Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học trong dạy học môn lịch sử THPT thông qua xây dựng chủ đề dạy học

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THCS&THPT THỐNG NHẤT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VẬN DỤNG KĨ NĂNG TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC VÀ KĨ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ THPT THÔNG Q

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THCS&THPT THỐNG NHẤT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VẬN DỤNG KĨ NĂNG TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC VÀ KĨ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH

SỬ THPT THÔNG QUA XÂY DỰNG CHỦ ĐỀ DẠY HỌC

Người thực hiện: Nguyễn Thị Trang Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Lịch sử

THANH HOÁ NĂM 2021

2.3 Các bước vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ

năng tự học trong dạy học môn Lịch sử THPT thông qua xây dựng chủ

đề dạy học

7

2.4 Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học

thiết kế chủ đề dạy học “Sự phát triển lịch sử và nền văn hóa truyền

thống Ấn Độ” (Lịc sử 10) và hiệu quả của đề tài

11

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

DANH MỤC SKKN ĐÃ ĐƯỢC XẾP LOẠI 26

PHỤ LỤC

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Môn Lịch sử có sứ mệnh giúp học sinh hình thành và phát triển nănglực lịch sử, thành phần của năng lực khoa học đồng thời góp phần hình thành,phát triển những phẩm chất chủ yếu và năng lực chung được xác định trongChương trình giáo dục phổ thông mới Môn Lịch sử giữ vai trò chủ đạo tronggiáo dục lòng yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc, truyền thống lịch sử và vănhóa dân tộc, giúp học sinh nhận thức và vận dụng được các bài học lịch sửgiải quyết những vấn đề của thực tế đời sống, phát triển tầm nhìn củng cố cácgiá trị nhân văn, tinh thần cộng đồng, lòng khoan dung, nhân ái; góp phầnhình thành, phát triển những phẩm chất của công dân Việt Nam, công dântoàn cầu trong xu thế phát triển của thời đại Để đảm bảo được các chức năngtrên, nhất định phải thực hiện thành công việc đổi mới phương pháp dạy học

Vấn đề “đổi mới phương pháp dạy học luôn được đặt ra và được ý thứcnhư một yêu cầu tự nhiên, bức thiết, một động lực cho sự phát triển của nhàtrường phổ thông, một yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng đào tạo conngười” [10] Trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mớicăn bản toàn diện giáo dục và đào tạo cũng nhấn mạnh “ Tiếp tục đổi mớimạnh mẽ phương pháp dạy học và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tíchcực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức kĩ năng của người học; khắcphục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cáchhọc, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật vàđổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực chuyển từ học chủ yếu trên lớpsang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoạikhóa, nghiên cứu khoa học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vàtruyền thông trong dạy và học” [5] Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay cuộccách mạng công nghệ 4.0 đã và đang tác động mạnh mẽ đến cuộc sống conngười, khi hệ thống giáo dục đang ngày càng phát triển mạnh mẽ nhằm đáp ứngyêu cầu xã hội thì vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo hướng vận dụng kĩnăng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học trong dạy học nói chung

và bộ môn Lịch sử nói riêng thông qua xây dựng các chủ đề dạy học là một yêucầu cấp thiết, phù hợp với việc thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mớitrong những năm tới đây

Chủ đề được xây dựng trong môn Lịch sử phải là một vấn đề cơ bản củachương trình THPT có mối quan hệ mật thiết với nhau, có những điểm tươngđồng về nội dung kiến thức, khi hình thành chuyên đề thì sẽ tạo thành một mộtnội dung hoàn chỉnh Giờ học lịch sử theo chủ đề không dừng lại ở biết lịch sử

mà nâng cao trình độ nhận thức lịch sử tức hiểu, lí giải, sâu chuỗi, tìm ra cácmối quan hệ, tác động, ảnh hưởng của các nội dung, sự kiện lịch sử và khả năngvận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề khác trong học tập vàthực tiễn hình thành các năng lực và phẩm chất trong học tập chủ yếu là pháttriển tư duy lịch sử, giáo dục thái độ tình cảm, tư tưởng, nâng cao khả năng thựchành… cho học sinh

Mặt khác, kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học là mộtphần quan trọng của hoạt động học tập, là nhân tố “nội lực” có tác dụng quyết

định chất lượng học tập và sự phát triển của người học Điều đó đòi hỏi mỗigiáo viên Lịch sử ở nhà trường phổ thông phải nỗ lực tiếp cận những líthuyết và phương pháp dạy học mới để xây dựng, thiết kế các chủ đề dạyhọc theo hướng tổ chức hoạt động học và kỹ năng tự học của học sinh Từsuy nghĩ đó, khi giảng dạy chương trình Lịch sử ở Trường THCS&THPT

Thống Nhất, tôi chọn đề tài Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học trong dạy học môn Lịch sử THPT thông qua xây dựng chủ đề dạy học làm sáng kiến kinh nghiệm để tiếp tục đi sâu nghiên

cứu phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực và phẩm chất chohọc sinh ở nhà trường phổ thông

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Lí thuyết về kĩ năng tự học, kĩ thuật tổ chức hoạt động học, lí thuyết vềdạy học theo chủ đề

- Các bước vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động học dạy học và kĩnăng tự học trong dạy học môn Lịch sử thông qua xây dựng chủ đề dạy học

- Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động học dạy học và kĩ năng tự học

thiết kế chủ đề Sự phát triển lịch sử và nền văn hóa truyền thống Ấn Độ.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học

và kĩ năng tự học trong dạy học môn Lịch sử THPT thông qua xây dựng chủ

đề dạy học tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp

dạy học nêu vấn đề, phương pháp tự học, phương pháp thuyết trình, phươngpháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp sử dụng di sản trong dạy học,phương pháp điều tra, thu thập thông tin, quan sát (thông qua dự giờ), phươngpháp so sánh, đối chiếu, phương pháp liên ngành, phương pháp trao đổi ý kiến Những phương pháp đó không phải được sử dụng một cách độc lập, mà trong quátrình thực hiện đề tài, người viết đã sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu

để có thể đạt được hiệu quả cao nhất Việc sử dụng phối hợp các phương phápnghiên cứu khi thực hiện đề tài này giúp người nghiên cứu có cái nhìn hệ thống vềđối tượng nghiên cứu để từ đó đánh giá khách quan, khoa học

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Một số vấn đề chung về tổ chức hoạt động học

Khác với dạy học định hướng nội dung, dạy học theo định hướng phát triểnnăng lực, phẩm chất là tổ chức cho học sinh hoạt động học Trong quá trình dạy học,học sinh là chủ thể nhận thức, giáo viên có vai trò tổ chức, kiểm tra, hỗ trợ hoạt độnghọc tập của học sinh một cách hợp lí sao cho học sinh tự chiếm lĩnh, xây dựng trithức Quá trình dạy học là quá trình hoạt động của giáo viên và của học sinh trong sựtương tác thống nhất giữa giáo viên - học sinh và tư liệu hoạt động dạy học

Hoạt động học của học sinh bao gồm các hành động với tư liệu dạy học,

sự trao đổi, thảo luận với nhau và trao đổi thảo luận với giáo viên “Hành độnghọc của học sinh với tư liệu hoạt động dạy học là hành động chiếm lĩnh, xâydựng tri thức cho bản thân mình”[10] Sự trao đổi tranh luận giữa học sinh vớinhau và giữa học sinh với giáo viên nhằm tăng cường sự hỗ trợ từ phía giáo viên

và những học sinh khác trong quá trình chiếm lĩnh tri thức Thông qua các hoạtđộng của học sinh với tư liệu học tập và sự trao đổi đó, giáo viên thu đượcnhững thông tin phản hồi cần thiết để có các giải pháp hỗ trợ hoạt động học củahọc sinh một cách hợp lí và hiệu quả

Hoạt động của giáo viên bao gồm hành động với tư liệu dạy học và sựtrao đổi, hỗ trợ trực tiếp với học sinh Giáo viên là người tổ chức tư liệu hoạtđộng dạy học, cung cấp tư liệu nhằm tạo tình huống cho hoạt động của học sinh.Dựa trên tư liệu hoạt động dạy học, giáo viên có vai trò tổ chức, kiểm tra, hỗ trợhoạt động học của học sinh với tư liệu học tập và sự trao đổi, tranh luận của họcsinh với nhau

Tiến trình dạy học phải thể hiện chuỗi hoạt động học của học sinh phùhợp với phương pháp dạy học tích cực được vận dụng Tiến trình này được thực

hiện theo các bước: Đề xuất vấn đề, Giải pháp và kế hoạch giải quyết vấn đề, Thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề, Trình bày, đánh giá kết quả.

2.1.1.1 Về kế hoạch bài học

Trong mỗi bài học, các hoạt động được thiết kế gồm: Hoạt động khởi động, Hình thành kiến thức mới, Luyện tập, Vận dụng.

Hoạt động khởi động là hoạt động thay thế cho việc kiểm tra bài cũ – một

hoạt động có thể gây ức chế, căng thẳng cho lớp học ngay từ ban đầu Muốn đạtmục đích ấy, tình huống khởi động phải tạo sự kết nối tri thức với bài mới và cóthể nêu ra bằng cách đặt câu hỏi hoặc giao một nhiệm vụ, tổ chức một tròchơi,

Hình thành, kiến tạo tri thức mới Trong quá trình tổ chức dạy học, giáo

viên chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh, để học sinh hoạt động, thành thục thaotác, tránh cảm giác nhàm chán Trong quá trình hình thành tri thức mới, học sinhphải thực hiện các nhiệm vụ học tập Đó là (giáo viên) giao - (học sinh) nhận vàthực hiện các nhiệm vụ học tập; làm việc với tư liệu học tập; tạo ra sản phẩm, báocáo kết quả; phản biện, bổ sung lẫn nhau; giáo viên chốt kiến thức hoặc định hướngtiếp nhận Trong bước này, mỗi nhiệm vụ học tập đều phải rõ ràng để học sinh biếtmình phải làm gì, làm như thế nào, sử dụng tư liệu học tập nào, sản phẩm là gì và

báo cáo dưới hình thức nào Với mỗi nhiệm vụ học tập, giáo viên phải lường trướctình huống có thể xảy ra, quan sát và hỗ trợ học sinh khi cần thiết.

