Thiết kế và sử dụng một số hoạt động khởi động nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong chương 2 sinh học 11 ở trường THPT bá thước

Tuy nhiên các yếu tố khách quan cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc tác động để tạo tâm lý hứng thú và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh; Quá trình hình thành các

Phần 1: MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Quá trình dạy - học là một hoạt động phức tạp có sự tác động đa chiều, trong

đó chất lượng và hiệu quả của hoạt động dạy – học cơ bản phụ thuộc vào chủ thể nhận thức - người học Việc tiếp nhận và hình thành kiến thức kỹ năng lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan của người học như năng lực nhận thức, động cơ học tập, sự quyết tâm Tuy nhiên các yếu tố khách quan cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc tác động để tạo tâm lý hứng thú và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh; Quá trình hình thành các yếu tố khách quan lại chủ yếu phụ thuộc vào tác động của người giáo viên đứng lớp

Cả lớp tập trung nào!

Cả lớp trật tự! trật tự chưa!

Cô kiểm tra bài cũ trước khi vào bài mới nhé! Cô nhìn xuống lớp thì cả lớp im bặt, mặt thì cúi xuống, căng thẳng sợ cô gọi đến tên

Trong những giờ trên lớp, Các đồng chí có gặp những trường hợp như trên chưa còn tôi thì đã gặp không ít lần, đó cũng là trăn trở của tôi, làm sao để thay đổi tâm thế của người học trước khi tiếp thu bài mới, làm sao để học sinh có tâm thế hào hứng, tích cực để lĩnh hội kiến thức Đặc biệt là đối với học sinh trường THPT

Bá Thước, đa số học sinh có học lực trung bình, yếu Mục tiêu của các em là tốt nghiệp THPT mà không phải là vào đại học để chuyên sâu kiến thức Muốn các em tích cực, chủ động tiếp thu kiến thức lại càng khó

Trước tình hình thực tế hiện nay, đa số giáo viên đều có tinh thần tự đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh; tuy nhiên phần lớn các thầy cô giáo đều hướng đến việc đổi mới trong hoạt động hình thành kiến thức là chủ yếu, chưa quan tâm đúng mức tới hoạt động khởi động cũng như vai trò của khởi động trong việc định hướng tiết dạy, tạo tâm lý tích cực cho học sinh để các em chủ động và tích cực khai thác, khám phá kiến thức mới nhằm đạt được mục tiêu giáo dục đề ra về kiến thức, kỹ năng và những năng lực cần hình thành cho học sinh sau mỗi tiết học

Qua quá trình tìm hiểu và nghiên cứu, nhận thấy tầm quan trọng của hoạt động khởi động có ảnh hưởng lớn đến toàn bộ tiến trình tiết dạy, ảnh hưởng lớn đến việc chủ động sẵn sàng tiếp nhận và thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh; Do đó năm học 2019 – 2020, năm học 2020 – 2021, tôi đã nghiên cứu và đưa ra đề tài

“Thiết kế và sử dụng một số hoạt động khởi động nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong chương 2 - sinh học lớp 11 ở trường THPT Bá Thước”; với mong muốn học sinh tích cực, hứng thú trong học tập môn sinh học

1.2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế và sử dụng các hoạt động khởi động theo từng bài trong chương 2 - chương trình sinh học lớp 11 Các hoạt động khởi động phải tạo được tâm lí thoải

mái cho học sinh lĩnh hội kiến thức mới, phù hợp với nội dung bài mới và vừa kiểm tra được kiến thức cũ

Các hoạt động khởi động phải đa dạng, tránh trùng lặp để học sinh không bị nhàm chán

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu phương pháp thiết kế và sử dụng một số hoạt động khởi động trong chương 2 - chương trình sinh học lớp 11 để phát huy tính chủ động, sáng tạo cho học sinh

Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động khởi động trong chương 2 – chương trình sinh học 11

Thời gian nghiên cứu: Năm học 2019 – 2020 với học sinh ở hai lớp 11A2, 11A3 và năm học 2020 -2021 với học sinh ở lớp 11A5, 11A6 của trường THPT Bá Thước

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận: nghiên cứu tài liệu tập huấn và các bài báo có liên

quan đến đề tài

Nghiên cứu thực nghiệm: nghiên cứu sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩn kiến thức kĩ năng, các modun trong chương trình tập huấn…để thiết kế hoạt động

khởi động

Phần 2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục Vì vậy phải đổi mới hình thức kiểm tra bài cũ thành hoạt động khởi động tạo tình huống mới

