Có nhiều tiết học rất hay, đặt ra rất nhiều vấn đềđòi hỏi người học nhận thức và giải quyết song giáo viên lại không xây dựng đượcnhững câu hỏi nêu vấn đề để tạo ra tình huống có vấn đề
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC MỘT SỐ TRUYỆN DÂN GIAN VIỆT NAM
Trang 2MỞ ĐẦU 1.2 Mục đích nghiên cứu
1.4 Phương pháp nghiên cứu
4
2.3 Biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề 5
Trang 31 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài:
Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và khả năng hợp tác của học sinh
là một yêu cầu rất quan trọng trong hoạt động dạy học Nó có vai trò quyết định đốivới việc hình thành phẩm chất, năng lực người học Chương trình giáo dục phổthông ban hành kèm theo quyết định số 16/2006- BGDĐT ngày 5/6/2006 của bộ
trưởng bộ GD&ĐT đã nhấn mạnh: “Phải phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh” Thực hiện mục
tiêu này, đổi mới phương pháp dạy học được đẩy mạnh ở tất cả các môn học trongnhà trường THPT Đổi mới phương pháp dạy học văn cũng không nằm ngoài mụctiêu ấy
Là một giáo viên ngữ văn cấp trung học phổ thông tôi cũng trăn trở rất nhiều,gắng tìm tòi và thử nghiệm để lựa chọn những phương pháp dạy học phù hợp vớilớp học và môn học của mình Trong quá trình đó, tôi nhận thấy phương pháp dạyhọc nêu vấn đề rất phù hợp với bộ môn Ngữ văn Tôi đã áp dụng phương pháp dạyhọc tích cực này vào dạy học các tác phẩm văn học và nhận thấy rất hiệu quả Thực
sự, phương pháp nêu vấn đề đã đáp ứng được yêu cầu của việc đổi mới phươngpháp dạy học văn, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, khả năng hợptác của học sinh, và tạo ra nhiều hứng thú cho cả người dạy và người học Để ápdụng thành công phương pháp này thì việc sử dụng câu hỏi nêu vấn đề là vô cùngquan trọng Điều đó, đặt ra yêu cầu rất cao đối với mỗi giáo viên trong việc xâydựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong mỗi tiết học Thế nhưng, trong thực tế việc
sử dụng câu hỏi nói chung và câu hỏi nêu vấn đề nói riêng trong giờ đọc văn nhiềukhi còn dễ dãi Mức độ sử dụng các loại câu hỏi chưa hợp lí, câu hỏi quá dễ hoặcquá khó…dẫn đến giờ học kém hấp dẫn, trở thành giờ vấn đáp nhàm chán, khôngtạo được hứng thú cho học sinh Có nhiều tiết học rất hay, đặt ra rất nhiều vấn đềđòi hỏi người học nhận thức và giải quyết song giáo viên lại không xây dựng đượcnhững câu hỏi nêu vấn đề để tạo ra tình huống có vấn đề buộc học sinh phải tìmcách giải quyết Đây là điều đáng tiếc, làm hạn chế tính tích cực, chủ động, sáng tạo
và sự hứng thú của học sinh
Đối với khu vực miền núi cao nói chung và trường THPT Bá Thước nóiriêng, đa số học sinh là người dân tộc thiểu số điều kiện giao lưu, học hỏi, kĩ năngnói còn rất hạn chế Các em khá nhút nhát, ngại phát biểu ý kiến trước tập thể Vìvậy, trong giờ học chỉ tập trung lắng nghe và ghi chép, chưa phát huy được tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của người học Lâu dần hình thành thói quen thụ động , tạosức ì lớn Nhiều khi, trong tiết học chỉ có thầy đặt câu hỏi và vài học sinh tích cựctrả lời từ đầu đến cuối dẫn đến không khí lớp học rất buồn tẻ
