Yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết murakami haruki

Dựa vào những phát hiện vừa nêu, trong quá trình tìm kiếm một góc nhìn mới mẻ, độc đáo về văn học Nhật Bản đương đại, chúng tôi đã chọn hướng nghiên cứu tác phẩm của Murakami Haruki ở bì

Thành phố Hồ Chí Minh - 2011

Thành phố Hồ Chí Minh - 2011

Để thực hiện công trình này, tôi đã không thể hoàn thành được một cách trọn vẹn nếu không nhận được sự chỉ dạy, hướng dẫn tận tình của TS Nguyễn Thị Bích Thúy, người luôn quan tâm, nhắc nhở

và động viên tôi trong từng thao tác tiến hành nghiên cứu, tìm hiểu Tôi xin kính gửi đến cô lời cảm ơn từ đáy lòng

Tôi cũng đã không thể hoàn thành được luận văn một cách trọn vẹn, nếu không có cơ hội tiếp thu những kiến thức nền tảng, những kinh nghiệm quý báu từ các thầy cô khoa Văn học và Ngôn ngữ, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, trong thời gian một năm theo học các chuyên đề

Tôi xin kính gửi đến các thầy cô lời cảm ơn chân thành

1 Lí do chọn đề tài - 1

2 Lịch sử vấn đề - 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu -12

4 Phương pháp nghiên cứu -13

5 Bố cục luận văn -13

Phần nội dung -15

Chương 1: Một số vấn đề lí luận chung -15

1.1 Chủ nghĩa siêu thực trong văn học phương Tây -15

1.1.1 Tiền đề sử học, triết học và mỹ học -16

1.1.2 Chủ nghĩa siêu thực - tinh thần hiện đại của phương Tây -20

1.1.2.1 Khám phá hiện thực tuyệt đối -20

1.1.2.2 Sáng tạo lối viết tự động -24

1.2 Yếu tố siêu thực trong văn học phương Đông -28

1.2.1 Khái niệm siêu thực từ sự đối sánh Tây – Đông -28

1.2.2 Yếu tố siêu thực – dấu ấn từ phương Đông -31

1.3 Yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết của Murakami Haruki -37

1.3.1 Hệ quả từ một thế giới quan độc đáo -36

1.3.2 Sự tinh hợp của phương Tây và phương Đông -40

2.1 Giấc mơ, huyễn tưởng – miền đất hứa của siêu thực -45

2.2 Giấc mơ xác tín bản ngã -47

2.2.1 Giấc mơ bị bỏ rơi và cái tôi lo âu -48

2.2.2 Giấc mơ nhục dục và cái tôi bất toàn -58

2.2.3 Giấc mơ có thật và cái tôi nổi loạn -65

2.3 Huyễn tưởng định vị thế giới -71

2.3.1 Huyễn tưởng về thế giới dưới ngầm -73

2.3.2 Huyễn tưởng về thế giới hỗn loạn -81

Chương 3: Ẩn dụ và biểu tượng - lối viết siêu thực của Murakami Haruki -86

3.1 Ẩn dụ, biểu tượng và thi pháp đồng hiện -86

3.2 Ẩn dụ - đồng hiện từ vô thức cá nhân -88

3.2.1 Ẩn dụ về quyền lực -90

3.2.2 Ẩn dụ về tình yêu -95

3.2.3 Ẩn dụ về cái chết - 102

3.3 Biểu tượng – đồng hiện từ vô thức tập thể - 106

3.3.1 Biểu tượng về nhân vật - 106

3.3.2 Biểu tượng về không gian – thời gian - 111

3.3.3 Một số biểu tượng khác - 122

Phụ lục - 145

Phần mở đầu

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nếu điểm lại thành tựu của văn học Nhật Bản cận – hiện đại, các nhà văn học sử không thể không nhắc tới sự nghiệp văn chương rực rỡ của hai tác gia đạt giải thưởng Nobel: Kawabata Yasunari và Kenzaburo Oe; thì khi giới thiệu về những cách tân mang tính chất đột phá thời hậu hiện đại, chắc chắn họ không thể bỏ qua những tác phẩm “ma ảo” đầy sức hấp dẫn của cây bút tiểu thuyết bậc thầy: Murakami Haruki Đúng như lời nhận xét giản dị mà sâu sắc của giáo sư Numano Mitsuyoshi, trường Đại học Tokyo:

Suy nghĩ về tương lai văn học Nhật Bản có thể cũng chính là suy nghĩ về nền văn học thời kỳ hậu Murakami Sức ảnh hưởng của Murakami Haruki vẫn còn rất lớn đối với các nhà văn thế hệ trẻ của Nhật Bản và chúng ta đang bước vào một thời kỳ mà ở đó chúng ta có thể nói về "thế hệ hậu Murakami”, những người chịu ảnh hưởng dưới bất kỳ hình thức nào đó từ Murakami [93]

Kawabata Yasunari thuộc lớp những nhà văn đầu tiên truyền tải, quảng bá thành công các nét đặc sắc về mỹ cảm, tư tưởng, của cuộc sống, con người Nhật Bản truyền thống, thông qua thi pháp “Chân không” Đó là một dạng không tồn, khoảng trắng, nơi vạn vật tồn tại ngoài mọi rào cản, mọi giới hạn, trở nên tự thân, trở thành chính mình Khác với Kawabata, Kenzaburo Oe, tác giả “sinh ra bởi tính đa nghĩa

của Nhật Bản”, lại tiếp nối truyền thống phụng sự cái Đẹp và sự nghiệp truyền bá

nền văn học nước nhà ra khắp năm châu, bằng việc nhấn mạnh vào tinh thần nhân đạo Và đến Murakami Haruki, người được mệnh danh là tiểu thuyết gia hàng đầu, người quan trọng nhất, đáng đọc nhất của nền văn học Nhật Bản hiện nay, vị thế văn chương nghệ thuật của xứ sở mặt trời mọc ngày càng được khẳng định trên văn đàn thế giới nói chung và châu Á nói riêng Với Murakami, cái Đẹp, cái Buồn, hòa quyện cùng cái kì ảo, siêu thực chính là nét đặc trưng phong cách, tạo nên sức cuốn hút mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm chú ý của một lượng độc giả khổng lồ khắp các

châu lục Đây đồng thời cũng là đáp án cho những câu hỏi về nghệ thuật kể chuyện tài tình mà nhiều nhà phê bình văn học, yêu thích hoặc không yêu thích ông, đang trăn trở tìm hiểu Nói cách khác, không hẹn mà gặp, hầu hết mọi người đều công nhận rằng: tuy lấy phông nền là cuộc sống thực tế tầm thường, tẻ nhạt, nhưng Murakami Haruki đã khéo léo sắp xếp, pha trộn thêm vào đó các chi tiết nhuốm sắc màu huyền bí, mộng mơ, thậm chí là kì dị, siêu nhiên

Dựa vào những phát hiện vừa nêu, trong quá trình tìm kiếm một góc nhìn mới

mẻ, độc đáo về văn học Nhật Bản đương đại, chúng tôi đã chọn hướng nghiên cứu

tác phẩm của Murakami Haruki ở bình diện nghệ thuật: Yếu tố siêu thực trong tiểu

thuyết Murakami Haruki, với những ý nghĩa khoa học và thực tiễn dưới đây:

1.1 Ý nghĩa khoa học

- Thứ nhất, như trên đã trình bày, Murakami Haruki có một vị trí khá quan trọng trong nền văn học đương đại thế giới nói chung và Nhật Bản nói riêng

