Chính quyền địa phương Mỹ và bài học cho Việt Nam

I. KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG 1. Khái niệm Chính quyền địa phương là một tổ chức hành chính có tư cách pháp nhân được hiến pháp và pháp luật công nhận sự tồn tại vì mục đích quản lý một khu vực nằm trong một quốc gia. Các cán bộ chính quyền địa phương là dân địa phương. Chính quyền địa phương có trách nhiệm cung ứng hàng hóa công cộng (nhiệm vụ chi) cho nhân dân trong địa phương mình và có quyền thu thuế địa phương (nguồn thu). .....

CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG MỸ

VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

I KHÁI NI M VÀ VAI TRÒ C A CHÍNH QUY N Đ A Ệ Ủ Ề Ị

PH ƯƠ NG

1 Khái ni m ệ

Chính quyền địa phương là một tổ chức hành chính có tư cách phápnhân được hiến pháp và pháp luật công nhận sự tồn tại vì mục đíchquản lý một khu vực nằm trong một quốc gia

Các cán bộ chính quyền địa phương là dân địa phương

Chính quyền địa phương có trách nhiệm cung ứng hàng hóa côngcộng (nhiệm vụ chi) cho nhân dân trong địa phương mình và có quyềnthu thuế địa phương (nguồn thu)

2 Vai trò

- Thực hiện các chức năng quản lí trên địa bàn, thực thi các quyếtđịnh của cơ quan nhà nước cấp trên và quy định của pháp luật Chínhquyền địa phương có quyền ban hành quyết định chỉ thị, tổ chức vàthực hiện các văn bản đó

- Tổ chức và chỉ đạo triển khai các chương trình phát triển kinhtế-văn hóa, giáo dục, quốc phòng , an ninh…( mọi mặt của đời sống

nhà nước được chia thành ba nhánh thực thi quyền lực: Nghị việnthựchiện quyền lập pháp, Tổng thống thực hiện quyền hành pháp, Tòa

án thực hiện quyền tư pháp Ba nhánh quyền quyền lực này có khảnăng kiềm chế và đối trọng nhau tạo nên cơ chế kiểm soát quyền lựcgiữa các nhánh quyền

- Quyền lập pháp :

· Quyền lập pháp thuộc về Nghị viện

· Nghị viện Mỹ gồm hai viện là Thượng nghị viện và Hạ nghịviện Trong đó, Hạ nghị viện được nhân dân bầu trực tiếp theo nguyêntắc phổ thông đầu phiếu và bỏ phiếu kín Đây cũng là cơ quan đại diệncao nhất của nhân dân Hạ viện Mỹ hiện nay gồm 435 ghế được phânchia theo tỷ lệ dân số của các bang, trong đó ít nhất mỗi bang phải cómột ghế trong Hạ viện

· Bên cạnh quyền lập pháp,Nghị viện Mỹ còn được trao quyềngiám sát việc thực hiện đối với các hành vi và hoạt động thực thi phápluật của hành pháp cũng như có quyền xem xét bàn bạc, cho phép sửađổi hoặc từ chối các chính sách, dự án do Tổng thống và các cơ quanchính quyền khác đề xuất

- Quyền hành pháp:

· Quyền hành pháp là quyền thực thi pháp luật được trao cho Tổngthống

· Tổng thống nắm ba chức vụ lớn: vừa là nguyên thủ quốc gia vừa

là người đứng đầu hành pháp đồng thời là Tổng tư lệnh các lực lượng

vũ trang

- Quyền tư pháp:

· Quyền tư pháp được trao cho Tòa án Trong đó cao nhất là Tòa

án tối cao và các quan tòa thuộc Tòa án tối cao do Tổng thống bổnhiệm suốt đời và đươch Thượng viện phê chuẩn

· Do đặc thù của nhà nước liên bang nên ở Mỹ tồn tại hai nhánhtòa án là tòa án liên bang và tòa án bang Hệ thống tòa án liên bangđược điều chỉnh bởi pháp luật liên bang và tòa án bang được điềuchỉnh bởi pháp luật bang

Các Bộ :

- Hiện nay, Mỹ có 15 bộ

- Bộ trưởng là người đứng đầu các Bộ do Tổng thống lựa chọn

và đề nghị Thượng viện thông qua

- Cá bộ trưởng hợp thành Nội các – là cơ quan tham mưu choTổng thống

Các cơ quan hành chính độc lập:

- Là cơ quan thực hiện quyền quản lý đối với những khu vựcđặc biệt của nền kinh tế hoặc cung cấp các dịch vụ nhất địnhcho nhà nước và cho công dân

- Một số cơ quan độc lập quan trọng như: cục tình báo trungương, cơ quan bảo vệ môi trường, cục quản lý tình trạng khẩncấp Liên bang,

c Chính quyền địa phương

- Với đặc thù là nhà nước liên bang nên nhiệm vụ quyền hạn cũngnhư cơ cấu chính quyền địa phương do chính quyền Bang quy định.Nên cách thức tổ chức chính quyền địa phương ở các Bang ở Mỹkhông giống nhau

- Các cấp chính quyền chủ yếu dưới Bang gồm:

Sau đây ta sẽ tìm hiểu rõ hơn về chính quyền địa phương của Mỹ

III CHÍNH QUY N Đ A PH Ề Ị ƯƠ NG C A MỸ Ủ

- Mỗi hạt đều có Hội đồng giám sát do người dân bầu trực tiếp

Ví dụ: Thành phố New York quá lớn nên được chia thành năm khuhành chính riêng biệt, mỗi khu thực sự là một hạt: Bronx, Manhattan,Brooklyn, Queens và Staten Island Mặt khác, hạt Arlington, Virginia,nằm ở bờ bên kia sông Potomac nhìn từ thủ đô Washington, D.C., làkhu vực vừa đô thị vừa ngoại ô, được điều hành bởi một cơ quan hànhchính hạt thống nhất.

- Ở hầu hết các hạt của Hợp chúng quốc thường có một thị trấnhay một thành phố được quy định là trung tâm của hạt, nơi đóng trụ

sở của các cơ quan chính quyền và là địa điểm hội họp của hội đồngcác ủy viên ủy ban và các giám sát viên

- Ở các hạt nhỏ, hội đồng này do toàn hạt lựa chọn; ở các hạt lớn,các giám sát viên đại diện cho các quận hay các thị trấn riêng biệt Hộiđồng sẽ đánh thuế, vay mượn và phân bổ ngân sách, ấn định mứclương cho các nhân viên của hạt, giám sát các cuộc bầu cử, xây dựng

và bảo trì đường cao tốc và cầu, quản lý các chương trình phúc lợi cấpquốc gia, bang và hạt

2 Chính quy n thành ph ề ố

- Đã có thời ở Hoa Kỳ chủ yếu là nông thôn Ngày nay, Hợpchúng quốc là một quốc gia đô thị hóa cao độ, với khoảng 80% dân sốhiện sống ở các thị trấn, các thành phố lớn hay các vùng ngoại ô.Những con số thống kê này cho thấy chính quyền các thành phố là vôcùng quan trọng trong khuôn mẫu tổng thể của chính quyền Mỹ

- Các thành phố không phải là cấp dưới của bang và hoạt độngkhá độc lâp

- Chính quyền thành phố là nơi trực tiếp đáp ứng các nhu cầu củadân chúng, cung cấp tất cả mọi thứ, từ cảnh sát, phòng cháy chữa cháytới các quy tắc vệ sinh, các quy định về y tế, giáo dục, giao thông vậntải công cộng và xây dựng nhà cửa, vệ sinh môi trường,

- Công việc điều hành các thành phố lớn ở Mỹ vô cùng phức tạp

Ví dụ: Chỉ nói riêng về mặt dân số, thành phố New York có số dân lớnhơn 41 trong 50 bang Người ta thường nói rằng sau chức vụ tổng

thống, vị trí lãnh đạo khó khăn nhất đất nước là vị trí thị trưởng thànhphố New York.

- Chính quyền thành phố được bang trao cho các đặc quyền, vàbản hiến chương của thành phố thể hiện chi tiết các mục tiêu và quyềnhạn của chính quyền thành phố Nhưng trên nhiều khía cạnh, cácthành phố có chức năng độc lập với bang Tuy nhiên, đối với hầuhết các thành phố lớn, sự hợp tác với các tổ chức của bang và liênbang là rất quan trọng để đáp ứng được nhu cầu của cư dân

- Các loại hình chính quyền thành phố trên toàn quốc khác nhaurất nhiều Tuy nhiên, hầu như tất cả các chính quyền đều có một loạihội đồng trung tâm nào đó do cử tri lựa chọn bầu ra, và một quan chứcđiều hành được sự hỗ trợ của những người đứng đầu các sở (ban,ngành) để giải quyết các vấn đề của thành phố

Có ba dạng tổng quát của chính quyền thành phố: thị trưởng hội đồng, ủy ban và nhà quản lý thành phố Đây là những hình tháithuần tuý; nhiều thành phố đã phát triển một mô hình kết hợp hai hay

- Hội đồng thành phố phê chuẩn các sắc lệnh, các luật lệ của thànhphố, ấn định thuế suất trên tài sản và phân chia ngân sách giữa cácngành khác nhau của thành phố.