Vậy làm thế nào để sử dụng câu hỏi nêu vấn đề cho hiệu quả? Xây dựng hệthống câu hỏi nêu vấn đề ra sao để phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa học sinh, để tạo được hứng thú, sự say mê, yêu thích của người học trong giờđọc văn? Từ những câu hỏi của thực tế đó, với những kinh nghiệm mà mình cóđược, trong đề tài này tôi sẽ đi sâu vào vấn đề “ Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học một số truyện dân gian Việt Nam lớp 10 ở trường THPT Bá Thước”
Trang 41.2 Mục đích nghiên cứu:
Tôi chọn đề tài này vừa để trao đổi kinh nghiệm, vừa để có điều kiện nghiêncứu kĩ lưỡng, sâu sắc hơn về phương pháp dạy học mà mình tâm đắc Đồng thời,qua quá trình nghiên cứu và thực nghiệm phát huy được tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh, tạo thêm hứng thú, niềm say mê cho các em khi học các tácphẩm văn học trong chương trình ngữ văn ở trường THPT
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Trong phạm vi của một đề tài nhỏ này tôi chỉ tập trung vào việc xây dựng hệthống câu hỏi nêu vấn đề khi dạy một số tác phẩm truyện dân gian Việt Nam ở lớp
10 Cụ thể là ba truyện tiêu biểu cho ba thể loại của văn học dân gian Việt nam:
- Truyện An Dương Vương và Mị Châu- Trọng Thủy(Truyện truyền thuyết)
- Tấm Cám( Truyện cổ tích)
- Chiến thắng Mtao Mxây( Trích Đăm Săn- sử thi Tây Nguyên)
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Dự giờ đồng nghiệp cùng dạy các tác phẩm truyện dân gian Việt Nam lớp 10 Góp
ý, thảo luận với tổ chuyên môn
- Thực nghiệm sư phạm: Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề trong các tiết học về truyệndân gian Việt nam lớp 10 Ở mỗi năm học chọn ra các lớp thực nghiệm và lớp đốichứng để có cơ sở so sánh, đối chiếu Qua đó, kiểm chứng các biện pháp đã nêu ratrong đề tài, đưa ra những kết luận khoa học và khẳng định tính khả thi của đề tài
- Tiến hành kiểm tra đánh giá học sinh thường xuyên và định kì, ưu tiên cho nộidung kiểm tra ở các tác phẩm truyện dân gian Việt Nam lớp 10 để thấy rõ hiệu quảcủa đề tài
2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận
Trong một xã hội đang phát triển nhanh theo cơ chế thị trường, cạnh tranhgay gắt thì phát hiện sớm và giải quyết hợp lí những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn
là một năng lực đảm bảo sự thành đạt trong cuộc sống Vì vậy, tập dượt cho họcsinh biết phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đề gặp phải trong học tập, cuộcsống cá nhân, gia đình và cộng đồng là rất có ý nghĩa Và việc tập dượt đó sẽ thực
sự hiệu quả khi người thầy thường xuyên sử câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học Để
sử dụng hiệu quả dạng câu hỏi này người dạy cần nắm vững bản chất của dạy họcnêu vấn đề
2.1.1.Khái niệm dạy học nêu vấn đề:
Thuật ngữ “dạy học nêu vấn đề” xuất phát từ thuật ngữ “Orixtic” hay còn gọi
là phương pháp phát kiến hay tìm tòi
Theo V Ôkôn: “Dạy học nêu vấn đề là tập hợp những hoạt động như tổ
Trang 5chức các tình huống có vấn đề, phát biểu vấn đề, giúp đỡ cần thiết cho học sinh trong việc giải quyết vấn đề, kiểm tra phép giải đó và cuối cùng điều khiển quá trình hệ thống hóa, củng cố kiến thức tiếp thu được” [3]
V Ôkôn cho rằng: “Nét bản chất nhất của dạy học nêu vấn đề không phải là
sự đặt ra những câu hỏi mà là tạo ra những tình huống có vấn đề” [3]
T.V Kudriaxep cũng phát biểu ý tương tự: “Khái niệm về tình huống có vấn
đề và các biện pháp giải quyết nó tạo nên cơ sở của dạy học nêu vấn đề”.
Như vậy, hạt nhân của phương pháp dạy học nêu vấn đề là tạo ra các tình
huống có vấn đề.
Vậy thế nào là “tình huống có vấn đề”?