Luyện tập, củng cố kiến thức, kĩ năng Học sinh vận dụng những kiến

thức, kĩ năng vừa học được để giải quyết nhiệm vụ học tập tương tự Thông qua

đó, giáo viên củng cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng cho học sinh

Vận dụng kiến thức đã học vào tình huống cụ thể Học sinh sử dụng kiến

thức, kĩ năng đã học để giải quyết các vấn đề, nhiệm vụ trong thực tế Điều này

sẽ khuyến khích học sinh nghiên cứu, sáng tạo, tìm ra cái mới theo sự hiểu biếtcủa mình; tìm phương pháp giải quyết vấn đề và đưa ra những cách giải quyếtvấn đề khác nhau; góp phần hình thành năng lực học tập

2.1.1.2 Các bước tổ chức một hoạt động học

Chuyển giao nhiệm vụ học tập Giáo viên xác định nội dung thảo luận,

nhiệm vụ học tập, yêu cầu hình thức trình bày, thời gian cho thảo luận Việcchuyển giao nhiệm vụ học tập đòi hỏi phải tường minh, ngắn gọn, không gâyhiểu lầm

Thực hiện nhiệm vụ học tập Sau khi tiếp nhận nhiệm vụ, học sinh thực

hiện nhiệm vụ (nhiệm vụ đó có thể thực hiện cá nhân, cặp đôi, nhóm) Đối vớihoạt động nhóm, trong quá trình các nhóm thảo luận, giáo viên quan sát, điềuchỉnh chỗ ngồi, nhắc nhở hay hỗ trợ khi nhóm nào cần Trong quá trình thảo luận,mỗi thành viên trong nhóm đều được tham gia bàn luận, được lắng nghe và tôntrọng, tránh để xảy ra tranh cãi căng thẳng; những băn khoăn về ý nghĩa, kết quảcủa bài tập được giải đáp kịp thời; thời gian làm bài tập phải phù hợp với khả nănglàm việc của học sinh và yêu cầu của bài tập Khi quan sát, nếu thấy một hoặc một

số thành viên trong nhóm có biểu hiện khó khăn khi tiếp nhận nhiệm vụ, giáo viêncần hướng dẫn những thành viên đã hiểu giải thích, hỗ trợ Nếu một trong số cácnhóm đã hoàn thành trước, có thể đề nghị thành viên trong nhóm hỗ trợ các nhómkhác hoặc giao thêm nhiệm vụ cho nhóm

Báo cáo kết quả và thảo luận Khi các nhóm đã hoàn thành nhiệm vụ,

giáo viên hoặc một học sinh được giao nhiệm vụ tổ chức thảo luận chỉ định cácnhóm báo cáo kết quả Trong thảo luận nhóm phải tránh tình trạng một cá nhântrình bày ý kiến của riêng mình (chứ không phải ý kiến cả nhóm) Để phát huytiềm năng cá nhân, giáo viên có thể cho học sinh bổ sung ý kiến cá nhân sau khi

đã trình bày kết quả thảo luận của cả nhóm Tiếp đó dành một khoảng thời giancho các nhóm nhận xét, trao đổi, phản biện Thông qua đó góp phần hình thànhcho học sinh những kĩ năng phản biện và tư duy phản biện

Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập Sau khi các nhóm đã trình

bày xong kết quả, giáo viên nhận xét, chốt kiến thức và mở ra những hướng suynghĩ tiếp theo đối với học sinh Trong trường hợp, với những nhiệm vụ học tậpmang tính mở, các ý kiến có thể không giống nhau Khi ấy vai trò giáo viên làđịnh hướng cho học sinh suy nghĩ và nhìn nhận đánh giá vấn đề từ nhiều góc độ.Thậm chí, có thể hướng dẫn, đề nghị học sinh thử suy nghĩ và lập luận về vấn đề

từ quan điểm đối lập với mình Trên cơ sở đó gợi mở cho học sinh những ý tưởngmới trong việc tiếp nhận kiến thức

2.1.2 Kĩ năng tự học của học sinh trong môn Lịch sử

Tự học là một phần quan trọng của hoạt động học tập, là nhân tố “nội lực”

có tác dụng quyết định chất lượng học tập và sự phát triển của người học.Nhưng chất lượng giáo dục chỉ đạt hiệu quả cao khi có sự cộng hưởng của yếu

tố ngoại lực (hoạt động dạy của giáo viên) và nội lực (hoạt động học và tự họccủa học sinh) Người giáo viên giỏi là người biết dạy cho học sinh cách tự học,trò giỏi là người biết tự học một cách sáng tạo[5]

Khả năng tự học nói chung, khả năng tự học lịch sử ở trường phổ thôngnói riêng là khả năng tự mình chiếm lĩnh kiến thức lịch sử một cách có hiệu quả

Để đạt được kết quả học tập tốt, không chỉ có vai trò tổ chức, hướng dẫn, chỉđạo của giáo viên, mà quan trọng hơn là tinh thần, thái độ, ý thức học tập củahọc sinh; trong đó, tự học giữ vai trò rất quan trọng Vì vậy, trong quá trình dạyhọc lịch sử ở trường phổ thông cần hình thành và phát triển cho học sinh một hệthống khả năng tự học cơ bản, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu môn học [5]

