Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 trong dạy học môn đạo đức

LỜI CẢM ƠN Đề tài “Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 trong dạy học môn Đạo đức” là nội dung tôi chọn để làm đề tài nghiên cứu sau gần 4 năm theo học chuyên ngành Giáo dục Tiểu học

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC - -

TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đề tài: GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP 4 TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC

Giảng viên hướng dẫn : ThS Nguyễn Phan Lâm Quyên

Sinh viên thực hiện : Hoàng Hà My

Khoa : Giáo dục Tiểu học

Đà Nẵng, tháng 01 năm 2020

LỜI CẢM ƠN

Đề tài “Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 trong dạy học môn Đạo đức” là nội dung tôi chọn để làm đề tài nghiên cứu sau gần 4 năm theo học chuyên ngành Giáo dục Tiểu học tại trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng Sau một thời gian nghiên cứu, tìm hiểu và xử lí tài liệu, mặc dù gặp nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện nhưng

nhờ sự hướng dẫn và chỉ bảo tận tình của cô giáo Nguyễn Phan Lâm Quyên đến nay đề

tài của chúng tôi đã hoàn thành Qua đây, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô

giáo Nguyễn Phan Lâm Quyên, người đã trực tiếp hướng dẫn tôi hoàn thành đề tài một

cách trọn vẹn nhất Đồng thời, cũng là người chỉ bảo cho chúng tôi nhiều kinh nghiệm quý báu trong thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu đề tài này

Tôi cũng xin chân thành gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô trong khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng đã tận tình giúp đỡ, chỉ bảo và góp ý

để tôi hoàn thiện đề tài nghiên của mình

Và tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Ban giám hiệu nhà trường, các thầy cô giáo cùng các em học sinh khối 4 tại trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu và hoàn thành đề tài Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, bạn bè, những người đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Trong quá trình nghiên cứu, do kinh nghiệm thực tiễn còn nhiều hạn chế, cho nên đề tài nghiên cứu khó có thể tránh khỏi những sai sót Vì vậy rất mong nhận được những sự đóng góp ý kiến của các thầy cô trong khoa và các bạn sinh viên để tôi có thêm được nhiều kinh nghiệm và hoàn thiện hơn đề tài nghiên cứu của mình

Một lần nữa chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

Hội nhập quốc tế vừa là cơ hội đồng thời vừa là thách thức đối với sự phát triển kinh tế -

xã hội nói chung, đối với phát triển giáo dục nói riêng của các quốc gia Trong xu thế hội nhập quốc tế về giáo dục, việc bảo tồn, phát triển văn hóa truyền thống là một trong những vấn đề đặc biệt được quan tâm với tất cả các quốc gia, trong đó có Việt Nam Nhiều phương án đã được triển khai nhằm giải quyết vấn đề nêu trên Giáo dục kỹ năng sống trong học đường là một minh chứng

Do nhu cầu đổi mới giáo dục để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế cũng như đáp ứng nhu cầu của người học, Việt Nam đã thực hiện đổi mới

giáo dục phổ thông; đổi mới mục tiêu giáo dục từ chủ yếu là trang bị kiến thức cho người học sang trang bị những năng lực cần thiết cho họ

Những năm gần đây, tình trạng trẻ vị thành niên phạm tội có xu hướng gia tăng, đặc biệt là

ở các đô thị và thành phố lớn Nguyên nhân sâu xa là do các em thiếu kỹ năng sống Tiểu học là cấp học đầu tiên, là nền tảng của giáo dục phổ thông, giáo dục tiểu học có tầm quan trọng trong việc hình thành nên nhân cách của mỗi người Giáo dục kĩ năng sống ngay từ cấp học này sẽ giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn

và lâu dài về đạo đức và nhân cách

Với ý nghĩa và tầm quan trọng của việc giáo dục kỹ năng cho học sinh, tôi nhận thấy việc giáo dục và rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh được thể hiện rõ nét nhất trong các môn học, đặc biệt là môn Đạo đức Vì thế tôi đã chọn đề tài “Giáo dục kĩ năng sống trong dạy học Đạo đức cho học sinh lớp 4” làm đề tài nghiên cứu của mình

giáo dục ở Tiểu học nói chung

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu về cơ sở lí luận của giáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua môn Đạo đức