2.1.2 Khái niệm tình huống có vấn đề
Hiện nay chưa có một định nghĩa hoàn toàn thống nhất, sau đay là một sốđịnh nghĩa đáng chú ý:
Theo tác giả người Nga M.I Mackmutov: “Tình huống có vấn đề là trở ngại
về trí tuệ của con người xuất hiện khi người đó chưa biết cách giải quyết hiện tượng, sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con người tìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo có hiệu quả Nó qui định sự khởi đầu của tu duy, hành động tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết các vấn đề”.
Một tác giả khác lại viết: “Tình huống có vấn đề là trạng thái tâm lí độc đáo
của người gặp chướng ngại nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu giải quyết mâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước mà, bằng tìm tòi, sáng tạo tích cực đầy hưng phấn, và khi tới đích thì lĩnh hội được kiến thức, phương pháp giành kiến thức và cả niềm vui sướng của phát hiện”.
Như vậy, có thể coi tình huống có vấn đề trong dạy học là trạng thái tâm líđặc biệt của học sinh khi họ gặp mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữacái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và có nhu cầu, có khả năng giải quyếtmâu thuẫn đó bằng tìm tòi tích cực, sáng tạo, kết quả là họ nắm được cả kiến thức
và phương pháp giành kiến thức
Một tình huống được coi là có vấn đề khi thỏa mãn ba điều kiện sau:
- Tồn tại một vấn đề
- Gợi nhu cầu nhận thức
- Gợi niềm tin vào khả năng của bản thân
Vấn đề trong tác phẩm văn chương là mâu thuẫn giữa tri thức văn học,phương thức phân tích, cắt nghĩa, bình giá tác phẩm ở học sinh với các giá trị nộidung tư tưởng và giá trị thẩm mĩ cần tìm của tác phẩm Mâu thuẫn này chỉ được giảiquyết bằng những nỗ lực hoạt động sáng tạo và cảm xúc thẩm mĩ của học sinh
Nhưng điều quan trọng là làm thế nào để vấn đề trong tác phẩm trở thành tình
huống có vấn đề với học sinh Giáo sư Phan Trọng Luận trong cuốn giáo trình
“Phương pháp dạy học văn” xuất bản năm 1998 có nêu: “Tác phẩm nào cũng có
vấn đề cả nhưng không phải bất cứ vấn đề nào trong tác phẩm cũng tự nhiên trở thành tình huống có vấn đề đối với chủ thể người học”[7] Chính vì vậy, giáo viên
nhất định phải tạo ra được các tình huống có vấn đề trong giờ dạy Nhờ câu hỏi nêuvấn đề mà giáo viên tạo được tình huống có vấn đề Thế nên việc xây dựng câu hỏinêu vấn đề quyết định sự thành bại của phương pháp dạy học này
Trang 62.1.3 Khái niệm câu hỏi và câu hỏi nêu vấn đề
*Khái niệm về câu hỏi
Theo Arisotle: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cái đã biết và
cái chưa biết.”[10]
Khái niệm câu hỏi cũng được diễn đạt theo một cách khác: Câu hỏi là dạngcấu trúc ngôn ngữ diễn đạt một đòi hỏi, một yêu cầu, một mệnh lệnh cần được giảiquyết
Trong dạy học câu hỏi được sử dụng như là một công cụ để hướng dẫn quátrình nhận thức, quá trình kiểm tra, tự kiểm tra và tự học
* Khái niệm câu hỏi nêu vấn đề