Kể từ sau thành công vang dội của Rừng Nauy (1987), hầu hết các tiểu thuyết

tiếp theo của Murakami Haruki đều gây nên những hiệu ứng tìm hiểu, nghiên cứu trên văn đàn các nước Đồng thời, tên tuổi Murakami cũng được vinh danh thường xuyên ở những thứ hạng cao, tại những giải thưởng văn học uy tín của Nhật, Pháp, Nauy, Tiệp Khắc

Theo thống kê ở Nhật Bản, từ thời Murakami mới đăng đàn thầm lặng với

“giải thưởng nhà văn mới Gunzo” (cho tiểu thuyết đầu tay, Lắng nghe tiếng gió hát,

năm 1979); đến khi ông trở thành một “hiện tượng Murakami Haruki”, một “quả bom Murakami Haruki” sau “giải thưởng Tanizaki Junichiro lần thứ 21” (cho tác

phẩm hư cấu xuất sắc Xứ sở kì diệu tàn bạo và chốn tận cùng thế giới, năm 1985),

tài năng cũng như vị trí của nhà văn độc đáo này càng ngày càng được khẳng định,

trong suốt những thập niên cuối của thế kỉ XX

Như thế, hướng nghiên cứu các sáng tác của Murakami Haruki không chỉ mang tính thời sự, mà còn thực sự giàu giá trị nhân văn Có thể văn chương nghệ thuật của Murakami chưa được công nhận chính thức bằng giải thưởng Nobel danh giá, song chúng ta vẫn không thể phủ nhận tác phẩm của ông đang mỗi lúc một nhuận sắc và có tầm ảnh hưởng trên toàn thế giới

- Thứ hai, yếu tố siêu thực là một trong những phương tiện nghệ thuật đặc biệt,

tạo nên sức quyến rũ đầy mê hoặc cho các sáng tác của Murakami Haruki

Tiểu thuyết của Murakami luôn thấm đẫm một không khí siêu thực, nhiều

“yếu tố ma ảo” và thường xuyên xuất hiện hình ảnh giấc mơ, cùng những chi tiết tưởng tượng thể hiện tinh tế thế giới vô thức thẳm sâu của con người Chính nhà

văn cũng từng phát biểu rằng, với ông viết cũng giống như đang mơ Thông qua yếu

tố siêu thực, ông đã rất thành công trong việc dẫn dắt độc giả khám phá những biểu hiện tế vi nhất, chân thực nhất của nội giới, một thế giới giàu chất nhân văn, đậm tính phổ quát nhất của nhân loại

Chất siêu thực còn là một trong những nét đặc sắc của văn học Nhật Bản nói chung Từ Truyện Genji cho đến các sáng tác của Kawabata Yasunari, chúng ta đều

thấy phảng phất một vẻ đẹp siêu thực, kì ảo ẩn giấu trên từng trang văn Do đó, tìm

hiểu Yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết Murakami chính là hướng tiếp cận trực diện,

trọng tâm, những giá trị nghệ thuật và nội dung; đồng thời cũng để cảm nhận sâu sắc hơn tinh thần Nhật Bản của tác gia vốn bị gán là đứng ngoài quỹ đạo văn học Nhật Bản ấy

- Thứ ba, yếu tố siêu thực hiện đang giữ một vai trò quan trọng trong nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật đương đại

Sau giai đoạn phát triển đỉnh cao – những thập niên đầu thế kỉ XX, chủ nghĩa siêu thực với tư cách là một trường phái, trào lưu, đi vào bế tắc, rồi nhanh chóng rơi vào lãng quên Nhưng mạch nguồn ấm nóng nhất của nó là thế giới vô thức với các biểu hiện tiêu biểu như giấc mơ, ảo giác, cơn mê sảng, hồi ức ấu thơ, linh cảm thần

bí…, vẫn ngấm ngầm thấm sâu hơn vào những tác phẩm văn chương hiện đại giai đoạn kế tiếp, và ở không ít tiểu thuyết, thơ ca hậu hiện đại ngày nay Nói như nhà

nghiên cứu Đỗ Lai Thúy: “Tuy không còn tồn tại nữa, nhưng chủ nghĩa siêu thực là

một chặng đường tự nhận thức quan trọng của văn học với những bài học quý giá của nó Hơn nữa, siêu thực tuy không tồn tại như một chủ nghĩa, nhưng văn học hiện đại không thể thiếu nó với tư cách là những yếu tố…” [128]

Như vậy, nghiên cứu yếu tố siêu thực trong văn học nói chung hay trong tiểu thuyết của Murakami Haruki nói riêng, có thể coi là một cách tiếp cận khả thi, nhằm làm khai thác một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu của văn học đương đại

1.2 Ý nghĩa thực tiễn

Cho tới thời điểm hiện tại, đã xuất hiện khá nhiều ý kiến đánh giá về yếu tố siêu thực trong sáng tác của Murakami, song hầu hết chỉ là nhận xét tản mạn, chung chung, rải rác ở những bài giới thiệu, nghiên cứu nhỏ Việc tiếp nhận Murakami ở Việt Nam cũng chưa có một công trình chuyên biệt và hệ thống về vấn đề trên

Chính vì thế, khi thực hiện đề tài “Yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết Murakami

Haruki”, chúng tôi mong muốn sẽ hoàn thành được công việc đang bỏ ngỏ này, góp

phần khám phá một trong những phương diện nghệ thuật độc đáo, tiêu biểu của Murakami Từ đây, chúng tôi mong có thể đóng góp một cách đọc, một cách tiếp cận, làm phong phú thêm cho công tác giới thiệu, tìm hiểu tác phẩm Murakami tại Việt Nam Hy vọng rằng, cùng với các tác gia Basho, Kawabata…, phong cách nghệ thuật độc đáo của Murakami Haruki sẽ giúp bạn đọc Việt Nam có một cái nhìn

đa diện, phong phú hơn về văn chương đất nước Phù Tang

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Tình hình nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, việc dịch thuật, giới thiệu tác phẩm Murakami Haruki mới chỉ phổ biến và trở nên sôi động trong mấy năm gần đây, vì vậy lịch sử nghiên cứu tiểu

thuyết của ông cũng chưa thật sự có bề dầy về cả số lượng lẫn chất lượng Theo thống kê của chúng tôi, hầu hết các ấn phẩm mới chỉ dừng lại ở quy mô luận văn thạc sĩ; tham luận hội thảo; hoặc những bài nghiên cứu nhỏ, tản mác trên báo chí Trong đó, vấn đề tìm hiểu tiểu thuyết Murakami gắn với chất siêu thực, màu sắc siêu thực hay yếu tố siêu thực chủ yếu mới được khai thác ở bình diện bài báo, tham luận

Đánh giá về tác phẩm của Murakami, những học giả tham gia hội thảo “Thế giới của Haruki Murakami và Banana Yoshimoto”, có nhiều luồng ý kiến khác nhau, trái chiều hoặc không Nhưng nhìn chung, các bài tham luận đều đề cập đến yếu tố siêu thực như là một trong những yếu tố nghệ thuật đặc sắc tạo nên phong cách kể chuyện độc đáo, hấp dẫn của nhà văn Nhật Bản này Nhà nghiên cứu Nhật

Chiêu, trong bài cảm nhận “Thực tại trong ma ảo” khi đọc Kafka bên bờ biển của

Murakami Haruki đã nhận xét:

Có thể thấy, Murakami Haruki không xem thiếu tưởng tượng là một thiếu

sót bình thường Trong đời sống cũng như nghệ thuật, thiếu tưởng tượng là một tội

ác Do đó mỗi tác phẩm của ông là một dạ yến linh đình của giấc mơ và tưởng tượng đầy ma ảo… Tiểu thuyết của Murakami Haruki, với tinh thần chơi đùa và tự

do tưởng tượng được kể bằng một bút pháp sống động và đam mê như Nghìn lẻ một đêm của thời hiện đại [145, tr.4]