Có nhiều khả năng nên cách phân loại khác nhau Có người phân loại khảnăng thành khả năng cứng và khả năng mềm Khả năng cứng là kĩ năng có được

do đào tạo từ nhà trường hoặc tự học, là khả năng có tính nền tảng Khả năngmềm là khả năng có được từ hoạt động thực tế cuộc sống hoặc thực tế nghềnghiệp Để thành công trong cuộc sống, mỗi người phải trang bị cho mình haikhả năng này và vận dụng chúng một cách linh hoạt

Có quan điểm dựa vào quá trình nhận thức của học sinh để phân loại khảnăng, như khả năng tự quan sát, khả năng tự tri giác (tài liệu, đồ dùng trựcquan, ), khả năng ghi nhớ (tự ghi nhớ, tự nhớ lại, ), khả năng hình dung,tưởng tượng, khả năng tư duy (tự phân tích, so sánh, tổng hợp, hệ thống hóa,khái quát hóa, ), khả năng vận dụng kiến thức

Nếu dựa vào nội dung hoạt động tự học, có thể phân thành khả năngchuẩn bị (xác định nhu cầu, động cơ, mục đích, nhiệm vụ và xây dựng kế hoạch

tự học, ); khả năng tự lực nắm nội dung học vấn (lựa chọn tài liệu và hình thức

tự học, tiếp cận thông tin, xử lí thông tin, vận dụng thông tin để giải quyết vấnđề ); khả năng tự kiểm tra, đánh giá

Mỗi cách phân loại đều có những ưu điểm và nhược điểm Không có cáchphân loại kĩ năng nào là ưu thế tuyệt đối Vì vậy, trong quá trình dạy học nóichung, hình thành và phát triển kĩ năng tự học cho học sinh trong dạy học lịch

sử ở trường phổ thông nói riêng có thể sử dung tất cả cách phân loại tùy thuộcvào nội dung công việc

Xuất phát từ lí luận đã nêu và quá trình nhận thức của học sinh phổ thôngtrung học, cũng như đặc trưng của kiến thức lịch sử, trong học tập môn Lịch sửcác kĩ năng tự học chủ yếu cần hình thành và phát triển cho học sinh có nhiều,tuy nhiên có thể nêu ra một số kĩ năng tự học có ý nghĩa thiết thực có thể thườngxuyên rèn luyện cho học sinh như: Kĩ năng tự học với sách giáo khoa Lịch sử;

Kĩ năng tự làm việc với tài liệu tham khảo; Kĩ năng nghe giảng, tự ghi chép; Kĩnăng tư duy lịch sử; Kĩ năng trình bày một vấn đề lịch sử; Kĩ năng tự kiểm trađánh giá kết quả học tập lịch sử

Vấn đề hình thành, phát triển và rèn luyện kĩ năng tự học Lịch sử cho học sinh phổ thông là rất cần thiết trong điều kiện cách mạng khoa học - công nghệ

và bùng nổ thông tin hiện nay Song tự học là một công việc khó khăn, gian khổ,

lâu dài trong quá trình rèn luyện bền bỉ của mỗi học sinh Để rèn luyện kĩ năng

tự học Lịch sử cho học sinh có hiệu quả, bản thân mỗi giáo viên phải khôngngừng nâng cao trình độ chuyên môn, lý luận dạy học bộ môn, năng lực giảngdạy, trở thành tấm gương sáng về tự học đối với học sinh Mặt khác công việcnày muốn có hiệu quả còn cần một quan niệm đúng về môn học và việc tạo điềukiện của các cấp quản lý giáo dục, xã hội cha mẹ học sinh

2.1.3 Một số vấn đề chung về dạy học chủ đề

* Chủ đề dạy học

Chủ đề dạy học trong một môn học là các nội dung kiến thức liên quanvới nhau được thể hiện ở một số bài/tiết hiện hành, được xây dựng thành mộtvấn đề chung để tạo thành một chủ đề dạy học [2]

Chủ đề dạy học bao gồm nhiều vấn đề như nội dung dạy học, hình thức tổchức và phương pháp dạy học, nội dung và phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quảhọc tập Thiết kế theo chủ dạy học cần thực hiện ngay trong chương trình hiệnhành, mặc dù việc thiết kế, sắp xếp các nội dung dạy học trong chương trình, trongsách giáo khoa chưa thật sự tạo nhiều thuận lợi cho mục tiêu đó Việc lựa chọn nộidung dạy học để xây dựng các chủ đề phù hợp nhằm phát triển tốt nhất năng lực vàphẩm chất của học sinh, là bước đệm để thực hiện Chương trình giáo dục phổthông 2018

* Xây dựng các chủ đề dạy học

Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sáchgiáo khoa như hiện nay, tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sáchgiáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học trongmỗi môn học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điềukiện thực tế của nhà trường Trên cơ sở rà soát chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độtheo chương trình hiện hành và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho họcsinh theo phương pháp dạy học tích cực, xác định các năng lực và phẩm chất cóthể hình thành cho học sinh trong mỗi chủ đề đã xây dựng