Trong cuốn Phương pháp dạy học văn, Phan Trọng Luận cho rằng: “Câu hỏi
nêu vấn đề là loại câu hỏi đặt ra cho chủ thể học sinh và được học sinh tiếp nhận một cách có ý thức, không phải từ ngoài dội vào mà là do nhu cầu khám phá tìm hiểu của bản thân và chính học sinh cũng đã có một số dữ kiện (tri thức kinh
nghiệm kĩ năng) song không thể tìm được lời giải cũ bằng chính những hiểu biết cũ
và theo phương thức hành động cũ”[7]
Vũ Nho quan niệm: “Câu hỏi nêu vấn đề không nhằm mục đích tái hiện kiến
thức cũng không nhằm khơi gợi sự tự biểu hiện của học sinh khi đánh giá chi tiết hay toàn bộ các tác phẩm văn học Câu hỏi nêu vấn đề phải làm rõ được vấn đề tiềm ẩn trong tác phẩm, phải gây hứng thú nhận thức cho học sinh, phải động viên, khuyến khích học sinh giải quyết vấn đề đã nêu Câu hỏi nêu vấn đề phải làm rõ hoặc đặt ra được vấn đề, đưa người nghe vào tình huống có vấn đề Tính chất khái quát, tính chất phức tạp, tính chất hệ thống và tính chất phù hợp với tác phẩm là đặc điểm của câu hỏi nêu vấn đề”.[4]
Từ những quan niệm trên, có thể thấy rõ: Câu hỏi nêu vấn đề thường có tínhchất phức tạp về nội dung, gợi lên những mâu thuẫn giữa cái đã biết với cái chưabiết, giữa cái cũ với cái mới, giữa lý thuyết với thực tế…, mâu thuẫn đó đòi hỏi họcsinh giải quyết bằng tư duy sáng tạo Qua đây, rèn luyện cho học sinh tính tích cực,chủ động, sáng tao, hợp tác để giải quyết những yêu cầu đặt ra trong giờ học văn
2.2 Thực trạng vấn đề
2.2.1 Thực trạng chung
Trong quá trình công tác nhiều năm qua, tôi nhận thấy học sinh trung học phổthông Bá Thước nói riêng và các trường trung học phổ thông khác nói chung ngàycàng ít đam mê, hứng thú với môn ngữ văn mặc dù nó vẫn được coi là môn họcchính Biểu hiện rõ nhất của thực trạng này là rất nhiều học sinh không đọc tácphẩm ở nhà không soạn bài theo yêu cầu và rất ít khi làm bài tập môn văn Tronggiờ học các em hầu như chỉ quen nghe và ghi chép Vì vậy, các em hoàn toàn thụđộng trong việc chiếm lĩnh tri thức Có những tác phẩm dài không có thời gian đọctrên lớp, giáo viên chỉ yêu cầu tóm tắt chi tiết thì những học sinh này không đáp ứngđược yêu cầu và cũng không có cơ sở vững chắc để đánh giá đúng tác phẩm Lâudần thành thói quen, các em sẽ mất đi kiến thức cơ bản cũng nhu niềm say mê, hứngthú với môn học Nhiều giờ học văn trở thành áp đặt kiến thức một chiều từ giáoviên, học sinh cảm thấy nhàm chán, buồn ngủ là không tránh khỏi Thực trạng nàyđặt ra nhiều vấn đề phải suy nghĩ trong đó có vấn đề đổi mới phương pháp dạy họcvăn Vì vậy, sử dụng câu hỏi nêu vấn đề cũng là một trong những lựa chọn củanhiều giáo viên để kích thích tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh, để học sinh chủ
Trang 7động tiếp thu tri thức từ đó tăng thêm cảm hứng say mê với tác phẩm Câu hỏi nêuvấn đề còn có tác dụng kết nối học sinh, nêu cao tinh thần hợp tác, giúp đỡ nhau,tạo ra không khí thảo luận sôi nổi cho các em.