Qua lời phát biểu của Nhật Chiêu, có hai yếu tố ông đánh giá quan trọng và được thể hiện thành công nhất trong tiểu thuyết Murakami Đó là giấc mơ và trí tưởng tượng Điều này gợi cho chúng ta nhớ đến những lời tuyên ngôn của chủ nghĩa siêu thực do Andre Breton chấp bút Theo các nhà văn siêu thực, chiêm mộng vừa là trạng thái lí tưởng để sáng tác, vừa là chủ đề quen thuộc trong mỗi tác phẩm Đồng thời, với họ, sự liên tưởng phóng khoáng, tự do, lại là đôi cánh thiên thần giúp người nghệ sĩ vượt qua những hiện thực sơ lược, tương đối, để đạt đến một hiện thực phong phú, tuyệt đối Rõ ràng, tuy Nhật Chiêu chưa xếp tiểu thuyết của Murakami Haruki vào những tác phẩm siêu thực cũng như chưa xác định thế giới

tiểu thuyết Murakami là thế giới siêu thực (ông chỉ gọi là “thực tại trong ma ảo”); song nhà nghiên cứu đã gián tiếp khẳng định, bút pháp sống động và cách kể

chuyện đam mê của tác giả Kafka bên bờ biển chính là kết quả của việc vận dụng

những yếu tố đậm đặc chất siêu thực ấy

Nếu Nhật Chiêu gọi các yếu tố siêu thực, gắn với mơ mộng, tưởng tượng trong tiểu thuyết Murakami Haruki bằng cái tên “ma ảo”, thì Cao Việt Dũng, người đã

chuyển dịch một cách xuất sắc tiểu thuyết Phía Nam biên giới, phía Tây mặt trời

sang tiếng Việt, xếp chúng vào phạm trù “cái bí ẩn” Theo Cao Việt Dũng, những điều bí ẩn không thể giải thích được, những hiện tượng vượt lên trên đời sống thực

tế bình thường, không chỉ xuất hiện phổ biến mà còn có tác dụng liên kết các mạch ngầm sự kiện, số phận nhân vật trong các tác phẩm của Haruki Ở bài tham luận “Bí

ẩn như là thủ pháp của cách kể chuyện”, dịch giả này đã nhấn mạnh: “Nếu không

phải là yếu tố trung tâm, thì ít nhất cái bí ẩn cũng tạo nên sự kết nối nội tại trong thế giới tiểu thuyết của Murakami.” [145, tr.24]

Với những bài nghiên cứu in trên các báo viết, tạp chí chuyên ngành văn học

và một số trang web chuyên sâu về văn hóa – văn học – nghệ thuật, hầu hết người viết trong quá trình tìm hiểu, “giải phẫu”, một tiểu thuyết cụ thể của Murakami Haruki, đều có nhắc đến các yếu tố siêu thực với các cấp độ, khía cạnh khác nhau, tùy theo từng phương pháp, quan điểm tiếp cận Có thể kể ra những dẫn chứng nổi bật sau Khuynh hướng áp dụng lí thuyết phân tâm học S Freud có: “Phản ứng của

giới trẻ về yếu tố sex trong tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami” (Vũ Thị

Thu Hà, phòng Xã hội học văn học, tạp chí Nghiên cứu văn học, số 12 - 2008);

“Phức cảm Genji” trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển của Haruki Murakami” (TS Nguyễn Thị Bích Thúy, Đại học sư phạm TP HCM, tạp chí Nghiên cứu văn học, số

5 - 2010) Khuynh hướng sử dụng triết học hiện sinh có: “Về con người cô đơn

trong tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami” (Nguyễn Văn Thuấn,

http://vanthotre, 4 – 3 - 2010); “Kiểu con người đa ngã trong tiểu thuyết Người tình

Sputnik của Haruki Murakami” (Trần Thị Tố Loan, http://phienbancu.vanvn.net, 27

– 3 - 2010); “Chủ thể dấn thân trong tiểu thuyết Biên niên kí chim vặn dây cót của

Haruki Murakami” (Ngô Viết Hoàn, http://www.vinhuni.edu.vn, 23 – 1 - 2011) Và cuối cùng, không thể không nhắc đến một khuynh hướng độc đáo, luôn hứa hẹn nhiều kiến giải độc đáo, mang tính chiều sâu song cũng không kém phần phiêu lưu, khó thực hiện: phương pháp phê bình huyền thoại và giải huyền thoại với “Huyền

thoại và giải huyền thoại của Murakami Haruki” (Ngô Trà Mi, ngonngu.edu.vn); “Phong cách nghệ thuật Haruki Murakami từ góc độ yếu tố huyền

http://khoavanhoc-ảo” (Nguyễn Anh Dân, tạp chí Khoa học và Giáo dục, ĐH Sư phạm - Đại học Huế,

tháng 10/2010) Trong những bài nghiên cứu chúng tôi vừa đề cập, dấu ấn của yếu

tố siêu thực được nêu ra đậm nét hơn cả qua bài viết của Nguyễn Thị Bích Thúy, Trần Thị Tố Loan, Ngô Trà Mi và Nguyễn Anh Dân

Đặt dưới lăng kính so sánh với một số nhà văn hiện đại lớn của Nhật Bản chịu ảnh hưởng từ phương Tây, đặc biệt là ảnh hưởng từ trào lưu siêu thực, hiện

thực huyền ảo, tác giả Nguyễn Thị Bích Thúy nhấn mạnh: “Các nhà văn lớn của

Nhật Bản như Kawabata, Tanizaki,… và đến Murakami đều xác nhận mình chịu ảnh hưởng của văn chương phương Tây Tác phẩm của họ mang nhiều dấu ấn của lối viết văn siêu thực, kì ảo, dòng ý thức.” [133, tr.146] Bên cạnh đó, khi đi vào

phân tích tác phẩm Kafka bên bờ biển trong sự đối sánh giữa hai motif quan trọng

của văn học thế giới và văn học Nhật Bản là “mặc cảm Eudipe” - “phức cảm Genji”, người viết luôn có ý thức gắn với việc khai triển những mối quan hệ bất thường, những giấc mơ kì bí, sự tưởng tượng hoang đường

Không bắt nguồn từ yếu tố siêu thực ở bình diện hình thức, tức việc khai thác những cơn mộng mị, những hồi ức ấu thơ hay hình ảnh thần bí, Trần Thị Tố

Loan hướng ngòi bút khơi mở mạch nguồn siêu thực trong Người tình Sputnik của

Murakami Haruki từ mục đích “tối thượng” của dòng văn học này Đó không gì khác hơn chính là mục đích khám phá, thể hiện hiện thực toàn vẹn, tuyệt đối bên

trong tâm hồn người Theo Trần Thị Tố Loan: “Những tác phẩm của ông thực sự

là những hành trình đầy trăn trở, những cuộc lãng du kì lạ trong hiện thực, những

cuộc vượt thoát ra ngoài không, thời gian và thám hiểm vào cõi nội tâm đầy bí ẩn của con người để truy tầm bản ngã cho mình.” [77] Ngoài ra, tác giả của “Kiểu con

người đa ngã trong tiểu thuyết Người tình Sputnik” cũng gián tiếp công nhận sự

hiện hữu của yếu tố siêu thực trong tác phẩm Murakami thông qua ý kiến cho rằng:

“Haruki Murakami đã bình thường hoá những điều kì lạ, xoá bỏ khoảng cách giữa

không gian thực tại và tưởng tượng, ông cho phép nhân vật của mình có thể cùng một lúc sống ở nhiều thế giới khác nhau.” [77]

Hai tác giả Ngô Trà Mi và Nguyễn Anh Dân, tuy tìm hiểu hai vấn đề không trực tiếp sử dụng khái niệm siêu thực là dấu ấn huyền thoại, huyền ảo ở tiểu thuyết Murakami Haruki, nhưng đây cũng đồng thời là hai phương tiện chúng ta thường bắt gặp trong các tác phẩm siêu thực hoặc hàm chứa yếu tố siêu thực Nói các khác, việc sử dụng những motif huyền thoại và cái huyền ảo chính là những thủ pháp quen thuộc của những nhà văn thuộc trường phái này

Tóm lại, lịch sử nghiên cứu yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết tiểu thuyết của Murakami Haruki ở Việt Nam còn khá mỏng, chưa tập trung như các tác giả khác của văn học Nhật Bản nói riêng và văn học thế giới nói chung

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Ở đây, chúng tôi tìm hiểu việc nghiên cứu yếu tố siêu thực qua các tiểu thuyết Murakami Haruki, theo hai khu vực trong và ngoài Nhật Bản

Với nhiều nhà phê bình văn học Nhật, Murakami Haruki là đại diện cho khuynh hướng mô phỏng phương Tây, xa rời truyền thống dân tộc Chính nhà văn

đã từng phát biểu mình không được lòng giới văn nghệ sĩ cũng như các nhà nghiên cứu trong nước Nhưng bên cạnh những ý kiến chủ quan, cực đoan đó, vẫn có không ít những người công tâm, nhìn thấy và trân trọng đóng góp của Murakami, dưới góc độ của một tiểu thuyết gia có tài kể chuyện Và khi đi sâu tìm hiểu tác phẩm Murakami, họ thường chung cảm nhận về màu sắc siêu thực, kì lạ phảng phất trong từng trang văn Theo đánh giá của Numano Mitsuyoshi, một trong năm điều

tạo nên sức hấp dẫn cho tiểu thuyết Murakami Haruki chính là sự kết hợp thành

công “sự đan xen giữa hiện thực và kỳ ảo (tính hiện thực quá nhiều sẽ nhàm chán,

tính kỳ ảo quá nhiều sẽ trở thành hoang đường và khó đồng cảm…)” [93] Mặt khác,

theo Kato Norio, nhìn từ khía cạnh nội dung, tác phẩm của nhà văn này đã khắc họa được tinh tế những diễn biến phức tạp, phong phú nơi nội giới, giúp người đọc thoát

khỏi “thế giới phẳng”, và có khả năng chạm đến “đáy lòng sâu của mình vậy” [141,

tr.12]

Đối với những nước ngoài Nhật Bản, đặc biệt là các nước phương Tây, cây bút

“hàng đầu Nhật Bản” này hiện nay đã không còn xa lạ Nhưng do hạn chế về việc sưu tầm nguồn tài liệu, ngoài một vài bài tham luận, phát biểu được trích dịch ra tiếng Việt của giới phê bình châu Á tại các hội thảo quốc tế về văn học Nhật Bản ở Việt Nam; hầu hết những ý kiến nhận xét hay quan điểm nghiên cứu của giới phê bình Âu - Mỹ, tạm thời chúng tôi chủ yếu phân loại, đánh giá thông qua những ebook, file word (bằng tiếng Anh), tải về trên một số trang web về Murakami Haruki Với những tài liệu có được, chúng tôi phân chia thành hai khu vực rõ ràng Khu vực châu Á, gồm những nhận định, tham luận hội thảo của các giáo sư, chuyên gia phê bình văn học ở Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc Đa dạng, phong phú hơn khu vực thứ nhất, khu vực Âu – Mỹ, ngoài một bộ phận những giáo sư, tiến sĩ văn học tham gia giảng dạy tại các trường Đại học, Cao đẳng, còn có thêm khá nhiều phóng viên chuyên mục văn hóa – văn học – nghệ thuật cũng tiến hành được không

ít những bài phỏng vấn, phân tích sâu sắc về phong cách sáng tác “mê hoặc” của Murakami

Trên văn đàn châu Á, tên tuổi Murakami Haruki được đặc biệt quan tâm, ngưỡng mộ tại các nước thuộc khu vực Đông Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan… Lí giải cho “cơn sốt đọc Murakami” ở đây, dịch giả Trung Quốc, Lâm

Thiếu Hoa khẳng định: “Trí tưởng tượng kì dị và cảm giác lênh đênh của con người

thời đại khiến ông giành được một lượng độc giả cố định, danh tiếng của tác giả thậm chí không thua kém G Garcia Marquez.” [141, tr.69] Nhấn mạnh hơn về chất

siêu thực ở tiểu thuyết Murakami, dịch giả này đi đến kết luận một trong những đích đến quan trọng nhất của nhà văn là tìm kiếm sự chân thực, thuần khiết, toàn vẹn của cuộc sống, sinh mệnh và sự tự do, lối thoát, cho linh hồn Điều này chẳng phải là mục tiêu chinh phục của bất kì một tác phẩm siêu thực nào sao?

Tại khu vực Âu - Mỹ, những dịch giả từng chuyển tải thành công tiểu thuyết Murakami Haruki đều công nhận giá trị và sức hấp dẫn của yếu tố siêu thực

trong tác phẩm của nhà văn Điển hình là nhận xét của Jay Rubin (dịch Rừng Nauy sang tiếng Anh) khi đọc tiểu thuyết Xứ sở diệu kì tàn bạo và chốn tận cùng thế giới:

Sau nhiều năm tập trung vào văn chương hiện thực lặng lẽ và xám ngắt của Nhật Bản, tôi không thể tin lại có một nhà văn Nhật mạnh bạo và có trí tưởng tượng hoang dại đến như Murakami Tôi vẫn còn thấy những giấc mơ sặc sụa sắc màu lan tỏa vào không trung từ những bộ xương sọ loài ngựa một sừng ở gần đoạn cuối sách… [141, tr.48]

Bên cạnh đó, vấn đề này còn được triển khai, phân tích trong một số bài báo, bài

nghiên cứu, chuyên luận sau: “Subconscious tunnels” (The New Yorker, by John Updike); “Murakami: Titan of postwar literature” (The Weekly FYI , by Alex

Martin); Murakami Haruki and magical realism - A Look at the Psyche of Modern

Japan (Waseda University, by Morten Oddvik); “Inner space” (Philadelphia City Paper, by Justin Coffin);…

Mở đầu bài báo “Tiềm thức đường hầm” (Subconscious tunnels) viết về tác

phẩm Kafka bên bờ biển, John Updike đã chỉ ra phong cách tiểu thuyết của

Murakami Haruki có sự gần gũi với nhà văn siêu thực nổi tiếng Nhật Bản, Kobo

Abe: “…những câu chuyện của ông huyền ảo như những giấc mơ, gần với chủ

nghĩa siêu thực của Kobo Abe hơn là chủ nghĩa hiện thực… của Mishima và Tanizaki.” [162] Sau đó, bằng cách phân tích tác phẩm Kafka bên bờ biển, người

viết tiếp tục mang đến cho độc giả những dẫn chứng cụ thể về ảnh hưởng của huyền

thoại Eudipe, của những quan niệm quen thuộc trong lí thuyết Freud đối với nhân vật chính Kafka, trong suốt hành trình trốn tránh lời nguyền “giết cha ngủ với mẹ”