*Uỷ ban:

- Hình thái này kết hợp hai chức năng lập pháp và hành pháptrong một nhóm quan chức, thường là ba người hay nhiều hơn, đượcbầu ra trên phạm vi toàn thành phố

- Mỗi ủy viên của ủy an này giám sát hoạt động của một haynhiều sở của thành phố

- Một người được chỉ định là người đứng đầu của tổ chức này vàthường được gọi là thị trưởng, mặc dù quyền lực của thị trưởng chỉtương đương quyền của các ủy viên đồng nhiệm khác trong ủy ban

*Nhà quản lý thành phố:

- Nhà quản lý thành phố là một sự đáp ứng đối với tình trạng ngàycàng phức tạp của các vấn đề đô thị đòi hỏi có sự tinh thông về quản

lý mà thường không có được ở các quan chức được bầu chọn

- Giải pháp cho vấn đề đó là ủy thác hầu hết quyền hành pháp, baogồm việc cưỡng chế thực thi pháp luật và việc cung cấp các dịch vụ,cho một nhà quản lý thành phố có tính chuyên nghiệp, có kinh nghiệm

và được đào tạo cẩn thận

- Phương án nhà quản lý thành phố đã ngày càng được nhiềuthành phố chấp nhận Theo phương án này, một hội đồng nhỏ đượcbầu ra để soạn thảo các sắc lệnh cũng như hệ chính sách của thànhphố, nhưng hội đồng này sẽ thuê một nhà quản lý hành chính được trảlương, còn gọi là nhà quản lý thành phố, để thực thi các quyết địnhcủa hội đồng

- Nhà quản lý lập ra ngân sách thành phố và giám sát hầu hết các

sở Thông thường, nhiệm kỳ quản lý không được quy định; nhà quản

- Chính quyền thường được giao phó cho một ban hay hội đồngdân cử, có thể được gọi với nhiều tên khác nhau: hội đồng thị trấn haylàng xã, hội đồng những người được lựa chọn, hội đồng giám sát viên,hội đồng các ủy viên ủy ban

- Hội đồng có thể có chủ tịch hay người đứng đầu có chức năngnhư một quan chức điều hành chính, hoặc có thể là một thị trưởng dân

cử

- Những người làm việc cho chính quyền có thể bao gồm các thư

ký, thủ quỹ, cảnh sát, các nhân viên cứu hỏa, nhân viên phúc lợi và ytế

- Một khía cạnh độc đáo của chính quyền địa phương, thường thấy

ở hầu hết vùng New England của Hợp chúng quốc, là "cuộc họp thịtrấn"

- Mỗi năm một lần - đôi khi nhiều hơn nếu cần thiết - các cử tri cóđăng ký của thị trấn lại họp phiên mở rộng để bầu các quan chức, thảoluận các vấn đề địa phương và thông qua các luật lệ hoạt động củachính quyền

- Với tư cách một cơ quan, các cuộc họp này quyết định việc xâydựng và sửa chữa đường sá, xây dựng các cao ốc và những phươngtiện công cộng, quyết định thuế suất và ngân sách thị trấn

- Cuộc họp thị trấn, đã tồn tại qua hơn hai thế kỷ này, thườngđược dẫn ra như hình thái thuần túy nhất của nền dân chủ trực tiếp,trong đó quyền lực chính quyền không được ủy thác, mà được thực thitrực tiếp và thường xuyên bởi tất cả mọi người dân

4 Các chính quy n đ a ph ề ị ươ ng khác

- Cục Điều tra dân số (thuộc Bộ Thương mại) đã xác nhận cókhông dưới 84.955 đơn vị chính quyền địa phương trên toàn Hợpchúng quốc Hoa Kỳ, gồm các hạt, thị trấn, tiểu thị trấn, các khu hànhchính - giáo dục, và các đặc khu

Để so sánh chính quyền địa phương của Mỹ và Việt Nam, ta sẽ tìm hiểu về chính quyền địa phương ở Việt Nam