2.2.2 Thực trạng của trường THPT Bá Thước
*Về phía học sinh:
Do nhiều yếu tố chủ quan và khách quan tác động, chất lượng đầu vào của
các môn rất thấp trong đó có môn Ngữ văn Hai kĩ năng quan trọng là Nói và Viếtcủa các em rất yếu kém Điểm tuyển sinh vào lớp 10 đa số dưới mức trung bình.Khoảng 90% học sinh chỉ có mục đích thi lấy bằng tốt nghiệp nên sức ì của các emkhá lớn Chính vì vậy, giáo viên gặp không ít khó khăn trong quá trình giảng dạy,
trong việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Có thể nói, việc
phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh mới chỉ làm tốt ở các giờ thao giảngđịnh kì, các tiết thi giảng Các tiết học thường ngày không khí giờ học vẫn trầm, chỉ
có một số em học sinh tích cực, tự tin thường xuyên phát biểu xây dựng bài còn đa
số không tham gia Khả năng còn nhiều hạn chế, thái độ tự ti, ít tinh thần quyết tâm
và không có niềm đam mê với môn học là những trở ngại rất lớn ngăn cản sự tíchcực, chủ động, sáng tạo của các em trong giờ học
* Về phía giáo viên:
Đối với bộ môn ngữ văn ở trường THPT Bá Thước, phương pháp dạy họcnêu vấn đề mới chỉ được sử dụng thường xuyên trong các giờ thao giảng Trong cácgiờ dạy ấy, nó cũng chỉ phát huy được tính chủ động, tích cực của một bộ phận họcsinh có ý thức xây dựng bài tốt Từ phía giáo viên còn có những cách nhìn nhậnchưa thỏa đáng về dạy học nêu vấn đề Một số người cho rằng phương pháp này hay
nhưng khó, nó đòi hỏi người giáo viên phải có khả năng phát hiện tình huống có
vấn đề và nghệ thuật nêu tình huống có vấn đề nên còn ngại Có người lại băn
khoăn rằng phương pháp này không phù hợp với đối tượng học sinh miền núi (nănglực rất hạn chế, phần lớn các em rất yếu về kỹ năng nói trước tập thể cộng với ýthức tham gia thảo luận kém mất trật tự, mất thời gian giáo viên sẽ khó hoàn thànhbài học) … Bên cạnh đó, một tồn tại lớn nữa là nhiều giáo viên chưa chú trọng vàđầu tư có chiều sâu trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề Thường chỉ
ưu tiên những câu hỏi dễ như: tái hiện, thông hiểu, tìm tòi… Nhiều khi vấn đề đưa
ra chưa được giải quyết thỏa đáng nên không tạo được hứng thú với học sinh Chonên: Làm thế nào để sử dụng hiệu quả dạng câu hỏi nêu vấn đề? Vận dụng nó ra saocho phù hợp với bài học, đối tượng học? là những câu hỏi đặt ra với tất cả cácgiáo viên văn ở nhà trường chúng tôi Bản thân tôi đã chú trọng sử dụng dạng câuhỏi này một cách thường xuyên Và với các giải pháp của mình tôi thu được kếtquả khả quan
2.3 Biện Pháp thực hiện
Từ ý thức về tầm quan trọng của việc sử dụng câu hỏi nêu vấn đề, từ thựctrạng của việc dạy và học môn ngữ văn ở THPT Bá Thước, những năm qua tôi đã cốgắng tìm tòi, vận dụng dạng câu hỏi này vào việc dạy học các tác phẩm văn học nóichung và truyện dân gian Việt Nam nói riêng Quá trình thực hiện đã thu được kếtquả khả quan Khi dạy mỗi tác phẩm văn học, tôi chú trọng xây dựng hệ thống câuhỏi phù hợp trong đó nhất thiết phải có dạng câu hỏi nêu vấn đề và tổ chức, hướngdẫn cho học sinh giải quyết các câu hỏi được nêu ra
Trang 8Theo kinh nghiệm của mình, tôi đã xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề và
tổ chức cho học sinh trả lời câu hỏi theo các cách thức sau đây:
2.3.1 Câu hỏi dạng lựa chọn:
Câu hỏi lựa chọn là câu hỏi yêu cầu học sinh phải lựa chọn một phương án cụthể Học sinh được chọn một giải pháp trước hai hay nhiều phương án giải quyết màcái nào cũng có vẻ như có lí, có sức hấp dẫn Câu hỏi này đòi hỏi học sinh phải bộc
lộ quan điểm, thái độ của bản thân với mỗi vấn đề được nêu ra và đi đến lựa chọnphương án hợp lí nhất Qua đây, phát huy được tính tích cực chủ động của mỗi họcsinh và tăng hứng thú của các em trong mỗi giờ học
Với dạng câu hỏi này, tôi để học sinh phát biểu ý kiến cá nhân sau đó nhậnxét và nêu định hướng chung cho việc giải quyết tình huống
Sau đây là một số ví dụ cụ thể mà tôi đã tiến hành trong các giờ dạy và kếtquả thu được khi giải quyết xong một câu hỏi ( kết quả về kiến thức, kĩ năng và tháiđộ)
*Ví dụ : Bài “Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy”
Câu hỏi: Một truyền thuyết ở vùng Cổ Loa kể lại: Trọng Thủy không tự vẫn,
khi ngó xuống giếng bị oan hồn Mị Châu kéo xuống giếng và dìm chết Theo anh(chị), kết cục này có hợp lí không? Anh (chị) thích kết thúc Trọng Thủy tự vẫn hay là bị dìm chết?.