2.1.1 Khởi động là gì?

Khởi động: Theo từ điển tiếng Việt, khởi động được hiểu là “thực hiện những động tác nhẹ trước khi bắt đầu”[7] Như vậy hoạt động khởi động được hiểu là một hoạt động nhằm thực hiện những thao tác cơ bản, nhẹ nhàng trước khi bắt đầu thực hiện một công việc cụ thể nào đó

2.1.2 Vị trí, vai trò của hoạt động khởi động trong dạy học

Một tiết học được coi là một hoạt động tổng thể diễn ra trong thời gian 45 phút đối với bậc THPT Trong đó bao gồm các hoạt động của Thầy và hoạt động của Trò một cách nhịp nhàng để hình thành được kiến thức – kỹ năng và các năng lực cần thiết Hoạt động khởi động là hoạt động đầu tiên giúp học sinh kết nối và

có được điểm xuất phát tốt nhất trước khi tìm hiểu kiến thức mới

Mục đích của hoạt động khởi động là tạo tâm thế học tập cho học sinh, giúp học sinh ý thức được nhiệm vụ học tập, hứng thú học bài mới

2.1.3 Một số phương pháp thiết kế và tổ chức hoạt động khởi động

* Hoạt động khởi động tổng kết:

- Những bức tranh, hoạt hình hay đồ vật

Sử dụng để liên kết với bài học trước đó và kích thích thảo luận, tóm tắt

- Chú thích bằng một sơ đồ

Sơ đồ gắn nhãn hay chú thích dựa trên công việc của bài học trước Có thể thực hiện dưới hình thức hoạt động nhóm hoặc cả lớp

- Bản đồ khái niệm

Viết ra những thuật ngữ/ý tưởng từ bài học trước lên bảng Yêu cầu học sinh xây dựng và giải thích mối liên kết giữa các thuật ngữ

- Những điểm lỗi

Đưa ra một bức tranh với những thứ không phù hợp với kiến thức đã học Yêu cầu học sinh nhận diện những điểm lỗi và sau đó giải thích lý do

- ………

* Hoạt động khởi động chủ đề mới:

- Mục tiêu bí ẩn

Cho cả lớp thấy một đối tượng bí ẩn Yêu cầu học sinh đưa ra các dự đoán xem nó

là gì với 5 câu hỏi (cái gì, ai, ở đâu, khi nào, tại sao)

- Phân tích tranh ảnh

Cho cả lớp xem tranh/ảnh liên quan đến chủ đề mới Học sinh tiến hành quan sát và đặt câu hỏi thích hợp

- Sắp xếp chuỗi/tiên đoán

Làm việc theo cặp, học sinh được cung cấp một số sự kiện/quy trình trên các tấm thẻ Học sinh thảo luận và xếp các thẻ vào chuỗi logic, sau đó thuyết trình bảo vệ ý kiến của mình

- …………

* Hoạt động khởi động bằng các câu hỏi:

- Kết nối các tấm thẻ

Phát cho mỗi học sinh một tấm thẻ trên đó có các câu hỏi và câu trả lời không liên quan gì đến nhau Một học sinh bắt đầu quá trình kết nối bằng cách đọc câu hỏi của chúng và người có câu trả lời phù hợp sẽ đọc tiếp câu hỏi của mình cho mọi người

- Kiêng có/không

Hai học sinh được gọi lên trước lớp Chúng được hỏi một loạt các câu hỏi nhanh nhưng để được quyền hỏi thì trong lượt của mình chúng phải trả lời câu hỏi mà không được nói “có” hoặc “không”

- Ghế nóng

Học sinh được ngồi vào chiếc ghế nóng sẽ nói chuyện với phần còn lại của cả lớp hoặc trả lời các câu hỏi

- Viết câu hỏi

Một câu trả lời hoặc một từ được đưa ra bởi giáo viên Học sinh trong lớp phải viết

ra những câu hỏi cho câu trả lời đó

- …….…

Và còn nhiều phương pháp thiết kế, tổ chức hoạt động khởi động

2.2 Thực trạng tổ chức hoạt động khởi động trong giờ học Sinh học hiện nay 2.2.1 Thực trạng về phía giáo viên

Trước những định hướng đổi mới của Đảng, nhà nước và của ngành về dạy học phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh; cơ bản giáo viên trường THPT