- Khảo sát thực trạng việc tổ chức dạy lồng ghép giáo dục kỹ năng sống cho học sinh của giáo viên và học sinh khối 4 qua môn Đạo đức

- Xây dựng các kế hoạch dạy học nhằm nâng cao kết quả giáo dục kỹ năng sống qua việc lồng ghép trong giảng dạy môn Đạo đức nói chung và nâng cao hiệu quả của việc giáo dục và rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh Tiểu học

4 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu đề xuất được các kế hoạch dạy học phù hợp thì việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua môn Đạo đức sẽ đạt hiệu quả, từ đó nâng cao chất lượng chất lượng dạy học môn Đạo đức

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 qua môn Đạo đức

5.2 Phạm vi nghiên cứu

- Chương trình môn Đạo đức lớp 4

- Giáo viên và học sinh trường TH Ngô Sĩ Liên trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài được triển khai trong 3 chương ở phần nội

dung như sau:

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN

CHƯƠNG II: CƠ SỞ THỰC TIỄN

CHƯƠNG III:THIẾT KẾ KẾ HOẠCH DẠY HỌC TĂNG CƯỜNG KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH TIỂU HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 4 CHƯƠNG IV: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

B NỘI DUNG CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Lịch sử nghiên cứu của vấn đề

1.1.1 Lịch sử nghiên cứu nước ngoài

Trên thế giới thuật ngữ “Kĩ năng sống” đã xuất hiện trong một số chương trình giáo dục của UNICEF từ những năm 90 của thế kỉ XX, trước tiên là chương trình “Giáo dục những giá trị sống” với 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho thế hệ trẻ

Bên cạnh đó, ngay từ những năm 60 của thế kỉ XX, tổ chức UNESCO đã vạch rõ ba thành tố của học vấn đó là: kiến thức, kĩ năng và thái độ, trong đó thái độ và kĩ năng đóng vai trò then chốt.[ 53]

Giáo dục kĩ năng sống tại các nước phương Tây vận dụng một cách tổng hợp quan điểm của những tổ chức nghiên cứu như WHO, UNICEF để giáo dục KNS cho thế hệ trẻ Đối với các nước gần với Việt Nam như khu vực Châu Á- Thái Bình Dương thì việc nghiên cứu KNS theo hướng áp dụng thử nghiệm hoặc theo hướng ứng dụng quá trình huấn luyện là chủ yếu

1.1.2 Lịch sử nghiên cứu trong nước

Kể từ năm học 2008 – 2009, Bộ Giáo dục- Đào tạo nước ta đã phát động trong các trường phổ thông trên toàn quốc phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” nhằm mang lại cho học sinh cả nước một “Môi trường giáo dục an toàn thân thiện, hiệu quả, phù hợp điều kiện địa phương và đáp ứng nhu cầu xã hội”

Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo cũng đã đề ra quan điểm chỉ đạo: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Trong hệ thống giáo dục nước ta, giáo dục KNS cho học sinh đã được nghiên cứu và bước đầu triển khai trong

hệ thống giáo dục không chính quy cách đây hơn 10 năm

1.2 Những vấn đề cơ bản về giáo dục kĩ năng sống qua các hoạt động giáo dục

1.2.1 Khái niệm kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống

a Kĩ năng

Kỹ năng là năng lực thực hiện một hành động hay một hoạt động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụng những tri thức, cách thức hành động đúng đắn để đạt được mục đích đề ra

b Kĩ năng sống

Kỹ năng sống là khả năng làm chủ bản thân, ứng xử phù hợp với mọi người và

xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống

c Giáo dục kĩ năng sống

Tầm quan trọng của kĩ năng sống không chỉ được thể hiện trong quá trình học tập mà còn gắn bó suốt đời với con người Vì vậy, việc giáo dục kĩ năng sống trở thành điều cấp thiết, là quyền của người học

