Tóm tắt luận án tiến sĩ luật học các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự việt nam từ thực tiễn thành phố hồ chí minh

Mặt khác, trong thực tế áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình vẫn còn nhiều vấn đề bật cập, như xác định tội danh, áp dụng điều luật

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ HOÀNG TẤN

CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN

VÀ GIA ĐÌNH THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN VĂN ĐỘ

Phản biện 1: GS.TS Hồ Trọng Ngũ

Phản biện 2: PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn

Phản biện 3: TS Lại Viết Quang

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ họp tại: Học Viện Khoa học Xã hội vào lúc: giờ, ngày tháng năm 2020

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện học viện khoa học xã hội

- Thư viện quốc gia việt nam

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhà nước bảo vệ các quan hệ xã hội bằng pháp luật, trong các quan hệ

xã hội thì nền tảng gia đình luôn được chú trọng nhằm bảo đảm các điều kiện để phát triển đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Gia đình là tế bào của xã hội, do đó muốn xây dựng xã hội phát triển tất yếu phải chú trọng đến sự phát triển lành mạnh của các tế bào và quan tâm đến việc bảo vệ quan hệ hôn nhân tiến bộ

Từ xa xưa pháp luật và đạo đức, tập quán truyền thống cũng đã có những quy định trong việc thiết lập các hành vi xử sự đối với những vấn đề liên quan đến mối quan hệ về hôn nhân và gia đình

Trong công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm và đề cao đối với các chính sách trong hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật, nhiều nghị quyết đã ra đời để đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn mới như: Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày

02/01/2002 của Bộ Chính trị về “Một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư

pháp trong thời gian tới”, Nghị quyết số 48/NQ-TW ngày 24/05/2005 của

Bộ Chính trị về “Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật

Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” và Nghị quyết số

49/NQ-TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư

pháp đến năm 2020 ”[55, 56, 57]

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 được quy định tại Điều 36 nhằm bảo hộ chế độ hôn nhân gia đình theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình, bảo hộ quyền lợi của người mẹ và trẻ em [106, Điều 36]

Chế độ hôn nhân và gia đình giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, nên được bảo vệ bằng nhiều phương tiện khác nhau, trong đó có phương tiện pháp luật mà vai trò quan trọng thuộc pháp luật hình sự Pháp

2

luật hình sự luôn dành sự quan tâm cho việc bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình thông qua việc quy định những hành vi cụ thể nào cho xã hội là tội phạm xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình và các biện pháp xử lý hình

sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm đó Bộ luật Hình sự năm

2015 quy định các hành vi vi phạm chế độ hôn nhân và gia đình bị xem là tội phạm và quy định các hình phạt đối với các hành vi đó từ Điều 181 đến Điều 187 ở Chương XVII Phần các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình [16]

Bộ luật Hình sự chỉ điều chỉnh những hành vi xâm phạm đến chế độ hôn nhân và gia đình mang tính chất nghiêm trọng có thể dẫn đến thiệt hại đến tính mạng, sức khoẻ, tài sản của những thành viên trong gia đình, của người khác, có thể gây ảnh hưởng đến trật tự an toàn xã hội, sự phát triển lành mạnh của xã hội, nhằm bảo vệ toàn xã hội nói chung, trong đó có mục đích bảo vệ giá trị tốt đẹp của gia đình, quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi thành viên trong gia đình

Hành vi của loại tội phạm này không chỉ trực tiếp xâm phạm đến chế

độ hôn nhân và gia đình theo luật định mà còn gây ra nhiều hệ quả ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội cần bảo vệ khác như tài sản, tính mạng, danh dự, uy tín của con người mà còn gây mất an ninh, trật tự, an toàn xã hội v.v

Các hành vi xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình có khi diễn ra rất đơn giản, nhưng cũng có lúc diễn ra phức tạp, đa dạng, thậm chí xác định

để xử lý rất khó khăn giữa ranh giới đạo đức, hành chính và tội phạm hình

sự Từ thực tế sinh động của cuộc sống cần thiết phải có nhận thức sâu sắc, khoa học về nhóm tội phạm này và phải có những quy định cần thiết, kịp thời của pháp luật để đưa vào áp dụng phù hợp trong thực tiễn

Mặc dù vậy, về mặt lý luận hiện nhiều vấn đề chưa được nghiên cứu đầy đủ và có chiều sâu, bởi chưa được tiếp cận bằng nhiều cách tiếp cận