Bá Thước nói chung và giáo viên môn Sinh học nói riêng đã có tinh thần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực của các em Tuy nhiên sự quan tâm đổi mới chưa nhiều, chưa thực sự đi vào chiều sâu; đôi khi còn qua loa, hình thức Việc thực hiện tiết dạy của giáo viên vẫn còn theo hình thức cũ: nặng về lý thuyết, thiếu đi tính hấp dẫn, lôi cuốn học sinh ngay từ hoạt động vào bài; giáo viên còn xem nhẹ việc dẫn dắt vào bài mà chủ yếu dành thời gian cho việc tìm hiểu kiến thức mới dẫn đến tiết học khô khan, học sinh thụ động trong việc tiếp thu kiến thức

Một tiết dạy thu hút được sự chú ý, kích thích được sự tò mò tìm hiểu của học sinh phải xuất phát ngay từ đầu tiết dạy để tạo nên hứng thú học tập cho học sinh trong suốt quá trình diễn ra tiết học Tuy nhiên trên thực tế, cá nhân tôi (ở các năm học trước) và hầu hết giáo viên khi thiết kế hoạt động khởi động thường chỉ làm theo hình thức giới thiệu qua một chút để vào bài, như vậy sẽ tiết kiệm được nhiều thời gian dành cho hoạt động khai thác kiến thức mới, không phải lo lắng về vấn đề thiếu thời gian, cháy giáo án… do đó tiết học tương đối khô khan, thiên về lý thuyết và giảng giải mà thiếu đi sự hợp tác tích cực của học sinh; ngay từ lúc bước vào bài, học sinh đã có tâm lý thụ động chờ giáo viên dẫn dắt nội dung và truyền thụ một chiều, từ đó khó tạo tâm lý để các em sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ một cách tích cực ở các hoạt động tiếp theo của bài học

2.2.2 Thực trạng về phía học sinh

Trong những năm gần đây, hầu hết học sinh trường THPT Bá Thước đều chọn học các môn tổ hợp KHXH để thi tốt nghiệp; chính vì vậy lượng học sinh quan tâm học tổ hợp các môn KHTN (trong đó có môn Sinh học) không nhiều

Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy bộ môn Sinh học ở khối 11 trường THPT Bá Thước, chúng tôi thấy: Đa số học sinh nhận xét rằng môn Sinh học là

môn khó, kiến thức nặng, phần đa học sinh mất kiến thức căn bản từ những lớp dưới Khi vào tiết học thì quá trình dẫn dắt và định hướng bài học của giáo viên còn khô khan, chưa tạo được sự hứng thú để thu hút các em vào bài học; việc truyền thụ kiến thức của giáo viên còn nặng về lý thuyết, nội dung thiếu sinh động, hấp dẫn nên càng làm cho các em ít có sự quan tâm đối với bộ môn này hơn

2.2.3 Một số khó khăn gặp phải trong quá trình nghiên cứu

Sĩ số học sinh trong một lớp còn đông (từ 40 học sinh trở lên) nên khi tổ chức hoạt động khởi động chưa phát huy hết được sự sáng tạo của học sinh, tổ chức hoạt động nhóm còn khó khăn (nhiều nhóm không được trình bày kết quả của mình)

Cơ sở vật chất của nhà trường còn thiếu như: Nhiều phòng học chưa được trang bị máy chiếu do vậy việc sử dụng video làm phương tiện dạy học còn bị hạn chế, nhiều hoạt động trực quan giáo viên phải dùng bảng phụ thiếu tính sinh động

và mất nhiều thời gian

2.3 Một số giải pháp và tổ chức thực hiện

2.3.1 Một số kỹ thuật xây dựng và tổ chức hoạt động khởi động

- Hoạt động khởi động phải xác định rõ mục tiêu cần đạt, phương pháp và kỹ thuật

tổ chức, phương tiện cần dùng; chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh một cách rõ ràng

- Thay vì dùng lời nói hoặc hình ảnh để giáo viên vào bài thì hoạt động khởi động cần tổ chức thành hoạt động để học sinh trực tiếp tham gia, thu hút sự chú ý và phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh, tạo ra tình huống có vấn đề để dẫn dắt học sinh vào phần hình thành kiến thức mới