Định hướng trả lời câu
hỏi của giáo viên
Câu trả lời của học sinh Đánh giá kết quả
- Kết cục này là hợp lí,
Trọng Thủy phải trả giá
bằng sinh mạng cho tội lỗi
của mình
- Cả hai cách kết thúc đều
có cái hay riêng Để Trọng
Thủy bị dìm chết, tác giả
dân gian đã chứng tỏ nỗi
căm hận của Mị Châu nói
riêng và của nhân dân ta
nói chung với Trọng Thủy
Để Trọng Thủy tự vẫn thì
kẻ thù của dân tộc bị trừng
phạt nhưng lại cho thấy
tình cảm bao dung, độ
lượng và sự cảm thông của
nhân dân ta đối với Trọng
+ Thích kết thúc Trọng Thủy tự vẫn vì đó là kết thúc rất thông minh Tácgiả dân gian để cho tòa
án lương tâm của nhân vật tự phán quyết công bằng và nghiêm khắc
+ Thích kết thúc Trọng Thủy bị dìm chết cho hảgiận Kẻ gây tội ác phải đền tội
- Học sinh nắm được ý tưởng nghệ thuật cũng nhưtình cảm nhân đạo của tác giả dân gian
- Một số học sinh rút ra được bài học ứng xử trong cuộc sống:
+ Cần phải sống trung thựcvới chính mình để lương tâm thanh thản
+ Kẻ gây tội ác thì sớm muộn, bằng cách này hay cách khác cũng sẽ bị trả giá cho tội lỗi của mình
- Học sinh được tự bộc lộ suy nghĩ, quan điểm riêng của bản thân, không khí giờ học sôi nổi hơn
*Một số câu hỏi đã sử dụng trong các tiết học:
Câu hỏi 1: Về kết cục đối với mẹ con Cám có một số người đề xuất ý kiến là
Tấm nên đuổi họ ra khỏi hoàng cung hoặc nhốt vào ngục tối suốt đời để trừng phạt
Trang 9thay vì dội nước sôi khiến Cám chết đau đớn Theo ý kiến của em kết cục nào là phù hợp nhất? Vì sao?
Gợi ý:
Mỗi đề xuất đều có sự hợp lí riêng Tuy nhiên, kết cục mà tác giả dân gian đãlựa chọn hoàn toàn hợp lí Họ muốn cái ác phải bị trừng trị tận gốc bằng hình thứcnghiêm khắc nhất để đòi lại sự công bằng cho người lương thiện Mẹ con Cám đãnhiều lần giết hại Tấm rất độc ác Vì thế, Cám phải trả giá cho tội ác của mình, phảichịu đựng cảm giác đau đớn mà mình đã gây ra cho người khác
Câu hỏi 2: Có ý kiến cho rằng hành động lén cho Trọng Thủy xem nỏ thần
của Mị Châu làm lộ bí mật quốc gia là sai trái Ý kiến khác thì khẳng định nàng nghe theo lời chồng là thuận theo lẽ tự nhiên, không có gì sai Ý kiến của em như thế nào?