3

nghiên cứu khác nhau, nhất là cách tiếp cận xã hội học pháp luật nói chung

và xã hội học luật hình sự nói riêng

Hiện tại có nhiều ấn phẩm, tài liệu, công trình nghiên cứu về nhóm tội phạm này, tuy nhiên về số lượng chưa nhiều và nhiều đề tài chưa mang tính chuyên sâu hoặc chưa đầy đủ ở các dạng tội phạm khác nhau, trong khi đó hành vi vi phạm chế độ hôn nhân và gia đình lại đang diễn ra hằng ngày, có khi âm ỉ bí mật, nhưng nhiều lúc lại có biểu hiện công khai với nhiều hậu quả mà dư luận xã hội đã có phản ứng mạnh mẽ

Thực trạng trong nhận thức nghiên cứu lý luận làm ảnh hưởng đáng kể đến thực trạng điều chỉnh các quy định trong xây dựng pháp luật, nhiều quy định pháp luật đã không đáp ứng với đời sống thực tế của xã hội, thực tiển

áp dụng cũng gặp nhiều khó khăn, bất cập bởi các quy định của pháp luật còn hạn chế và nhiều yếu tố khác tác động

Mặt khác, trong thực tế áp dụng các quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình vẫn còn nhiều vấn đề bật cập, như xác định tội danh, áp dụng điều luật và quyết định hình phạt cũng như những vấn đề liên quan khác vẫn còn tồn tại hạn chế, không đầy đủ về tính chất, mức độ phạm tội nên dẫn đến việc định tội không chính xác, mức hình phạt chưa đúng, góp phần cho việc các bản án bị hủy, bị sửa, hoặc làm oan, để lọt tội phạm, điều này đã làm giới hạn tính hữu hiệu trong phương pháp xử lý, giáo dục, răn đe và phòng ngừa chung

Trước yêu cầu bảo vệ công lý, quyền con người, cải cách tư pháp hình

sự theo hướng tăng cường tính chất hướng thiện trong xử lý tội phạm, đã đặt ra nhu cầu rất cần thiết để hoàn thiện pháp luật và xây dựng các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật hình sự về các tội nói trên Để thực hiện được nhu cầu đó, cần nghiên cứu sâu hơn, đầy đủ hơn các khía cạnh lý luận, sự điều chỉnh pháp luật và thực tiển xây dựng và áp dụng pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

4

Với ý nghĩa đó tác giả luận án chọn đề tài: “Các tội xâm phạm chế độ

hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” làm luận án tiến sĩ luật học, nhằm tiếp tục nghiên cứu và

hoàn thiện pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, đưa ra các giải pháp bảo đảm áp dụng pháp luật đúng, góp phần nâng cao hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng và chống loại tội phạm trên, thực hiện thiết thực nhiệm vụ cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước đề ra

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5 Những đóng góp mới của luận án

5.1 Những điểm mới của luận án

Đề tài là một công trình nghiên cứu có tính hệ thống, toàn diện về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam

mà cụ thể là từ thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2005 đến năm 2019

Với quan điểm tiếp cận tổng thể, toàn diện và đa chiều trong nhận thức đối với quy định của pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, việc xây dựng pháp luật phải từ ý nghĩa bảo vệ các quan

hệ xã hội về hôn nhân và gia đình, bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình hay

cụ thể hơn là bảo vệ các tế bào của xã hội Luận án làm sáng tỏ trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, các cơ quan tổ chức hữu quan, cá nhân, trong việc nâng cao vai trò và năng lực trong đấu tranh bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình một cách hiệu quả, thiết thực đáp ứng nhu cầu ngày càng

áp dụng pháp luật đối với các tội phạm nêu trên

Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam, trên cơ sở quy định của pháp luật hình sự Việt Nam và qua nghiên cứu thực tiễn để làm sáng tỏ, sâu sắc hơn, đầy đủ hơn về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình, qua đó phát hiện ra những nguyên nhân hạn chế, bất cập trong xây dựng pháp luật về nhóm tội phạm này cũng như thực tiễn áp dụng, đưa

ra các biện pháp bảo đảm áp dụng đúng đắn các quy định về nhóm tội phạm này trên cơ sở khoa học và mang tính hiệu quả cao

6 Ý nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa khoa học

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

7 Kết cấu của luận án :

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Những vấn đề lý luận và lịch sử lập pháp hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

Chương 3: Thực tiển áp dụng quy định pháp luật các tội xâm phạm chế

độ hôn nhân và gia đình tại Thành phố Hồ Chí Minh

6

Chương 4: Các giải pháp hoàn thiện pháp luật và áp dụng đúng các quy định pháp luật hình sự đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình tại Tp.HCM