1.2.2 Ý nghĩa của giáo dục kỹ năng sống

KNS chính là hành trang giúp con người chuyển những điều đã biết đến để thay đổi hành vi, nhờ đó mà đạt được lối sống lành mạnh, đảm bảo chất lượng cuộc sống, KNS là một phần quan trọng trong nhân cách con người trong xã hội hiện đại KNS góp phần thúc đẩy sự phát triển cá nhân và xã hội, ngăn ngừa các vấn đề xã hội, sức khỏe và bảo vệ quyền con người.Đồng thời, KNS cũng giúp biến kiến thức thành những hành động cụ thể, những thói quen lành mạnh Những người có KNS là những người biết làm cho mình và những người khác được hạnh phúc Họ thường thành công hơn trong cuộc sống, luôn yêu đời và làm chủ cuộc sống của họ

1.2.3 Nội dung giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học

1.2.4 Phân loại các nhóm kĩ năng sống

* Dựa trên yếu tố cá nhân, UNICEF giới thiệu một cách phân loại khác, trong đó các

kĩ năng sống được phân thành 3 nhóm chính:

+ Kỹ năng nhận biết và sống với chính mình: Bao gồm kỹ năng tự nhận thức, lòng

tự trọng, sự kiên định, đương đầu với cảm xúc, đương đầu với căng thẳng

+ Kỹ năng nhận biết và sống với người khác: Bao gồm kỹ năng quan hệ, kỹ năng

cảm thông – thấu cảm, kỹ năng đứng vững trước áp lực, kỹ năng thương lượng, giao tiếp có hiệu quả

+ Kỹ năng ra quyết định: Bao gồm các kĩ năng tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, kỹ

năng ra quyết định, giải quyết vấn đề

1.2.5 Mục tiêu giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong nhà trường tiểu học

Giáo dục kĩ năng sống mang mục đích là làm thay đổi hành vi của người học: từ thói quen thụ động, có thể gây rủi ro, mang lại hậu quả tiêu cực chuyển thành hành

vi mang tính tích cực và có hiệu quả để nâng cao chất lượng cuộc sống cá nhân, góp

phần phát triển bền vững cho xã hội

1.2.6 Một số nguyên tắc giáo dục kĩ năng sống trong hoạt động giáo dục

- Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích

- Nguyên tắc phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí, môi trường sống của học sinh

- Nguyên tắc cung cấp các thông tin cơ bản

- Nguyên tắc khuyến khích, động viên, cổ vũ người học

- Nguyên tắc giáo dục đồng đẳng

- Nguyên tắc tương tác

- Nguyên tắc trải nghiệm

- Nguyên tắc tiến trình

- Nguyên tắc thay đổi hành vi

- Nguyên tắc đảm bảo thời gian và môi trường giáo dục

1.2.7 Yêu cầu trong việc tổ chức giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu học

1.3 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh lớp 4

2.1.3 Đặc điểm môn Đạo đức

2.1.3.1 Dạy học môn Đạo đức là một hoạt động giáo dục đạo đức

2.1.3.2 Tính cụ thể các chuẩn mực hành vi đạo đức

2.1.3.3 Tính đồng tâm của các chuẩn mực hành vi

2.1.3.4 Logic quá trình hình thành một số chuẩn mực hành vi đạo đức cho học sinh tiểu học

2.1.3.5 Thời gian 2 tiết dành cho mỗi bài đạo đức

2.1.4 Nội dung chương trình môn Đạo đức lớp 4

Chương trình môn Đạo đức lớp 4 gồm 14 bài, đề cập đến các chuẩn mực hành vi trong các mối quan hệ (quan hệ với bản thân; quan hệ với gian đình; quan hệ với nhà trường; quan hệ với cộng đồng xã hội; quan hệ với môi trường tự nhiên)

- Mỗi bài học được cấu trúc như sau:

+ Thông tin/ sự kiện / tình huống để đặt vấn đề cho học sinh suy nghĩ

a) Quan hệ với bản thân

- Trung thực, biết vượt khó khăn trong học tập và trong công việc

- Có ý kiến riêng và biết trình bày, bảo vệ ý kiến của mình về những vấn đề có liên

quan đến trẻ em

- Biết sử dụng tiết kiệm tiền của, thời gian

b) Quan hệ với gia đình

- Hiếu thảo với ông bà, cha mẹ

c) Quan hệ với nhà trường

- Kính trọng, biết ơn thầy cô giáo; tích cực tham gia xậy dựng trường lớp

d) Quan hệ với cộng đồng, xã hội

- Hiểu được giá trị của lao động, sẵn sàng tham gia lao động; kính trọng, biết ơn người lao động

- Biết cư xử chân thành, lịch sự, nhã nhặn với mọi người

- Có ý thức bảo vệ của công, bảo vệ các di sản văn hóa

- Tích cực tham gia các hoạt động nhân đạo

- Tôn trọng luật lệ an toàn giao thông

e) Quan hệ với môi trường tự nhiên

- Biết bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

2.2 Nội dung giáo dục kĩ năng sống qua môn Đạo đức lớp 4

2.2.1 Khả năng giáo dục kĩ năng sống qua môn Đạo đức lớp 4

Mục tiêu giáo dục kĩ năng sống qua môn đạo đức lớp 4

Khả năng giáo dục KNS của môn Đạo đức không những thể hiện ở nội dung môn học

mà còn thể hiện ở phương pháp dạy học đặc trưng của môn học Quá trình dạy học tiết đạo đức là quá trình tổ chức cho HS thực hiện các hoạt động học tập phong phú, đa dạng Thông qua các hoạt động đó, sự tương tác giữa GV – HS, HS – HS được tăng cường và

HS có thể tự phát hiện và chiếm lĩnh tri thức mới

Các phương pháp và kĩ thuật dạy học môn Đạo đức rất đa dạng, bao gồm nhiều phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực và chính thông qua việc sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực đó, HS được tạo cơ hội để thực hành, trải nghiệm nhiều KNS cần thiết, phù hợp với lứa tuổi

2.2.2 Nội dung chủ yếu của các kĩ năng sống trong môn Đạo đức lớp 4

2.2.3 Địa chỉ giáo dục kĩ năng sống trong môn Đạo đức lớp 4

Tên bài Các KNS Phương pháp/ kĩ

thuật dạy học tích cực có thể sử dụng Bài 1: Trung thực

trong học tập

- Kĩ năng nhận thức về sự trung thực trong học tập của bản thân

- Kĩ năng bình luận, phê phán những hành

vi không trung thực trong học tập

- Kĩ năng làm chủ bản thân trong học tập

Bài 6: Hiếu thảo

với ông bà cha

Bài 7: Biết ơn

thầy giáo, cô

- Kĩ năng xác định giá trị của lao động

- Kĩ năng quản lí thời gian để tham gia làm những việc vừa sức ở nhà và ở trường

- Kĩ năng tôn trọng giá trị sức lao động

- Kĩ năng thể hiện sự tôn trọng, lế phép với người lao động

- Thảo luận

- Dự án

Bài 10: Lịch sự

với mọi người

- Kĩ năng thể hiện sự tự trọng và tôn trọng người khác

- Kĩ năng ứng xử lịch sự với mọi người

- Kĩ năng ra quyết định lựa chọn hành vi

và lời nói phù hợp trong 1 số tình huống

- Kĩ năng kiểm soát cảm xúc khi cần thiết

- Đóng vai

- Dự án

- Trò chơi phỏng vấn

- Kĩ năng bình luận, xác định các lựa chọn, các giải pháp tốt nhất để bảo vệ môi trường ở nhà và ở trường

- Kĩ năng đảm nhận trách nhiệm bảo vệ

- Dự án

- Đóng vai

- Thảo luận

- Trình bày 1 phút

môi trường ở nhà và ở trường

2.3 Thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 quan môn Đạo đức ở trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên, thành phố Đà Nẵng

2.3.1 Mục đích khảo sát

Nhằm tìm hiểu thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 qua môn Đạo đức tại trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên, thành phố Đà Nẵng

2.3.2 Đối tượng khảo sát

- Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn lớp 4 tại trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên,

thành phố Đà Nẵng

- Học sinh lớp 4 tại trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên, thành phố Đà Nẵng