Các kiến thức gần gũi, liên quan có thể nằm ở các bài/tiết khác nhau cầnđược lựa chọn để xây dựng thành các chủ đề dạy học Tùy vào điều kiện, hoàncảnh cụ thể, bộ môn có thể xây dựng các chủ đề phù hợp với đối tượng học sinh.Trong thời gian đầu, để tránh sự xáo trộn, gây khó khăn cho việc thực hiện kếhoạch giáo dục, bộ môn có thể chọn các nội dung kiến thức nằm trong chươngtrình của một lớp để xây dựng chủ đề dạy học, đảm bảo hoàn thành chương trìnhmôn học của khối đó trong năm học Việc xây dựng các chủ đề dạy học chỉ đượcthực hiện khi các chủ đề được xây dựng và tổ chức dạy học hiệu quả hơn so vớidạy học đơn môn

2.2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

2.2.1 Trong những năm qua, cùng với sự phát triển chung của giáo dục

phổ thông, hoạt động đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá nóichung và bộ môn Lịch sử nói riêng ở các nhà trường đã được quan tâm tổchức và thu được những kết quả bước đầu trên nhiều mặt Đông đảo giáo viên

có nhận thức đúng đắn về đổi mới phương pháp dạy học Nhiều giáo viên đãxác định rõ sự cần thiết và có mong muốn thực hiện đổi mới đồng bộ phươngpháp dạy học và kiểm tra, đánh giá Đặc biệt, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã và

đang thực hiện nhiều giải pháp tích cực để nâng cao chất lượng, mà khâu thenchốt là không ngừng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triểnphẩm chất, năng lực học sinh Xét một cách tổng thể, “nhiều vấn đề về líthuyết dạy học đã được phổ biến, rút kinh nghiệm, song đôi lúc chưa phù hợp

ở một số địa phương” [10] Mối quan tâm đối với giáo viên Lịch sử ở nhàtrường phổ thông là làm thế nào để phát huy tính chủ động sáng tạo của họcsinh, nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mỹ, khơi gợi niềm say mê hứng thúhọc tập, định hướng phát triển năng lực, phẩm chất, tích hợp kiến thức, kĩnăng để học sinh có thể vận dụng vào thực tiễn, có thái độ và cách ứng xửgiao tiếp tích cực Thế nhưng, đã nhiều thập kỉ nay, vẫn còn tình trạng giáoviên và học sinh duy trì dạy học theo lối “đọc - chép” thuần túy, học sinh họctập thiên về ghi nhớ, ít quan tâm vận dụng kiến thức Nhiều giáo viên vậndụng không đúng biên soạn đề kiểm tra nên các bài kiểm tra nặng tính chủquan của người dạy Hoạt động kiểm tra đánh giá ngay trong quá trình tổchức hoạt động dạy trên lớp chưa được quan tâm thực hiện một cách khoahọc và hiệu quả Kết quả là không ngớt lời than phiền về chất lượng quá thấpcủa bộ môn Lịch sử trong kì thi THPT quốc gia những năm gần đây- điều này

đủ làm cho mỗi chúng ta - những giáo viên Lịch sử không khỏi nhìn lại chínhmình trong những bài giảng lịch sử

2.2.2 Trước thực trạng trên việc đổi mới phương pháp dạy học Lích sử

ở nhà trường phổ thông nói chung theo hướng tổ chức các hoạt động dạy học

và kỹ năng tự học thông qua xây dựng chủ đề dạy học nhằm phát triển nănglực, phẩm chất học sinh đang đặt ra nhiều nội dung cần tiếp tục nghiên cứu,trao đổi, tổng kết đánh giá Đó là công việc chung của cả một hệ thống,

nhưng quan trọng nhất là giáo viên Đề tài sáng kiến kinh nghiệm Vận dụng

kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học trong dạy học môn Lịch sử THPT thông qua xây dựng chủ đề dạy học được đúc rút với mong

muốn xây dựng chủ để dạy học theo hướng tổ chức hoạt động học nhằm tạohứng thú học tập cho học sinh, góp phần quan trọng vào đổi mới phươngpháp dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất; đồng thờichuẩn bị những điều kiện cần thiết (tâm lí, cách thức tổ chức hoạt động) khithực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018

2.3 Các bước vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng

tự học trong dạy học môn Lịch sử thông qua xây dựng chủ đề dạy học

Mỗi chủ đề dạy học phải giải quyết trọn vẹn một vấn đề học tập Vì vậy,việc xây dựng chủ đề dạy học cần thực hiện các bước sau:

2.3.1 Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựng (xác định tên chủ đề)

Vấn đề cần giải quyết có thể là một trong các loại sau:

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới

- Vấn đề kiểm nghiệm, ứng dụng kiến thức

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm, ứng dụng kiến thức mới.Căn cứ vào nội dung chương trình sách giáo khoa của môn học và nhữngứng dụng kĩ thuật, hiện tượng, quá trình trong thực tiễn, tổ/nhóm chuyên mônxác định các nội dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một số

bài/tiết hiện hành từ đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chủ

đề dạy học đơn môn hoặc các chủ đề tích hợp, liên môn

Tùy nội dung kiến thức, điều kiện thực tế của nhà trường, năng lực giáoviên và học sinh, có thể xác định một trong các mức độ sau:

Mức 1: Đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề Học sinh thực hiện theohướng dẫn của giáo viên Giáo viên đánh giá kết quả làm việc của học sinh

Mức 2: Nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn đề Họcsinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của giáo viên khi cần Giáoviên và học sinh cùng đánh giá