Gợi ý:
Về hành động lén cho Trọng Thủy xem nỏ thần của Mị Châu xét ở đạo nghĩa
vợ chồng thì Mị Châu không làm gì sai trái Nhưng xét ở góc độ công dân đối với
Tổ quốc thì Mị Châu đã vô tình đặt tình nhà cao hơn nghĩa nước Thiếu ý thức cảnhgiác dẫn đến lộ bí mật quốc gia, đẩy nhân dân ta vào cảnh nước mất, nhà tan Sailầm của Mị Châu khó có thể bào chữa được
2.3.2 Câu hỏi dạng nghịch lí:
Câu hỏi dạng nghịch lí là câu hỏi chứa đựng nhứng điều trái khoáy, ngượcđời, trái với lẽ thường được mọi người công nhận Câu hỏi này đòi hỏi học sinh phảihuy động những kiến thức tổng hợp để lí giải những vấn đề khó khăn mà tác phẩmđặt ra Giải quyết được vấn đề có nghĩa là học sinh đã tự nhiên chiếm lĩnh được trithức Bởi vậy, trong khi dạy học tác phẩm văn học giáo viên cần chú ý phát hiệntình huống nghịch lí từ những điều trái với tự nhiên, trái với lẽ thường trong cuộcsống và nêu ra để học sinh tham gia giải quyết Tình huống này sẽ giúp các em ngộ
ra được nhiều điều bổ ích, mới mẻ trong bài học và trong cuộc sống
Với dạng câu hỏi này, tôi thường tổ chức cho học sinh thảo luận theonhóm( chia lớp thành 4 nhóm), các em trong nhóm sẽ trình bày ý kiến và nhómtrưởng tổng hợp, đại diện trình bày trước lớp Giáo viên tổ chức, chỉ đạo chung và
hỗ trợ các nhóm khi cần thiết bằng câu hỏi gợi dẫn Kết thúc hoạt động này, giáoviên đánh giá, nhận xét và nêu định hướng chung cho việc trả lời câu hỏi
*Ví dụ : Bài “Tấm Cám”
Câu hỏi: Về hành động trả thù của Tấm, có bạn học sinh cho rằng: Cô Tấm thực
ra không hiền như lâu nay chúng ta vẫn nghĩ( Quả thị thơm cô Tấm rất hiền) mà trái lại rất ghê gớm, thậm chí có phần độc ác vì hành động giết người trả thù của Tấm cũng độc ác không kém hành động giết hại Tấm của mẹ con Cám Suy nghĩ của anh (chị ) thế nào?
Định hướng trả lời câu
hỏi của giáo viên
Câu trả lời của học sinh Đánh giá kết quả
- Tấm là nhân vật văn học
đại diện cho cái thiện mà
nhân dân lao động sáng tạo
ra để thể hiện quan niệm,
thái độ của mình về cuộc
Học sinh nhiều ý kiến trái ngược nhau theo những quan điểm riêng:
- Tấm hành động như vậy là đúng để trừng
- Học sinh có cơ hội củng
cố và tích hợp kiến thức vì
cần phải huy động nhữngkiến thức về tác phẩm, vềthể loại truyện cổ tích, về
Trang 10sống Cái tư tưởng cốt lõi
mà dân gian muốn gửi gắm
đến người đọc, người nghe
là: “thiện luôn thắng ác”,
“ở hiền gặp lành, ở ác gặp
ác” Với suy nghĩ như thế,
dân gian không cho rằng
nhường nhịn hay là chịu
khuất phục trước cái ác, cái
xấu Trong quan niệm của
dân gian là “ đi với bụt
mặc áo cà sa, đi với ma
mặc áo giấy”
phạt cái ác tận gốc
Không thể nhường nhịn,chịu thua thiệt mãi để cho kẻ ác lấn tới
- Tấm hành động như vậy là tàn nhẫn quá Dù sao Tấm và Cám cũng làchị em máu chảy ruột mềm Thực ra vẫn còn nhiều cách nghiêm khắc
để trừng trị mẹ con Cámcho Tấm lựa chọn mang tính nhân văn hơn
tư tưởng của dân gian mới
có thể lí giải được vấn đề
- Các em được tự bộc lộsuy nghĩ riêng của bảnthân, được đặt mình vào vịtrí của Tấm, của tác giảdân gian để lí giải hànhđộng của Tấm Từ đó, hiểuđược nội dung tư tưởngcủa tác phẩm mà tác giảdân gian muốn gửi gắmqua nhân vật
- Học sinh hiểu sâu hơnnhững triết lí sống của dângian và rút ra cho mìnhnhững bài học bổ ích vềcách ứng xử trong cuộcsống “gieo gió gặt bão”,
“nhân nào quả ấy”, “ác giả
ác báo”, “đi với bụt mặc áo
cà sa, đi với ma mặc áogiấy”
*Một số câu hỏi đã sử dụng trong các tiết học:
Câu hỏi 1: Tại sao tất cả tôi tớ của Mtao Mxây không căm hận lo trả thù cho
tù trưởng của mình mà lại đồng lòng đi theo Đăm săn trong khi chính Đăm Săn là người giết chết Mtao Mxây ?