Trong sự đối chiếu so sánh hai tác phẩm Biên niên kí chim vặn dây cót và Xứ

sở diệu kì tàn bạo và chốn tận cùng thế giới, dưới tiêu đề “Miền vô thức” (Inner

space), Justin Coffin lại cho thấy nhân vật ở tiểu thuyết Murakami Haruki thường

mang dấu ấn đậm nét của xã hội hậu hiện đại “Bản sắc không nằm trong cơ thể

cũng không nằm trong ý thức” [163] Họ hoặc là những quái vật ẩn hiện nơi tàu điện

ngầm, hay một cảnh giới kì bí nào đó, hoặc là những con người không bình thường

bị đẩy vào chốn siêu nhiên, đầy bóng tối dưới lòng đất Ở họ có nhiều điểm tương đồng với các nhân vật kì lạ, ưa suy tưởng bằng vô thức hơn ý thức của các nhà văn hiện thực

Đặc biệt, thông qua chuyên luận Murakami Haruki và chủ nghĩa hiện thực

huyền ảo – Một cái nhìn vào đời sống tinh thần của xã hội hiện đại Nhật Bản

(Murakami Haruki and magical realism - A Look at the Psyche of Modern Japan), tác giả Morten Oddvik đã hệ thống được hàng loạt các yếu tố huyền ảo, đồng thời cũng là siêu thực trong tiểu thuyết Murakami Haruki Thực tế biến mất, những cuộc phiêu lưu huyền bí, “ma ảo”, những giai điệu lạ lùng, những giấc mơ giàu ý nghĩa biểu tượng,… tất cả tạo nên cho tiểu thuyết của nhà văn Nhật Bản này một bầu không khí đậm đặc chất siêu thực Ở đây, nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý đến yếu tố

chiêm mộng Theo ông: “Việc sử dụng chủ nghĩa huyền ảo của Murakami thể hiện

sự quan tâm của ông đối với đường ranh giới giữa thực tế và hư ảo, nơi mọi vấn đề của nhân vật chính đều được làm sáng tỏ, bằng cách hướng vào bên trong đời sống tâm hồn, hoặc ngoại hiện nội giới, thông qua hình ảnh của những giấc mơ.” [159]

Nhìn chung, do truyền thống lí luận phê bình Âu Mỹ khác với phương Đông, cho nên cách thức nghiên cứu và tiếp cận của các học giả ở phương Tây có nhiều điểm khác biệt ở Việt Nam Họ quan tâm hơn cả là các hiện tượng: “khải huyền” (apocalyptic); “chủ nghĩa hiện thực huyền ảo” (magical realism); yếu tố “hỗn loạn”

(chaos); vấn đề “vô thức” (unconscious), “giấc mơ” (dream, dreamlike) Song đây cũng chính là những yếu tố cơ bản thể hiện màu sắc siêu thực trong tiểu thuyết của Murakami Haruki

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết Murakami Haruki”, chúng

tôi triển khai tìm hiểu vấn đề siêu thực ở một bình diện hẹp Đó không phải siêu

thực dưới dạng một trào lưu hay trường phái sáng tác (như chủ nghĩa siêu thực Pháp

đầu thế kỉ XX), mà với tư cách là những yếu tố cấu thành giá trị nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của Murakami Haruki ở thể loại tiểu thuyết

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do hạn chế về nguồn tư liệu, khả năng dịch thuật, và chưa có điều kiện tìm hiểu qua văn bản tiếng Nhật, phạm vi đề tài luận văn được giới hạn ở những tiểu thuyết Murakami đã xuất bản tại Việt Nam

Với các bản dịch tiếng Việt, chúng tôi sử dụng bản in của Nhã Nam và Nhà xuất bản Hội nhà văn Đó là các tiểu thuyết sau:

- Murakami Haruki (2007), Sau nửa đêm, Huỳnh Thanh Xuân dịch, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội

- Murakami Haruki (2009), Kafka bên bờ biển, Dương Tường dịch, Nxb Hội nhà

văn, Hà Nội

- Murakami Haruki (2009), Người tình Sputnik, Ngân Xuyên dịch, Nxb Hội nhà

văn, Hà Nội

- Murakami Haruki (2010), Biên niên kí chim vặn dây cót, Trần Tiễn Cao Đăng

dịch, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

- Murakami Haruki (2010), Phía Nam biên giới, Phía Tây mặt trời, Cao Việt

Dũng dịch, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

- Murakami Haruki (2010), Xứ sở diệu kì tàn bạo và chốn tận cùng thế giới, Lê

Quang dịch, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

- Murakami Haruki (2011), Cuộc săn cừu hoang, Minh Hạnh dịch, Nxb Hội nhà

văn, Hà Nội

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Xuất phát từ đặc trưng về đối tượng và phạm vi triển khai của đề tài, chúng tôi sẽ

sử dụng những phương pháp nghiên cứu dưới đây:

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại: tiến hành khảo sát, thống kê và phân

loại các yếu tố siêu thực trong phạm vi tác phẩm nghiên cứu, với một số biểu hiện như: lối viết biến tấu tự động, hình ảnh kì dị lạ thường (có tính siêu nhiên, phi thực), thế giới huyễn tưởng, chiêm bao…

4.2 Phương pháp phân tích tác phẩm: phân tích cụ thể từng loại yếu tố đặt

trong cấu trúc từng tác phẩm, từ đó khái quát vai trò, ý nghĩa riêng của chúng

4.3 Phương pháp so sánh – đối chiếu: đối chiếu, so sánh nghệ thuật thể hiện

yếu tố siêu thực trong tiểu thuyết của Murakami Haruki với tiểu thuyết Nhật Bản truyền thống, và tiểu thuyết phương Tây hiện đại

5 BỐ CỤC LUẬN VĂN

Chương 1: Một số vấn đề lí luận chung

Trong chương này, chúng tôi sẽ đi tìm hiểu những đặc điểm tiêu biểu của chủ nghĩa siêu thực phương Tây; yếu tố siêu thực trong truyền thống văn hóa, văn học phương Đông và cũng như đặc trưng phương thức thể hiện yếu tố siêu thực trong

tiểu thuyết Murakami Haruki

Chương 2: Giấc mơ và huyễn tưởng – thế giới siêu thực của Murakami Haruki

Ở đây, chúng tôi đi sâu nghiên cứu cụ thể về giấc mơ và huyễn tưởng Với Murakami, đây vừa là những biểu hiện của vô thức, khuất lấp, ẩn sâu trong tâm thức của mỗi cá nhân Đồng thời, hai yếu tố này cũng chính là những phương tiện khắc họa trọn vẹn, sâu sắc thế giới siêu thực trong tiểu thuyết của nhà văn

Chương 3: Ẩn dụ và biểu tượng – lối viết siêu thực của Murakami Haruki

Chương này, chúng tôi sẽ khai thác lối viết siêu thực của Murakami thông qua việc vận dụng nhuần nhị, tinh tế hai thủ pháp ẩn dụ và biểu tượng Trong đó, mỗi thủ pháp đều gắn với một chức năng đồng hiện đặc biệt, và đã thể hiện thành công phương thức tư duy tiêu biểu này của những tác phẩm siêu thực nói chung và những tác phẩm hàm chứa yếu tố siêu thực nói riêng