Mức 3: Giáo viên cung cấp thông tin, tạo tình huống có vấn đề Học sinhphát hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự đề xuất các giả thuyết, giải pháp vàlựa chọn giải pháp Học sinh thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề Giáo viên

và học sinh cùng đánh giá

Mức 4: Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh, lựa chọn vấn đề cầngiải quyết Học sinh giải quyết vấn đề, tự đánh giá chất lượng, hiệu quả, có ýkiến bổ sung của giáo viên khi kết thúc

Ví dụ, theo sách giáo khoa lớp Lịch sử lớp 10 THPT, nội dung xã hộinguyên thủy được trình bày trong 2 bài riêng biệt, Bài 2 Xã hội nguyên thủy(đề cập đến xã hội nguyên thủy của lịch sử thế giới); Bài 13 Việt Nam thờinguyên thủy (nội dung đề cập đến xã hội nguyên thủy ở Việt Nam) với thờilượng mỗi bài 1 tiết Như vậy nội dung 2 bài học đều giải quyết một vấn đềchung là Xã hội nguyên thủy trên thế giới và Việt Nam và mối quan hệ giữa xãhội nguyên thủy thế giới với Việt Nam và ngược lại Vì vậy, cần cấu trúc xây

dựng lại nội dung thành chủ đề (bài học) “Xã hội nguyên thủy” Khi cấu trúc lại

thành chủ đề/bài bọc mới sẽ giúp học sinh học tập thuận lợi hơn

Hay khi tìm hiểu về Ấn Độ thời phong kiến, sách giáo khoa Lịch sử lớp

10 hiện hành đang biên soạn thành hai bài: Bài 6 Các quốc gia Ấn và văn hóatruyền thống Ấn Độ; Bài 7 Sự phát triển lịch sử và nền văn hóa đa dạng của Ấn

Độ, sau khi điểu chỉnh những nội dung dạy học theo công văn 3280 /BGDDT –GDTrH ngày 27/8/2020, những nội dung còn lại của hai bài được tích hợp

thành chủ đề “Sự phát triển Lịch sử và nền văn hóa truyền thống Ấn Độ”.

Thông qua xây dựng chủ đề này học sinh sẽ nắm được một cách hệ thống vềlịch sử và văn hóa Ấn Độ thời phong kiến

Ví dụ, tìm hiểu nội dung các quốc gia cổ đại, trong sách giáo khoa hiện

nay gồm có các bài: Các quốc gia cổ đại phương Đông, Các quốc gia cổ đạiphương Tây, các quốc gia cổ đại trên đất nước ta đang được được học riêng lẽ,độc lập ở các bài học và thời gian khác nhau, chúng ta có thế cấu trúc lại xây

dựng thành chủ đề: “Các quốc gia cổ đại trên thế giới”.

Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 12, cuộc đấu tranh trên mặt trận ngoạigiao trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mĩ được trình bàytrong hai bài khác nhau với những nội dung và tiết học riêng biệt, khi học tậphọc sinh không thấy được những vấn đề chung, mối quan hệ với nhau, điểmgiống và khác nhau về cuộc đấu tranh ngoại giao trong hai cuộc kháng chiếndưới sự lãnh đạo của Đảng Vì vậy chúng ta có thể xây dựng thành chủ đề:

“Đấu tranh ngoại giao trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc

Mĩ” Sau khi xây dựng thành chủ đề này thì các hoạt động học vẫn thực hiện

đảm bảo được những yêu cầu về chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ và địnhhướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo thời lượng hiện hành

2.3.2 Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề

Căn cứ vào tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sửdụng để tổ chức hoạt động học cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xâydựng, dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạtđộng của học sinh, từ đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chủ đề Lựa chọn các nội dung của chủ đề từ các bài/tiết trong sách giáo khoa của mộtmôn học/các môn học có liên quan để xây dựng chuyên đề dạy học

Ví dụ, đối với chủ đề “Các quốc gia cổ đại trên thế giới” nội dung chủ

đề chủ đề có thể được xây dựng gồm:

- Các quốc gia cổ đại Phương Đông

- Các quốc gia cổ đại phương Tây

- Các quốc gia cổ đại trên đất nước ta (Văn Lang, Âu Lạc, Cham-pa, PhùNam)

Hoặc với chủ đề “Văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX” thì nội

dung chủ đề được xây dựng gồm:

- Những thành tựu về tư tưởng, tôn giáo

- Những thành tựu về văn học

- Những thành tựu về giáo dục

- Những thành tựu về nghệ thuật, khoa học, kĩ thuật

Việc chia chủ đề này thành các nội dung chính trên sẽ giúp học sinh tìmhiểu được một cách toàn diện về thành tựu của các lĩnh vực văn hóa dân tộcdưới thời phong kiến

Trong chương trình Lịch sử 11 THPT, bài 19 và bài 20 được cấu trúc lại

thành chủ đề Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1858-1884), nội dung của chủ đề được xây dựng gồm:

I Tình hình Việt Nam đến giữa thế kỉ XIX.