Câu hỏi 2: Trọng Thủy giúp cha là Triệu Đà chiếm được thành Cổ Loa, cướp
được nước Âu Lạc nhưng rút cuộc không thể sống hạnh phúc mà lại lao đầu xuống giếng tự vẫn Tại sao?
Gợi ý:
Trọng Thủy giúp vua cha thực hiện một âm mưu đen tối, thâm độc Để thựchiện được mưu đồ cướp nước Âu Lạc chàng đã nhẫn tâm lừa dối người vợ thủychung của mình Hành động của Trọng Thủy đã đẩy nhân dân Âu Lạc vào cảnhnước mất, nhà tan, Mị Châu phải chết thảm khốc dưới thanh kiếm của An DươngVương Có lẽ, chàng bị toàn án lương tâm trừng phạt, day dứt, ân hận vô hạn nên đãlao đầu xuống giếng tự vẫn để giải thoát cho mình
2.3.3 Câu hỏi dạng giả định
Trang 11Câu hỏi giả định là câu hỏi giáo viên nêu ra một số giả thiết nào đó khi phântích tác phẩm văn học để làm rõ vấn đề hay sự việc cần tìm hiểu Câu hỏi này giúphọc sinh được biểu lộ năng lực thích ứng trong tình huống của cuộc sống, học sinhđược nhập vai để phát huy trí tưởng tượng và năng lực sáng tạo.
Với dạng câu hỏi này, tôi đã tổ chức cho học sinh trả lời bằng cách phát biểu
ý kiến cá nhân, sau đó nhận xét, đánh giá và nêu định hướng chung để làm rõ vấn đềcần tìm hiểu
*Ví dụ : Bài “ Tấm Cám”
Câu hỏi: Đọc xong truyện Tấm Cám, nhiều người còn trăn trở về cái chết
của Cám Giả sử được viết lại đoạn kết của truyện thì em sẽ viết như thế nào về kết cục đối với mẹ con nhà Cám?
Định hướng trả lời
câu hỏi của giáo viên
Câu trả lời của học sinh Đánh giá kết quả
Có thể viết theo nhiều
cách tùy vào trí tưởng
tượng phong phú của
mỗi người Song dù
viết như thế nào cũng
phải để cho mẹ con
hậu họa, để đòi lại
công bằng cho cái
thiện
Học sinh đưa ra nhiều kếtthúc bất ngờ, thú vị như:
- Đuổi mẹ con nhà Cám rakhỏi hoàng cung Ra đườnghai mẹ con bị sét đánh chếtgiống như mẹ con nhà LíThông trong truyện ThạchSanh
- Cho mẹ con nhà Cám vàochùa xuống tóc đi tu để ănnăn, sám hối suốt phần đờicòn lại
- Tống giam hai mẹ con nhà Cám vào ngục cho đến hết đời
- Đuổi về quê suốt đời không được vào hoàng cung
- Học sinh được phát huy
trí tưởng tượng phong phú
và năng lực sáng tạo dồidào khiến giờ học thêm sôinổi, hấp dẫn
- Học sinh hiểu rõ hơn triết
lí dân gian “ ác giả ácbáo”, “ gieo gió gặt bão”
Kẻ ác không thể nào thoátđược lưới trời lồng lộng
Từ đó rút ra được nhữngbài học cuộc sống: Khônglàm điều xấu, không gâytội ác và không dung túng,tiếp tay cho cái xấu, cái ác
Có như vậy mới được sốngthanh thản, hạnh phúc
*Một số câu hỏi đã sử dụng trong các tiết học:
Câu hỏi 1: Sau khi tự tử ở giếng Loa Thành, xuống thủy cung, Trọng Thủy
đã tìm gặp lại Mị Châu Em thử tưởng tượng xem cuộc gặp sẽ diễn ra như thế nào?
- Mị Châu bình tĩnh phân tích mọi lẽ đúng, sai lúc hai người còn sống Hiểulời Mị Châu, Trọng Thủy rất ân hận, muốn nối lại duyên xưa Tuy cảm động trướcthái độ ấy của Trọng Thủy nhưng Mị Châu không chấp nhận Nàng tỏ ý muốn “đemtình cầm sắt đổi ra cầm kì”