Ngoài ra còn có phần mở đầu, kết luận, và danh mục tài liệu tham

khảo

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, mỗi công trình nghiên cứu, đều có ý nghĩa đóng góp vào quá trình nghiên cứu và hoàn thiện các quy định của pháp luật nói chung, pháp luật hình sự về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình nói riêng, đồng thời góp phần tích cực trong công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, tác giả luận án đã có lựa chọn một số công trình nghiên cứu trong nước và ở nước ngoài để tham khảo về tình hình nghiên cứu như sau :

1.1 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

1.1.1 Những công trình nghiên cứu vấn đề về nhận thức lý luận, các quy định chung các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

ở trong nước

1.1.2 Những công trình nghiên cứu các vấn đề về thực tiển áp dụng pháp luật, các giải pháp góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở trong nước

1.2 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Trên thế giới cũng có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình như sau:

1.2.1 Những công trình nghiên cứu các vấn đề về lý luận và quy định chung các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở nước ngoài

1.2.2 Những công trình nghiên cứu các vấn đề về thực tiển áp dụng pháp luật đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình ở nước ngoài

mà tác giả luận án nhận thấy như sau:

Các công trình trên chưa thống nhất và còn nhiều tranh luận về cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong Bộ luật hình sự ở Việt Nam qua các thời kỳ, có công trình nghiên cứu xác định

cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình trong Bộ luật hình sự ở Việt Nam xuất phát chủ yếu từ nguyên nhân kinh tế,

có công trình nghiên cứu xác định cơ sở của việc quy định các tội trên xuất phát chủ yếu từ truyền thống, đạo đức, tập quán hoặc do từ thể chế chính trị

v.v…

Những phân tích, đối chiếu, so sánh của pháp luật hình sự nhiều công trình vẫn còn ý kiến khác nhau về đối tượng, về chủ thể, khách thể, mặt khách quan, mặt chủ quan v.v…, có quan điểm khi nghiên cứu cho rằng hành vi của một người đã có vợ có chồng quan hệ với người khác như vợ chồng là vi phạm pháp luật, nhưng cũng có quan điểm nghiên cứu cho rằng người khác vừa nêu là người đồng giới hay là người khác giới, vì thực tế

Chưa có công trình nào nghiên cứu các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình theo pháp luật Việt nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh đây là địa phương dân số đông, đa dạng, là trung tâm của cả nước về kinh

tế, văn hóa và cũng là nơi có số lượng vụ án xét xử cao ở Việt Nam, để từ

đó có những kiến nghị hoàn thiện pháp luật mang tính chất rộng rãi

Các công trình khoa học nghiên cứu nêu trên mặc dù đã đưa ra những kiến nghị góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, nhưng nhiều giải pháp, kiến nghị còn mang tính nhất thời, khập khiễng, thiếu hệ thống, hoặc không tập trung, thậm chí còn mâu thuẫn, trái ngược nhau, chưa có sự thống nhất trong việc xây dựng mô hình pháp lý cho các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

1.3.3 Những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu trong luận án :

Một mặt luận án sẽ tiếp thu những ưu điểm của các công trình nghiên cứu đã nêu, mặt khác sẽ làm rõ những vấn đề chưa được nghiên cứu hoặc

đã được nghiên cứu nhưng ở mức độ chưa đầy đủ, trên cơ sở xác định đề tài luận án thuộc chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự, trên cơ sở kết quả tổng quan tình hình nghiên cứu, trên cơ sở những điểm đã thống nhất cũng như còn tranh luận trong các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, trên cơ sở mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, tác giả luận án xác định những vấn đề kế thừa và tiếp tục nghiên cứu như sau:

Qua tổng hợp, tiếp thu những vấn đề lý luận của pháp luật hình sự, các quan hệ về hôn nhân và gia đình, tác giả luận án sẽ hệ thống những vấn đề mang tính lý luận khoa học về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình, làm rõ những ảnh hưởng về các điều kiện như kinh tế, văn

9

hóa, đạo đức, xã hội v.v từng thời kỳ có ảnh hưởng gì đến nhận thức của con người về quan hệ hôn nhân và gia đình, về chế độ hôn nhân và gia đình,

từ đó thấy được hướng phát triển của những quan hệ xã hội này

Qua nghiên cứu những quy định của pháp luật Việt Nam từng giai đoạn lịch sử xã hội, tác giả luận án sẽ xây dựng bức tranh tương đối tổng thể về cơ chế pháp lý ở Việt Nam trong bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình,

từ đó nhận thức những giá trị được kế thừa trong lịch sử lập pháp hình sự trong việc bảo vệ các quan hệ hôn nhân và gia đình, bảo vệ chế độ hôn nhân

và gia đình

Qua nghiên cứu các số liệu về tình hình xét xử các vụ án xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình tại Tòa án nhân dân hai cấp ở Thành phố Hồ Chí Minh, trong khoảng thời gian từ năm 2005 đến năm 2019, tác giả luận