IV CHÍNH QUY N Đ A PH Ề Ị ƯƠ NG VI T NAM (các c quan Ở Ệ ơ

trong b máy hành chính ) ộ

1 Khái ni m ệ

- Chính quyền địa phương ở Việt Nam được gọi là Ủy ban Nhândân, bao gồm các cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã Người đứng đầuchính quyền địa phương là Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Về danh nghĩa,chức vụ này do Hội đồng Nhân dân cùng cấp bầu ra bằng hình thức bỏphiếu kín

- Thông thường, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân sẽ đồng thời là Phó Bíthư Đảng ủy Đảng Cộng sản Việt Namcủa địa phương Chủ tịch Ủyban Nhân dân hai thành phố trực thuộc trung ương lớn là Hà Nội vàthành phố Hồ Chí Minh đồng thời sẽ là Ủy viên Ban Chấp hành Trungương Đảng Cộng sản Việt Nam

- Chính quyền địa phương của Việt Nam là một bộ phận hợpthành của chính quyền nhà nước thống nhất, bao gồm các cơ quanquyền lực nhà nước ở địa phương do nhân dân địa phương trực tiếpbầu ra và các cơ quan, tổ chức khác được thành lập trên cơ sở các cơquan quyền lực nhà nước này theo quy định của pháp luật nhằm quản

lý các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa phương, trên cơ sở nguyêntắc tập trung dân chủ và kết hợp hài hoà giữa lợi ích nhân dân địaphương với lợi ích chung của cả nước

- Hay nói cách khác chính quyền địa phương ở Việt Nam là Hộiđồng Nhân dân và Uỷ ban Nhân dân

- Hiện nay tính đến tháng 1/10/2007 nước ta có đến 64 tỉnh thànhphố trực thuộc trung ương, trông đó có 59 tỉnh và 5 thành phố trựcthuộc trung ương; 681 đơn vị cấp huyện, trong đó có 549 huyện ( có 5huyện đảo), 45 quận, 40 thành phố thuộc tỉnh, 47 thị xã; 10.974 đơn

vị cấp xã ( 9.101 xã, 1.263 phường, 610 thị trấn)

2 Hội đồng Nhân dân:

- Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương,đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhândân,do nhân dân địa phương bầu ra và chịu trách nhiệm trướcnhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên

- Hội đồng nhân dân được chia thành các cấp hành chính bao gồmHội đồng nhân dân cấp tỉnh,Hội đồng nhân dân cấp huyện vàHội đồng nhân dân cấp xã

- Hoạt động của Hội đồng nhân dân thông qua:

+ Kỳ họp Họi đồng nhân dân

+ Hoạt động của thường trực hội đồng nhân dân

+Hoạt động của các ban Hội đồng nhân dân

+Hoạt động của các đại biểu Hội đồng nhân dân

a Hội đồng nhân dân cấp tỉnh:

· Hội đồng nhân dân cấp tỉnh có từ 50 đến 95 thành viên:

· Cơ cấu tổ chức:

-Thường trực Hội đồng nhân dân cấp tỉnh : Chủ tịch Hộiđồng nhân dân, Phó chủ tịch Hội đồng nhân dân và thư kí-Các ban của Hội đồng nhân dân gồm:ban kinh tế và ngânsách, ban văn hóa và xã hội, ban pháp chế

b Hội đồng nhân dân cấp huyện:

· Hội đồng nhân dân cấp huyện có từ 30 đến 40 thành viên:

· Cơ cấu tổ chức:

-Thường trực Hội đồng nhân dân cấp huyện: Chủ tịch Hộiđồng nhân dân, Phó chủ tịch Hội đồng nhân dân và thư kí-Các ban của Hội đồng nhân dân cấp huyện bao gồm:bankinh tế -xã hội và ban pháp chế

c Hội đồng nhân dân cấp xã:

· Hội đồng nhân dân cấp xã có từ 25 đến 35 thành viên :

· Cơ cấu tổ chức:

-Thường trực Hội đồng nhân dân cấp xã: Chủ tịch, phó chủtịch

3 Uỷ ban nhân dân

- Ủy ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu, là cơ quanchấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chínhNhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm chấp hành Hiếnpháp, luật, các văn bản của các cơ quan Nhà nước cấp trên

và nghị quyết của Hội đồng nhân dân

- Uỷ ban Nhân dân được chia theo cấp hành chính gồm: Uỷban nhân dân cấp tỉnh, ủy ban nhân dân cấp huyện, ủy bannhân dân cấp xã