Chương 1: Một số vấn đề lí luận chung

Trong phạm vi nghiên cứ của luận văn, chúng tôi chỉ tìm hiểu nghệ thuật kể chuyện mang màu sắc siêu thực của Murakami Haruki trên bình diện yếu tố Song,

do tính chất tổng hợp, hội tụ cả hai nguồn tư tưởng Tây – Đông của vấn đề này, cho nên để có một cái nhìn toàn diện, truy tìm đến tận cùng nguồn cội, gốc rễ của vấn đề khảo sát, ta không thể không xem xét tới khái niệm siêu thực với ý nghĩa là một chủ

nghĩa tiêu biểu, đặc sắc, gắn liền với sự khám phá vô thức cá nhân của văn học

nghệ thuật hiện đại phương Tây Đồng thời, ta cũng không thể bỏ qua nội hàm của khái niệm siêu thực dưới góc độ một “mô hình quan niệm” về thế giới, con người,

một kiểu hình thức tư duy nổi bật, thấm đẫm chất vô thức tập thể trong truyền thống

văn hóa của người phương Đông

1.1 Chủ nghĩa siêu thực trong văn học phương Tây

1.1.1 Tiền đề sử học, triết học và mỹ học

Bàn về tiến trình lịch sử phát triển văn hóa phương Tây cuối thế kỉ XIX, đầu thế

kỉ XX, giới nghiên cứu phê bình thường đề cập đến sự khủng hoảng tư duy lý tính như một cuộc “chính biến” mang tính tất yếu, mở ra một thời kỳ chưa từng có cho tất cả các lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn: thời kỳ của chủ nghĩa hiện đại Đây là một trào lưu đa phương diện Trào lưu ấy không chỉ được định hình như một xu hướng lịch sử, một xu hướng quan niệm về thế giới, con người, mà còn được biết tới như một xu hướng triết học, thẩm mỹ, nhiều cách tân Và cũng chính từ “cái nôi” hiện đại chủ nghĩa, hàng loạt những trường phái đã đạt được những thành tựu rực rỡ, làm rạng danh nền văn hóa nghệ thuật phương Tây nửa đầu thế kỷ XX đã xuất hiện Riêng trong lĩnh vực văn học, có thể kể đến các trường phái hay các dạng

“chủ nghĩa con” nổi bật, góp phần gây dựng nên thanh thế của hệ thống quan niệm,

tư tưởng hiện đại chủ nghĩa như: thi phái tượng trưng, chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa hiện sinh, tiểu thuyết dòng ý thức,… Trong đó, nếu thi phái tượng trưng được đánh giá như là đại diện tiên phong, “người anh cả” có

nhiệm vụ mở đường cho văn chương nghệ thuật bước vào kỷ nguyên hiện đại; thì chủ nghĩa siêu thực sẽ là mùa trái chín đầu tiên, mang đầy đủ dấu ấn của tinh thần hiện đại Nói cách khác, từ bước chạm ngưỡng đầu tiên của những thi sĩ tượng trưng, các nhà siêu thực đã khéo léo thăng hoa chất hiện đại, khiến nó trở thành một trong những thời kỳ văn học đặc sắc và giàu sức ảnh hưởng nhất của phương Tây trên toàn thế giới

Theo các nhà văn học sử, chủ nghĩa hiện đại bắt đầu từ hậu kỳ trung đại, khi xã hội đô thị phát triển, kinh tế hàng hóa thành bá chủ và con người trở nên say mê trần gian có thật, xa rời thiên đường ảo ảnh Từ đây, kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ

về tư tưởng, thẩm mỹ Đặc biệt là sự thắng thế của triết học chủ thể, với đỉnh cao là

tuyên bố của Nietszche: “Thượng đế đã chết” Mọi chân lý đã chuyển giao từ thần

thánh sang con người, thuộc về con người, tồn tại bên trong con người và không thuộc quyền sở hữu của một đấng tối cao nào Đồng thời, việc xa rời mỹ học mô phỏng của Aristote – quan điểm mỹ học từng thống trị xã hội phương Tây hàng nghìn năm, chủ nghĩa hiện đại thiết lập thành công một hệ thống mỹ học hoàn toàn mới: mỹ học của sự sáng tạo Thế giới không còn khởi đi từ sự quan sát – thế giới được nhìn thấy, mà là một thế giới được tạo ra – thế giới được cảm thấy Và công lao này, trước hết thuộc về hai trường phái tượng trưng và siêu thực:

Nhìn chung, từ cuối thế kỷ XIX trở đi, những bí ẩn của tạo vật, những sự

thật của cuộc sống bề sâu ngoài tầm với của tư duy khái niệm và những công thức (hay định luật) được thả sức khám phá Đi từ thế giới đã biết để mở ra cánh cửa vào thế giới bên trong là một phần rất quan trọng có tính cách mạng của văn học hiện đại phương Tây, trong đó có chủ nghĩa tượng trưng, sau này là chủ nghĩa siêu thực…[62, tr.37]

Là “con đẻ” của môi trường hiện đại, chủ nghĩa siêu thực còn gắn bó mật thiết với những tư tưởng triết mỹ mang màu sắc phản duy lý Trào lưu ấy cương quyết

gạt ra ngoài những định đề kinh điển của thời đại lý tính như “Tôi tư duy là tôi tồn

tại” (Descartes), “Tôi dùng đầu đi” (Hegel) Chất hiện thực khách quan, khả năng

phán xét, quyền uy tuyệt đối của trí năng, lối diễn đạt sáng rõ, tường minh, khúc chiết hoàn toàn không còn chốn dung thân Người nghệ sĩ siêu thực với quan niệm thế giới là cái được tạo ra, được cảm thấy, chỉ dung nạp những gì thuộc về giấc mơ,

vô thức, huyễn tưởng, kinh nghiệm tâm linh, cảm giác với cách thể hiện pha trộn nửa hư ảo nửa hiện hữu, nửa phi thực Và chính họ đã mở ra cánh cửa thẩm mỹ mới

mẻ, độc đáo, với sự tác động mạnh mẽ của lý thuyết vô thức, giấc mơ trong phân tâm học Sigmund Freud và triết học trực giác Henri Bergson Ngay từ những dòng

đầu trong Tuyên ngôn thứ nhất, André Breton đã công khai thừa nhận lý thuyết vô thức là cội rễ sinh thành ra chủ nghĩa siêu thực : “Cần phải biết ơn những khám phá

của Freud Dựa trên niềm tin về những khám phá ấy, cuối cùng một trào lưu quan điểm đã hình thành, nhờ đó một nhà thám hiểm nhân văn có thể đưa ra những tìm tòi đi xa hơn, vì được phép không chỉ quan tâm tới những hiện thực sơ lược” [15]

Tiếp thu thành tựu của “cha đẻ” trường phái Phân tâm học, Breton và các nhà siêu thực nói chung đặc biệt tán dương vai trò quan trọng của “giấc mơ” – thành tố được coi là “con đường hoàng đạo” dẫn tới vô thức Cũng trong tuyên ngôn vừa nêu, tác giả đã dành một phần đáng kể để trình bày về “con đường vương giả” ấy:

Freud phê bình giấc mơ là rất đúng Quả là không thể chấp nhận được

rằng phần đáng kể ấy của hoạt động tâm lý … còn ít được chú ý như thế [15]

Tôi muốn ngủ, để có thể thổ lộ tâm tình với những người đang ngủ, hệt

như tôi thổ lộ với những người đang đọc tôi bằng đôi mắt mở to; để về mặt này không làm cho nhịp điệu có ý thức của tư tưởng trong tôi thắng thế nữa” [15]

Nói cách khác, theo đuổi, kiếm tìm và thể hiện những giấc chiêm bao, những trạng thái mơ mộng vừa là cội nguồn cảm hứng, vừa là sứ mệnh thiêng liêng của các nghệ sĩ siêu thực