án sẽ đánh giá quá trình áp dụng các quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình, từ đó xác định, phân tích những nguyên nhân dẫn đến những hạn chế, khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn áp dụng

Từ kết quả nghiên cứu những vấn đề nêu trên, tác giả luận án sẽ đề xuất một số biện pháp để góp phần bảo đảm áp dụng đúng các quy định của pháp luật về các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Quan hệ hôn nhân và gia đình có vai trò rất quan trọng đời sống của xã hội, nó là nền tảng để tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia, vì mỗi cá thể là thành viên trong gia đình cũng là thành viên của xã hội, hay nói cách khác mỗi gia đình là một tế bào của xã hội, mỗi thành viên trong gia đình là một phần của tế bào, do vậy các quốc gia trên thế giới đều chú trọng đến việc bảo vệ chế độ hôn nhân và gia đình bằng cách đặt ra những quy định bằng nhiều hình thức và mức độ khác nhau, trong đó quy định phổ biến và hiệu quả nhất những hành vi gây nguy hiểm cho quan hệ trên là bằng hình thức

xử lý hình sự

10

Trên thế giới đã có nhiều nhà khoa học với nhiều công trình nghiên cứu những vấn đề liên quan đến các tội xâm phạm đến các quan hệ về hôn nhân và gia đình, các quan hệ đối với người chưa thành niên trên nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như: Luật học, Xã hội học, Tâm lý học, Tội phạm học v.v , những công trình nghiên cứu khoa học nêu trên đã có những đóng góp to lớn vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và có ý nghĩa rất to lớn cho thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này

Ở Việt Nam quan hệ hôn nhân và gia đình luôn được quan tâm bảo vệ

từ các giai đoạn lịch sử xa xưa, nếu giai đoạn phong kiến nhận thức về quy định và áp dụng pháp luật trong xử lý đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình mang tính chất đàn áp để bảo vệ lợi ích cho giai cấp phong kiến, thể hiện mối quan hệ mang tính bất bình đẳng thì thời kỳ hiện đại ngày nay việc nhận thức, quy định và áp dụng pháp luật trong xử lý đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình mang ý nghĩa tiến bộ, nhân đạo, trừng trị kết hợp với giáo dục, thuyết phục

Cũng có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến các tội xâm phạm đến các quan hệ về hôn nhân và gia đình ở Việt Nam, nhưng đa số những công trình thể hiện ở những tội danh riêng lẻ hoặc thiếu tính toàn diện và tổng thể, chưa có cập nhật tương đối hệ thống những vấn đề lý luận về chế

độ hôn nhân và gia đình

Tóm lại, các công trình nghiên cứu trên thế giới cũng như những công trình nghiên cứu trong nước có liên quan đến đề tài của luận án, dù có những vấn đề đã thống nhất, hay những vấn đề còn đang tranh luận hoặc những hạn chế, những nội dung chưa được giải quyết triệt để, nhưng các công trình trên là nguồn tư liệu vô cùng quý giá để tác giả nghiên cứu, tiếp cận và tiếp thu những thành quả tích cực để đưa vào luận án, góp phần quan trọng vào sự thành công của luận án

11

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ LẬP PHÁP HÌNH SỰ

VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM CHẾ ĐỘ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

2.1 Khái niệm, các dấu hiệu pháp lý, cơ sở và ý nghĩa của việc quy

định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

2.1.1 Khái niệm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

2.1.2 Các dấu hiệu pháp lý của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình theo Bộ luật Hình sự Việt Nam

2.1.2.1 Khách thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

2.1.2.2 Mặt khách quan các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia

đình

2.1.2.3 Chủ thể của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình

2.1.2.4 Mặt chủ quan của các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia

đình

2.1.2.5 So sánh một số tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình với

các tội phạm khác có liên quan

2.1.2.6 Chế tài hình phạt đối với các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình theo Bộ luật hình sự năm 2015

Chế tài hình phạt đối với nhóm các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

2.1.3 Cơ sở của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và

gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam

2.1.3.1 Cơ sơ lý luận

2.1.3.2 Cơ sở thực tiển

2.1.3.3 Cơ sở Chính trị - Pháp lý

2.1.3.4 Cơ sở Kinh tế

2.1.3.5 Cơ sở Đạo đức

2.1.3.6 Cơ sở Tâm lý, Văn hóa, Truyền thống

2.1.4 Ý nghĩa của việc quy định các tội xâm phạm chế độ hôn nhân

và gia đình theo pháp luật hình sự Việt Nam