- Việc đặt câu hỏi hay tình huống khởi động cần chú ý tạo được hứng thú cho học sinh: để học sinh được thực hiện nhiệm vụ, được tham gia trả lời câu hỏi hoặc tham gia vào các tình huống khởi động

- Câu hỏi/tình huống đưa ra ở phần này cũng cần có nhiều mức độ trong đó nhất thiết phải có câu dễ, học sinh nào cũng có thể trả lời được khi các em trả lời được

sẽ phần nào sẽ cảm thấy vui vẻ, thích thú để tạo tâm lý tốt khi vào bài học

- Một số lưu ý:

+ Hoạt động khởi động phải phù hợp với nội dung bài học

+ Không lạm dụng các trò chơi

+ Không được nặng nề về kiến thức phải phù hợp với trình độ học sinh từng lớp

+ Hoạt động khởi động phải đa dạng về cách thức tổ chức, tránh gây nhàm chán cho học sinh

2.3.2 Thiết kế và sử dụng một số hoạt động khởi động ở chương 2 - chương trình sinh học 11 nhằm tạo tâm thế thoải mái và phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo cho học sinh

Bài 23: Hướng động

*Hình thức khởi động cũ:

Sau khi ổn định lớp học, kiểm tra bài cũ xong, giáo viên định hướng bài học

mới: Một trong những đặc trưng cơ bản của sự sống là cảm ứng Vậy cảm ứng là

gì? Biểu hiện như thế nào? Chúng ta sẽ tìm hiểu ở bài này

*Giải pháp đổi mới :

Tổ chức khởi động thành một hoạt động dạy học, có xác định rõ các mục tiêu cần đạt được về kiến thức, kỹ năng, các phương pháp và phương tiện để tổ chức hoạt động và tạo tình huống có vấn đề cho kiến thức mới

a Mục tiêu:

- Giới thiệu cho học sinh một số hiện tượng kì thú trong tự nhiên

- Tìm ra những nội dung chưa biết để từ đó bổ sung kiến thức bài học mới cho học sinh

- Tạo hứng thú cho học sinh với bài học mới

b Phương pháp/kỹ thuật dạy học:

- Trực quan tìm tòi

- Làm việc độc lập

- Thảo luận theo cặp đôi

c Phương tiện :

- Tranh ảnh về cảm ứng của sinh vật

d Tiến trình hoạt động:

Bước 1 Giao nhiệm vụ: Giáo viên đưa ra một số hình ảnh và yêu cầu học sinh trả lời tại sao?

Tại sao mèo xù lông? Tại sao cây mọc vươn ra ngoài?

Tại sao quả chuối lại cong?

Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh quan sát tranh, thảo luận với các bạn ngồi cạnh, vận dụng kiến thức đã biết để giải thích (dự đoán: Hs giải thích được hiện tượng 1,2 nhưng chưa sâu, hiện tượng 3 không giải thích được)

Bước 3 Báo cáo kết quả: GV mời một số học sinh trình bày cách giải thích của mình

Bước 4 Giáo viên: Đánh giá, chốt kiến thức, vào bài mới

Bài 24: Ứng động

*Hình thức khởi động cũ:

Ổn định lớp học

Kiểm tra bài cũ: Hướng động là gì? Nêu các kiểu hướng động (Kiểm tra bài

cũ như vậy là bắt học sinh học vẹt, không khắc sâu được kiến thức và không nhớ lâu, chưa kể áp lực nặng nề tâm lý cho học sinh)

Giáo viên định hướng bài học mới: Khi kích thích từ nhiều phía, thực vật phản

ứng như thế nào? Chúng ta sẽ tìm hiểu ở bài này

*Giải pháp đổi mới:

Tổ chức khởi động thành bằng một trò chơi để vừa kiểm tra bài cũ và tạo tình huống có vấn đề cho kiến thức mới

a Mục tiêu:

- Ôn tập lại các kiểu hướng động

- Phân biệt được hướng động với các hiện tượng khác; Giới thiệu các kiểu ứng động

- Tìm ra những nội dung chưa biết để từ đó bổ sung kiến thức bài học mới cho học sinh

- Tạo hứng thú cho học sinh với bài học mới

b Phương pháp/kỹ thuật dạy học:

- Trực quan tìm tòi

- Thảo luận nhóm

c Phương tiện:

- Tranh ảnh về hướng động và ứng động

d Tiến trình hoạt động

Bước 1 Giao nhiệm vụ:

- Giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm (từ 2- 4 em một nhóm, mỗi bàn một nhóm)

để tham gia trò chơi xếp hình cho đúng

- Luật chơi:

+ Giáo viên chiếu hình ảnh được đánh số thứ tự lên máy chiếu, các nhóm HS quan sát, thảo luận, xếp vào cột tương ứng

+ Thời gian hoàn thành là 3 phút

+ Hình ảnh:

Hình 1

Hình 2 Hình 3

Hình 4 Hình 5

Hình 6 Hình 7

Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh quan sát tranh, thảo luận nhóm, vận dụng kiến thức đã biết để hoàn thành trò chơi (dự đoán: Đa số các nhóm đều chia các hình ảnh thành hai nhóm, có thể chưa đúng hoàn toàn )

Bước 3 Báo cáo kết quả: GV chia bảng thành 4 phần và mời đại diện 4 nhóm lên trình bày kết quả

Bước 4 Đánh giá, chốt kiến thức, cho điểm từng nhóm: - Giáo viên

Bài 26, 27: Cảm ứng ở động vật

*Hình thức khởi động cũ:

Ổn định lớp học

Kiểm tra bài cũ: Cảm ứng ở thực vật là gì? Biểu hiện như thế nào? (hoặc không kiểm tra vì bài trước là bài thực hành)

Giáo viên định hướng bài học mới: Động vật có cảm ứng không? Chúng ta sẽ

tìm hiểu ở bài này

Cách vào bài này không phân biệt được kiến thức cảm ứng đã học ở thực vật

và cảm ứng ở động vật (các em chưa biết hoặc biết chưa rõ)

* Giải pháp đổi mới:

Tổ chức khởi động bằng một trò chơi để vừa kiểm tra bài cũ và tạo tình huống

có vấn đề cho kiến thức mới:

a Mục tiêu:

- Ôn tập lại các kiểu cảm ứng ở thực vật

- Phân biệt được cảm ứng ở thực vật và cảm ứng ở động vật

- Giới thiệu hình thức cảm ứng ở động vật

- Tìm ra những nội dung chưa biết để từ đó bổ sung kiến thức bài học mới cho học sinh

- Tạo hứng thú cho học sinh với bài học mới

b Phương pháp/kỹ thuật dạy học:

- Trực quan tìm tòi

- Thảo luận nhóm

c Phương tiện:

- Tranh ảnh về cảm ứng ở thực vật và cảm ứng ở động vật

- 4 bộ thẻ chứa từ khóa tương ứng

d Tiến trình hoạt động

Bước 1 Giao nhiệm vụ:

- Giáo viên chia lớp thành cặp để tham gia trò chơi gắn các tấm thẻ phù hợp với hình ảnh

- Luật chơi:

+ Giáo viên đưa ra hai hình ảnh là chim xù lông khi trời lạnh và cây mọc cong lên các tẩm thẻ chứa cụm từ tương ứng trên máy chiếu:

Chim xù lông Cây cảnh mọc cong lên

Tấm thẻ chứa từ khóa : 1 Cảm ứng của động vật; 2.Cảm ứng ở thực vật; 3 Chậm;

4 Nhanh; 5 Kém chính xác; 6 Chính xác; 7 Phản xạ; 8 Hướng động

+ Thời gian quan sát, thảo luận là 2 phút

+ Gv gọi 4 cặp thi gắn thẻ lên bảng, nhóm nào gắn nhanh, chính xác thì cao điểm nhất

Bước 2 Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh quan sát tranh, thảo luận nhóm, vận dụng kiến thức đã biết để hoàn thành trò chơi (dự đoán: Đa số các nhóm đều gắn được từ khóa vào hình ảnh tương ứng, có thể chưa đúng hoàn toàn )

Bước 3 Báo cáo kết quả: GV chia bảng thành 4 phần và mời 4 cặp tham gia thi đấu nhanh

Bước 4 Giáo viên: Đánh giá, chốt kiến thức, cho điểm từng nhóm

Bài 28, 29: Điện thế nghỉ, điện thế hoạt động và sự lan truyền xung thần

kinh trên sợi thần kinh

*Hình thức khởi động cũ:

Ổn định lớp học

Kiểm tra bài cũ: Phản xạ là gì? Các bộ phận tham gia vào 1 cung phản xạ?