Có thể thấy, lý thuyết giấc mơ trong phân tâm học Sigmund Freud đã cung cấp những dữ kiện độc đáo, táo bạo, giúp chủ nghĩa siêu thực thám hiểm và nắm bắt thành công cái vô thức, phần nội giới khuất lấp sâu thẳm của người nghệ sĩ nói

riêng và con người nói chung, một trong những đề tài quan trọng bậc nhất của văn

chương hiện đại Bên cạnh đó, học thuyết về độ lâu trong hệ thống triết học Henri

Bergson lại tạo tiền đề vững chắc giúp trường phái này có một sự “bảo lãnh triết học” đầy đủ cho lối viết tự động tâm linh cùng tư duy đồng hiện, khi họ “phó thác” hoàn toàn ngòi bút cho trực giác Đi theo quan niệm của Bergson, các tác giả siêu thực tin tưởng hầu như tuyệt đối vào khả năng tiếp cận, tri nhận đời sống hoàn hảo, của dạng năng lực đặc biệt này ở cá nhân người sáng tạo Tại sao lại như vậy? Trong truyền thống tư duy của người phương Tây, sự phân tích luôn có vai trò độc tôn đối với việc nhận thức Nhưng đến Bergson, vị thế này đã bắt đầu lung lay, thậm chí là bị soán ngôi đầy thuyết phục, bằng một phương thức tiếp cận tối ưu hơn Trong sự đối sánh ưu điểm hai phương pháp này, có thể dễ dàng thấy rằng: nếu phân tích cho ta một cách nhận thức gián tiếp, từ bên ngoài, những đặc điểm chung chung, phổ biến của đối tượng; thì hiệu quả mà trực giác mang đến là ngược lại Lối

tư duy ấy cho phép chúng ta tri nhận vật thể một cách trực tiếp, từ bên trong, với

những nét đặc trưng nhất Bởi vì: “Ở đây trực giác chúng ta gọi là sự thông cảm

qua nó người ta đi vào bên trong một vật thể để trùng hợp với cái gì là duy nhất và

vì thế không thể biểu đạt được.” [90, tr.108]

Dưới cái nhìn trực giác, thế giới không đơn thuần là thế giới thực nghiệm, vĩ mô, đang ngày ngày vận động, thay đổi một cách khách quan Đó còn là một thế giới siêu nghiệm, vi mô, cũng đang chuyển động từng giây từng phút theo quy luật chủ quan bên trong tâm hồn ta Đồng thời, không gì ngoài trực giác mới có thể đưa con người vượt qua hàng rào ngăn cách giữa khách thể và chủ thể, giúp họ nhận ra tức khắc cái tinh thần bên trong của vũ trụ, con người Nhất là với người nghệ sĩ, năng lực trực giác sắc nhọn, khả năng giao cảm vô tư, thuần khiết, nằm ngoài vòng cương tỏa của trí năng, sẽ giúp họ nhận ra sự tương liên, kết nối từ vô vàn hình ảnh, hiện tượng cách xa hoặc khác biệt nhau Và đây cũng là đặc điểm nổi bật nhất trong nghệ thuật cảm nhận thế giới của các nhà siêu thực Với họ, nguyên tác sáng tác đặc thù là việc sử dụng thủ pháp đồng hiện tạo hiệu ứng va chạm bất ngờ giữa hai dữ

kiện khác biệt, hai hình ảnh xa lạ, hai chiều không – thời gian khác nhau, nhằm hình thành những hình tượng thơ “chói lòa”:

Hình ảnh là một sự sáng tạo thuần khiết của lý trí

Nó không sinh ra từ một sự so sánh mà là từ sự xích lại gần nhau của hai hiện thực ít nhiều xa nhau

Những mối quan hệ của hai hiện thực được so sánh càng xa và càng chính xác thì hình ảnh sẽ lại càng mạnh – nó sẽ lại càng gây xúc động mạnh và có tính hiện thực thi ca… (Pierre Reverdy) [15]

Ngoài yếu tố thời đại, triết học, mỹ học, khi nói tới chủ nghĩa siêu thực, còn một tiền đề không thể bỏ qua là dấu ấn tinh thần nổi loạn, “phi chính phủ”, sẵn sàng phá tung mọi ràng buộc lề thói hay chuẩn mực truyền thống của trường phái Dada Như một số nhà nghiên cứu đánh giá, chủ nghĩa siêu thực vừa là sự phát triển tiếp nối, vừa là sự ly khai, đoạn tuyệt với những tôn chỉ sáng tạo của chủ nghĩa Dada Theo các cứ liệu văn học sử để lại, những đại biểu trụ cột của chủ nghĩa siêu thực sau này, đều đã từng hưởng ứng, gia nhập trào lưu thơ ca do Tristan Tzara làm chủ xướng Có thể kể ra một số tên tuổi tác giả nổi tiếng như: André Breton, Paul Eluard, Louis Aragon, P Soupault… Nhìn từ mục đích sáng tạo, có thể thấy cách

tân của các nhà Dada là một sự “nổi loạn chân chính”, song hình thức thực hiện của

họ lại khá cực đoan Họ cho rằng, một bài thơ là một chiếc nón chứa chữ lộn xộn, không cần sắp xếp, chọn lựa, gia công Đó là quan niệm mà nghệ thuật đích thực không bao giờ chấp nhận Hơn thế, thái độ phản ứng của họ thực chất không phải là

đi tìm tòi cách viết mới Bởi là nạn nhân của thế chiến khủng khiếp thứ I, sự phẫn

nộ của họ chủ yếu mang tính chất vô chính phủ, chống lại xã hội; chống lại sự thắng thế của thời đại công nghệ, kỹ thuật tức là chống lại lối tư duy hệ thống, logic, thuần lý tính Cũng vì những yếu điểm nêu trên, một số nhà thơ Pháp, đại diện là André Breton sau ít năm hưởng ứng (bắt đầu từ năm 1919), đã nhanh chóng tách

khỏi Dada, thành lập một trường phái thi ca mới Và đến năm 1924, với tuyên ngôn chính thức của Breton, chủ nghĩa siêu thực ra đời

1.1.2 Chủ nghĩa siêu thực - tinh thần hiện đại của phương Tây

Đặt trong diễn trình một cuộc cách mạng nghệ thuật hiện đại, hướng thi ca nói riêng và văn học phương Tây nói chung tới sự cảm nhận, thể hiện thế giới trong tính toàn vẹn của nó, thi phái tượng trưng đóng vai trò khởi đầu Nhưng một trong những trường phái thấm nhuần tinh thần cũng như áp dụng triệt để nhất nguyên tắc sáng tác hiện đại chủ nghĩa chính là trường phái siêu thực Những cách tân mang tính đột phá của họ, dù gây ra không ít làn sóng tranh cãi trái chiều, từ khi khai sinh cho đến ngày nay, song chúng vẫn luôn tươi rói, vẫn luôn hiện đại Đặc biệt là hai thành tựu: thứ nhất là sự thay đổi trong cách cảm nhận về con người, thế giới, đặt trọng tâm vào cái vô thức, phần sâu kín nhất của thế giới tinh thần; thứ hai là cuộc cách mạng về nguyên tắc biểu hiện với lối viết tự động hóa tâm linh cùng việc vận dụng tài tình tư duy đồng hiện, nhằm tạo sự thay đổi táo bạo trong cách cảm nhận đời sống

