên cạnh đó trên các nguồn thông tin từ Internet thì có bài báo chí hay việc bán những quyển sách về sử dụng tranh biếm họa cũng thấy phổ biến hơn Đây chính là cơ hội tốt cho GV và HS có thể tiếp cận với kho tranh biếm họa để khai thác phục vụ cho việc dạy và học

Do được tiếp cận với công nghệ thông tin sớm, HS THPT trên địa bàn Thành phố

Đà Nẵng đã đạt tới một sự phát triển nhất định về thể chất và tư duy Vì các em đã được tiếp cận với công nghệ thông tin, các phương tiện truyền thông từ rất sớm nên các em

đã thu nhận một khối lượng thông tin về cuộc sống xã hội lớn hơn rất nhiều và giúp tư duy của các em đã hình thành phần nào kĩ năng phản biện trước các luồng thông tin mà các em được tiếp cận Với vốn kinh nghiệm sống phong phú này đã góp phần giúp các

em dần mở khóa những thông điệp mà mỗi bức tranh biếm họa mang đến một cách dễ dàng hơn và chủ động hơn

Ngoài ra, HS THPT hiện nay tỏ ra tự tin, bản lĩnh và rất cá tính Các em cũng tỏ ra quan tâm nhiều hơn tới các vấn đề đương đại, thích tranh luận để khẳng định các giá trị sống của bản thân Đây chính là lí do chúng ta có thể kết hợp rất tốt tranh biếm họa với các phương pháp học tập tích cực khác để phát triển tư suy phê phán của HS

Cho nên, việc sử dụng tranh biếm họa nó sẽ là công cụ dạy học đắc lực cho môn Lịch sử, giúp HS được suy nghĩ, được tranh luận, thể hiện quan điểm bản thân từ đó tự