- Hoạt động của Uỷ ban nhân dân thông qua+ Phiên họp của Uỷ ban nhân dân

+Hoạt động công tác của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân+ Hoạt động của các thành viên khác trong Uỷ ban nhândân

• Một ủy viên thư ký và các ủy viên khác

Thường trực Ủy ban Nhân dân cấp tỉnh gồm:

• Chủ tịch

• Các Phó Chủ tịch

• Ủy viên thư ký

Người đứng đầu chính quyền địa phương cấp tỉnh là Chủ tịch Ủyban Nhân dân Trên danh nghĩa, vị trí này do Hội đồng Nhân dân tỉnhquyết định bằng bầu cử theo hình thức bỏ phiếu Chủ tịch Ủy banNhân dân tỉnh thường đồng thời là một Phó Bí thư Tỉnh ủy

Chủ tịch Ủy ban Nhân dân của hai thành phố trực thuộc trungương lớn nhất là Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh sẽ đồng thời là Ủyviên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam.

Cơ quan giúp việc

- Bộ máy giúp việc của chính quyền địa phương cấp tỉnh gồm Vănphòng ủy ban nhân dân và các sở, ban, ngành

- Số Sở, ban thuộc UBND cấp tỉnh là 19, trong đó cơ cấu cứng là

18 Sở, ban, bao gồm các Sở: Nội vụ, Tư pháp, Kế hoạch và Đầu tư,Tài chính, Công thương, Giao thông vận tải, Nông nghiệp và Pháttriển nông thôn, Xây dựng (Quy hoạch và Kiến trúc), Tài nguyên vàMôi trường, Thông tin và Truyền thông, Lao động- Thương binh và

Xã hội, Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Khoa học và Công nghệ, Giáodục và Đào tạo, Y tế; Thanh tra tỉnh; Văn phòng UBND

- Một Sở được tổ chức theo đặc thù của từng địa phương là các SởNgoại vụ

- Tuy nhiên tùy thuộc vào từng địa phương có thể có thêm các cơquan chuyên môn ngang Sở khác như: Ban Quản lý các KCN, BanDân tộc, Ban Quản lý phát triển Côn Đảo (BRVT),.v.v

Tổ chức hoạt động

- Quản lí toàn diện trên địa giới hành chính về mọi mặt của đờisống xã hội , chính quyền cấp tỉnh thành phố trực thuộc trung ươngbảo đảm thi hành nghiêm chỉnh hiến pháp và pháp luật ở địa phương

về phát triển kinh tế - xã hội và ngân sách; về quốc phòng an ninh; vềbiện pháp ổn định nâng cao đời sống của nhân dân; hoàn thành mọinhiệm vụ cấp trên giao cho; làm tròn nghĩa vụ đối với cả nhà nước

b Ủy ban Nhân dân cấp huyện(quận, thị xã,thành phố trực thuộctỉnh)

Cơ cấu tổ chức

Ủy ban Nhân dân cấp huyện có từ 9 đến 13 thành viên gồm:

• Chủ tịch

• Ủy viên thư ký

Người đứng đầu Ủy ban Nhân dân cấp huyện là Chủ tịch Ủy banNhân dân, trên danh nghĩa là do Hội đồng Nhân dân huyện sở tại lựachọn Thông thường, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân huyện sẽ đồng thời làmột Phó Bí thư Huyện ủy

Các cơ quan giúp việc

Cơ quan giúp việc của chính quyền địa phương cấp huyện thôngthường gồm các phòng, ban trực thuộc:

• Văn phòng ủy ban nhân dân

• Phòng Tài chính - Kế hoạch

• Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội

• Ban Quản lý các Dự án đầu tư và Xây dựng cơ bản

Một số cơ quan nhà nước ở cấp huyện như Chi cục Thuế, Chicục Thống kê, Huyện đội, Công an huyện, v.v không phải là cơ quancủa chính quyền địa phương cấp huyện mà là cơ quan của chính quyềntrung ương đặt tại huyện (đứng chân trên địa bàn huyện)

Tổ chức hoạt động

Chính quyền cấp huyện về nguyên tắc chỉ còn nhiệm vụ là đônđốc , chỉ đạo và kiểm tra cấp xã trong việc thực hiện hiến pháp và luật,các văn bản của chính quyền cấp trên và có thẩm quyền giải quyết một

số vấn đề do cấp tỉnh giao cho theo quy định của pháp luật…

c Ủy ban Nhân dân cấp xã (thị trấn, phường)