II Quá trình xâm lược của thực dân Pháp và cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam (1858-1884)

Ngoài ra, khi dạy về chủ đề “Sự phát triển Lịch sử và nền văn hóa truyền thống Ấn Độ” Lịch sử lớp 10, giáo viên cấu trúc lại nội dung chủ đề như sau:

I Vương triều Gúp-ta và sự phát triển văn hóa truyền thống Ấn Độ

II Vương triều Hồi giáo Đê-li và vương triều Mô-gôn

2.3.3 Bước 3: Xác định mục tiêu bài học

Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành

và các hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy họctích cực, từ đó xác định năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinhtrong chuyên đề sẽ xây dựng

Ví dụ, dạy chủ đề “Các quốc gia cổ đại trên thế giới” chương trình giáo

dục phổ thông Lịch sử, quy định mức độ cần đạt của học sinh như sau:

- Về mức độ cần đạt (kiến thức, kĩ năng):

+ Hiểu biết tình hình phát triển sớm ở Ai cập, Lưỡng Hà, Trung Quốc,

Ấn Độ cổ đại và sự hình thành các quốc gia cổ đại phương Đông

+ Phân tích kết cấu và chế độ chuyên chế cổ đại phương Đông.

+ Trình bày một số thành tựu văn hóa phương Đông cổ đai (lịch, chữviết, toán học, kiến trúc )

+ Phân tích điều kiện tự nhiên, quá trình xuất hiện nền văn minh cổ đạiHi-lạp và Rô-ma

+Trình bày các bang, hoạt động kinh tế, thể chế chính trị: dân chủ vàcộng hòa

+ Phân tích những thành tựu văn hóa cổ đại phương Tây (liên hệ với cácthành tựu văn hóa cổ đại phương Đông)

- Về năng lực: Qua việc thực hiện hoạt động học trong chủ đề học sinhrèn được về năng lực tự học, phát hiện và giải quyết vấn đề

Hoặc khi dạy về chủ đề “Sự phát triển Lịch sử và nền văn hóa truyền thống Ấn Độ”, học sinh cần nắm được

- Về kỹ năng: Rèn luyện kỹ năng khai thác tranh ảnh, phân tích, tổng hợp,

so sánh, đánh giá

- Về định hướng phát triển năng lực và phẩm chất cho học sinh

+ Năng lực chung: giao tiếp và hợp tác, tự học và giải quyết vấn đề…+ Năng lực chuyên biệt: Thực hành bộ môn lịch sử: sử dụng lược đồ, khaithác kênh hình có liên quan đến chuyên đề, so sánh những thành tựu văn hóatiêu biểu của Ấn Độ qua các thời kỳ lịch sử, sưu tầm tư liệu văn hóa Việt Namchịu ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ

+ Biết thể hiện chính kiến của mình về các vấn đề văn hóa; Liên hệ thực

tế trong việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc

+ Hình thành cho HS những phẩm chất như tôn trọng các giá trị văn hóanhân loại, yêu nước, có trách nhiệm với bản thân, đất nước, nhân dân

2.3.4 Bước 4: Xác định và mô tả các mức độ yêu cầu

Xây dựng bảng mô tả các mức độ cần đạt cho mỗi loại câu hỏi/ bài tậptrong chủ đề: nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao có thể sử dụng đểkiểm tra đánh giá năng lực, phẩm chất học sinh trong dạy học

Ví dụ cụ thể về bảng mô tả các mức độ cần đạt cho mỗi loại câu hỏi/ bài

tập trong chủ đề Đấu tranh ngoại giao trong kháng chiến chống thực dân Pháp

và đế quốc Mĩ - Lịch sử 12 (Phần phụ lục 1).

2.3.5 Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập

Ở bước này giáo viên biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức

độ yêu cầu đã mô tả để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học

và kiểm tra đánh giá, luyện tập theo chủ đề đã xây dựng

Ví dụ, đối với chủ đề: Các quốc gia cổ đại trên thế giới việc kiểm tra

đánh giá như sau:

- Đánh giá bằng nhận xét: Với tiến trình dạy học như trên, chúng ta có thểhình dung các hoạt động học của học sinh diễn ra trong 2 tuần với 3 tiết họctrên lớp Thông qua quan sát, trao đổi và các sản phẩm của học sinh, giáo viên

có thể nhận xét, đánh giá được sự tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh tronghọc tập

+ Đánh giá tính tích cực, tự lực của học sinh: mức độ hăng hái tham gia; thái độlắng nghe của học sinh; mức độ hăng hái thảo luận

+ Đánh giá khả năng sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh

Chẳng hạn học sinh đưa ra giả thuyết về mối quan hệ, tác động ảnhhưởng, sự giống và khác nhau giữa các quốc gia cổ đại phương Đông vàphương Tây đối với các quốc gia cổ đại trên thế giới và ở Việt Nam; học sinh

đề xuất các giải pháp nghiên cứu về điều kiện tự nhiên, đặc trưng kinh tế, đặcđiểm giai cấp, xã hội từ đó căn cứ để rút ra những kết luận

- Đánh giá kết quả học tập của học sinh: căn cứ vào các mức độ yêu cầucủa câu hỏi, bài tập được mô tả trong bảng mô tả, giáo viên có thể xây dựng cáccâu hỏi, bài tập tương ứng để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh.Mức độ phát triển năng lực của học sinh ở từng học kì, từng khối lớp, giáo viênxác định tỉ lệ câu hỏi, bài tập theo 4 mức độ yêu cầu đảm bảo sự phù hợp vớiđối tượng học sinh

Ví dụ cụ thể về biên soạn các câu hỏi/bài tập trắc nghiệm và tự luận cho

chủ đề Đấu tranh ngoại giao trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế

Tiến trình dạy học gồm có các hoạt động sau:

2.4 Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học thiết kế chủ đề dạy học “Sự phát triển lịch sử và nền văn hóa truyền thống

Ấn Độ” (Lịc sử 10) và hiệu quả của đề tài

2.4.1 Vận dụng kĩ năng tổ chức các hoạt động dạy học và kĩ năng tự học thiết kế chủ đề dạy học “Sự phát triển lịch sử và nền văn hóa truyền thống Ấn Độ” (Lịch sử 10)

CHỦ ĐỀ: SỰ PHÁT TRIỂN LỊCH SỬ VÀ NỀN VĂN HÓA TRUYỀN

THỐNG ẤN ĐỘ (2 Tiết) Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựng (xác định tên chủ đề)

Khi tìm hiểu về Ấn Độ thời phong kiến, trong SGK Lịch sử lớp 10, gồm

có hai bài: Bài 6 Các quốc gia Ấn và văn hóa truyền thống Ấn Độ; Bài 7 Sựphát triển lịch sử và nền văn hóa đa dạng của Ấn Độ, sau khi điểu chỉnh nhữngnội dung dạy học theo công văn 3280 /BGDDT - GDTrH ngày 27/8/2020,

những nội dung còn lại của hai bài tích hợp thành chủ đề “Sự phát triển Lịch sử

và nền văn hóa truyền thống Ấn Độ”

Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề bài học gồm

I Vương triều Gúp-ta và sự phát triển văn hóa truyền thống Ấn Độ

II Vương triều Hồi Giáo Đêli và vương triều Mô-gôn

Bước 3: Xác định mục tiêu bài học

1 Về kiến thức:

Sau khi học xong chủ đề, học sinh

- Giải thích được thời vương triều Gúp-ta là thời kì định hình văn hóa truyềnthống Ấn Độ

- Hiểu sâu sắc hơn về những thành tựu văn hóa Ấn Độ thời cổ- trung đại

- Hiểu được những nét chính về vương triều Hồi giáo Đê-li và vương triều gôn

Mô Đánh giá được sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ đến các quốc gia Đông Nam

Á trong đó có Việt Nam

2 Về tư tưởng, tình cảm:

- Trên cơ sở hiểu biết và khâm phục những thành quả của văn hóa truyền thống

Ấn Độ, giáo dục cho học sinh ý thức tôn trọng và giữ gìn những di sản văn hóacủa dân tộc mình

3 Về kỹ năng:

- Rèn luyện kỹ năng khai thác tranh ảnh, phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá

4 Định hướng phát triển năng lực và phẩm chất

- Năng lực chung: giao tiếp và hợp tác, tự học và giải quyết vấn đề

- Năng lực chuyên biệt: + Thực hành bộ môn lịch sử: sử dụng lược đồ, khai tháckênh hình có liên quan đến chuyên đề, so sánh những thành tựu văn hóa tiêubiểu của Ấn Độ qua các thời kỳ lịch sử, sưu tầm tư liệu văn hóa Việt Nam chịuảnh hưởng văn hóa Ấn Độ

+ Biết thể hiện chính kiến của mình về các vấn đề văn hóa

+ Liên hệ thực tế trong việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc

- Hình thành cho HS những phẩm chất như tôn trọng các giá trị văn hóa nhânloại , yêu nước, có trách nhiệm với bản thân, đất nước, nhân dân

Bước 4: Xác định, mô tả mức độ yêu cầu (Xây dựng bảng mô tả các mức độ cần đạt cho mỗi loại câu hỏi/ bài tập trong chủ đề)

Nội dung Nhận biết Thông hiểu Vận dụng thấp

Vận dụng Cao

- Trình bàynhững biểuhiện sự pháttriển đa dạngcủa nền vănhóa Ấn Độ

- Lý giải đượcvăn hóa truyềnthống Ấn Độđược định hình

và phát triểndưới thời kỳGúp-ta

- Lí giải đượcyếu tố làm chovăn hóa Ấn Độphong phú, đadạng hơn

- Lập bảngthống kê kiếnthức các vươngtriều,

- Vẽ sơ đồ biểuhiện nền vănhóa truyềnthống Ấn Độ

- Phân tíchđược các điềukiện dẫn đếnvăn hóa Ấn Độảnh hưởng đếncác nước ĐôngNam Á

Rút ra nhậnxét vị trícủa vươngtriều trongLịch Sử ẤnĐộ

- Phân tíchchính sách củavương triềuMô- gôn

Lập bảngthống kê kiếnthức các vươngtriều Hồi giáoĐêli, Môgôntheo nội dung:

niên đại, sựkiện chủ yếu,nhận xét

- Rút ranhận xét vịtrí củavương triềuĐêli,

Môgôntrong Lịch

Sử Ấn Độ

- Liên hệđược mộtvài kiếntrúc vănhóa Ấn Độảnh hưởngđến ViệtNam hay tạiđịa phương

Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập

1 Câu hỏi và bài tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh về Vương triều Gúp-ta và sự phát triển văn hóa truyền thống Ấn Độ.

1.1 Câu hỏi mức độ nhận biết:

Câu 1: Trình bày những thành tựu tiêu biểu của văn hóa truyền thống ẤnĐộ