2.3.3 Phương pháp khảo sát

❖ Phương pháp điều tra bằng Anket

❖ Phương pháp nghiên cứu sản phẩm giáo dục

❖ Phương pháp quan sát sư phạm

❖ Phương pháp thống kê và xử lí số liệu

2.3.4 Nội dung khảo sát

- Nhận thức về tầm quan trọng của giáo dục kĩ năng sống trong nhà trường

- Các kĩ năng sống đã được quan tâm giảng dạy trong môn Đạo đức lớp 4 tại trường

- Thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 4 qua môn Đạo đức tại trường

- Hiểu biết của học sinh về những kĩ năng sống đã được giảng dạy trong môn Đạo đức lớp 4

2.3.5 Kết quả khảo sát

Bảng 1.1: Nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của việc giáo dục kĩ năng sống

trong dạy học Đạo đức cho học sinh lớp 4, trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên

Đối tượng điều

Biểu đồ 1.1: Mức độ nhận thức của giáo viên về tầm quan trọng của giáo dục kĩ năng

sống trong nhà trường

Qua biểu đồ trên, có thể nhận thấy phần lớn giáo viên khối lớp 4 tại trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên đều có sự quan tâm đúng mức đối với giáo dục kĩ năng sống cho học sinh (73%) Trong đó có 21% giáo viên cho rằng nhà trường hiện nay chỉ có quan tâm chứ chưa thật sự chú trọng đến vấn đề giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Chỉ

có 6% giáo viên cho rằng nhà trường ít quan tâm đến hoạt động giáo dục kĩ năng sống Vậy có thể kết luận rằng phần lớn giáo viên đều nhận thức được tầm quan trọng của giáo dục kĩ năng sống và đều mong muốn nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng sống trong dạy học môn Đạo đức trong nhà trường

3 Các kĩ năng sống được quan tâm giảng dạy trong nhà trường thông qua môn Đạo đức

Bảng 1.2: Mức độ quan tâm đối với các kĩ năng sống được quan tâm trong dạy học môn

Đạo đức cho học sinh lớp 4

Kĩ năng sống

Mức độ quan tâm Rất quan

3 Kĩ năng tư duy sáng tạo 8 55.8 6 21.1 4 13.1

4 Kĩ năng tư duy phê phán 5 35.2 11 60.8 2 4

5 Kĩ năng thương lượng 5 23.8 10 60.7 3 15.5

Biểu đồ 1.2: Các kĩ năng sống được quan tâm giảng dạy trong môn Đạo đức

Qua biểu đồ trên, có thể thấy 2 kĩ năng được quan tâm và chú trọng nhất là kĩ năng

giao tiếp và kĩ năng tự nhận thức bản thân (89.5%) Đây là hai kĩ năng quan trọng đối với học sinh lớp 4 nên luôn được các giáo viên chú trọng bồi dưỡng Theo sau đó là kĩ năng giải quyết vấn đề (78.9%) và kĩ năng tự bảo vệ(68.4%) Hai kĩ năng này không chỉ được chú trọng trong môn Đạo đức mà trong những môn học khác cũng được các giáo viên đầu

tư rèn luyện Các kĩ năng còn lại đều được quan tâm với các mức độ khác nhau nhưng chúng đều được chú trọng hình thành trong môn Đạo đức

4 Thực trạng giáo dục kĩ năng sống qua môn Đạo đức

Bảng 1.3: Mức độ sử dụng các phương pháp dạy học tích cực được sử dụng để giáo dục kĩ

năng sống trong môn Đạo đức và hiệu quả

Đôi khi

Ít sử dụng

Chư

a từng

sử dụng

Hiệu quả cao

Có hiệ

u quả

Chưa mang lại hiệu quả rõ ràng

Kĩ năng

tư duy sáng tạo

Kĩ năng

tư duy phê phán

Kĩ năng thương lượng

Kĩ năng

tự bảo vệ

Kĩ năng

tự nhận thức bản thân

Kĩ năng kiên định

Kĩ năng tìm kiếm

và xử lí thông tin

Kĩ năng giải quyết vấn đề Rất quan tâm Có quan tâm Ít quan tâm