1.1.2.1 Khám phá hiện thực tuyệt đối

Bàn về thi pháp học hiện đại ở một chuyên luận liên quan đến vấn đề thi pháp tiểu thuyết, Đào Ngọc Chương đã dẫn ra một cách tiếp cận văn học rất đáng lưu ý từ

sự hệ thống của Trần Đình Sử, trong công trình Mấy vấn đề thi pháp Văn học Trung

đại Việt Nam: “Văn học với tư cách là một hiện tượng độc đáo trong lịch sử văn hóa được xác lập bởi một hệ hình tư duy, bắt đầu từ quan niệm về văn học, quan niệm về thế giới và con người, quan niệm về thể loại và ngôn ngữ.” [25, tr.45] Như

vậy, xét dưới góc độ là sản phẩm của một hình thái tư duy đặc biệt bằng ngôn ngữ, bất kỳ tác phẩm văn chương nào cũng chứa đựng một thông điệp, một quan niệm của tác giả về con người và thế giới Từ đó, thế giới được khắc họa trong văn học

chỉ là sự mô phỏng thế giới quan niệm của nhà văn cùng tất cả sự hấp thu văn hóa,

quy tắc, chuẩn mực xã hội, cộng đồng, dân tộc, hay thời đại mà nhà văn ấy sinh

sống Tức là thế giới không phải hiện lên như nó vốn có mà như người sáng tác quan niệm về nó Thế giới không phải là bản thân nó với đầy đủ những biểu hiện phong phú, phức tạp, sống động, mà chỉ là cái mô hình mang tên thế giới đơn điệu, nghèo nàn, xơ cứng, kết quả của vốn nhận thức hạn hẹp mà con người có được về

nó Đây cũng là hình ảnh của thế giới trong các tác phẩm văn chương truyền thống, đại diện là văn chương hiện thực chủ nghĩa: một hiện thực giả ngụy, bề ngoài, con

đẻ của lối tư duy thực nghiệm, lý tính và nguyên tắc phân tích xã hội cùng phương thức cảm nhận khách quan, điển hình

Ở đây, để xác tín tính chất cách tân, cách mạng của chủ nghĩa siêu thực với ý nghĩa tiêu biểu cho tinh thần hiện đại của văn học phương Tây đầu thế kỷ XX, so với đại diện chủ nghĩa hiện thực, chúng tôi sẽ chủ yếu đi truy tìm sự khác biệt trong

cách cảm nhận về cái hiện thực Vì đó vừa là bản chất vừa là cứu cánh quan trọng hàng đầu trong tất cả các chức năng nghệ thuật của trường phái này: “Chủ nghĩa

siêu thực, một phần chức năng quan trọng của nó là xem xét lại những quan điểm của phê bình về hiện thực và cái không hiện thực, cái hợp lý và sự phi lý, sự phản ánh và sự thôi thúc, kiến thức và sự ngu dốt “chết người”, cái hữu ích và cái vô dụng” [16]

Hiện thực vốn là một khái niệm quen thuộc, dùng để phản ánh những cái có thật, đang xảy ra, đang tồn tại Trong văn học, khái niệm hiện thực thường được hiểu trên hai bình diện: chân thực và khách quan Bởi vậy, khi nói tới một thế giới hiện thực tức là đề cập đến một thế giới hữu hình, hiện tồn, chúng ta có thể tri nhận bằng các giác quan nhưng luôn luôn là thế giới ở bên ngoài ta Nhìn theo quan điểm sáng

tác của các nhà hiện thực chủ nghĩa, phạm trù này được xác định cụ thể là hiện thực

xã hội và những vấn đề có thực của con người, in đậm dấu ấn quen thuộc, sắc nét

của môi trường xung quanh Ở đây cần lưu ý về phạm vi của yếu tố thứ hai Sẽ là phiến diện, cực đoan, nếu cho rằng chủ nghĩa hiện thực chỉ quan tâm đến cái hiện thực bề ngoài, hiện thực sinh hoạt của con người Một trong các nguyên tắc sáng tác

cơ bản của trường phái này là chú trọng khám phá thế giới nội tâm nhân vật Thậm

chí, chính kỹ thuật khắc họa tâm lý tài tình, chân xác, mới tạo nên phong cách riêng của một nhà văn hiện thực lớn Nhưng trong khi phân tích, lý giải diễn biến phức tạp của quá trình thay đổi tâm lý nhân vật, cũng như một số hành vi mang tính chất

hệ lụy, các nhà văn hiện thực đã mắc phải cái bẫy “duy hoàn cảnh, duy xã hội” Tâm lý, tính cách trở thành “con đẻ” của hoàn cảnh, thời đại Đời sống tinh thần của nhân vật gói tròn trong giới hạn của cái tôi ý thức, sản phẩm đặc thù của xã hội văn minh, của sự nghiệp giáo hóa lâu dài, bền bỉ Nói cách khác, con người dưới góc nhìn hiện thực chủ nghĩa dường như chỉ phấn đấu thể hiện phần Người mà không có chỗ cho phần Con Như thế, vô hình chung, các nhà văn hiện thực chủ nghĩa đã trở nên thiếu sót trong nhận thức phạm trù hiện thực Nếu xét ở góc độ cái phản ánh chưa được thể hiện trọn vẹn là cái không thật, thì hình ảnh cuộc sống, con người dưới nét phác họa vốn được coi là chân thực, điển hình của chủ nghĩa hiện thực nay bỗng trở thành hư ngụy Theo nhận xét của một số nhà phê bình, thì đấy chẳng qua

chỉ là hiện thực tương đối, hiện thực bất toàn

Đối diện một hiện thực như thế, chủ nghĩa siêu thực tự đặt cho mình trọng trách trả lại cho thế giới những đường nét nguyên sơ, tự nhiên như nhiên Với họ, phá tung mọi lề thói, quy tắc truyền thống, đoạn tuyệt cùng những hình thức giả tạo, võ

đoán, truy tìm một hiện thực tuyệt đối, luôn là tôn chỉ sáng tác hàng đầu Đúng như

nhận xét của nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy:

Các nhà siêu thực kêu gọi giải phóng cái tôi khỏi “gông cùm” của gích, lý trí, đạo đức và mỹ học truyền thống, bị coi là sản phẩm quái gở của nền văn minh tư sản, cản trở khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ Vậy nên, theo các nhà siêu thực, hiện thực chân thực nhất, hiện thực tuyệt đối - tức siêu thực - là hiện thực

lô-bị “cầm tù” trong vô thức, cần phải được giải phóng và được thể hiện trong tác phẩm nghệ thuật [128]

Như vậy, rõ ràng, bản chất nội hàm khái niệm siêu thực không đề cập đến nội dung phi thực Tuy dựa vào giấc mơ, cơn mê sảng hay linh ảnh thần bí; tuy mục

tiêu của văn chương siêu thực là nhằm kiến tạo một thế giới vô thức cá nhân đầy rẫy những hình tượng kì dị, siêu nhiên, thậm chí điên loạn, vô lý hoặc một thế giới vô thức tập thể thấm đượm sắc màu huyễn tưởng, huyền thoại Song thế giới ấy là thực tồn, đang diễn ra hàng ngày hàng giờ bên trong mỗi chúng ta, và ảnh hưởng ngấm ngầm, mạnh mẽ đến ta trong từng hành vi, cử chỉ Thế giới ấy tuy không thể nhìn thấy, nghe thấy, nhưng hoàn toàn có thể cảm thấy bằng trực giác và cảm xúc Và nếu thế giới hiện thực chỉ gói tròn trong phạm vi không – thời gian hữu hạn, tuyến tính; thì thế giới siêu thực phá tung mọi giới hạn, đẩy không – thời gian đến vô thủy

vô chung Đó là hiện thân của một thực tại chủ quan, nội tâm, đa diện, ẩn sâu bên trong cái thực tại khách quan, ngoại tâm đơn diện, nghèo nàn

Trong bản Tuyên ngôn siêu thực lần thứ nhất của André Breton đã nêu, dựa trên

niềm tin mạnh mẽ vào những khám phá táo bạo về giấc mơ, về vô thức của S.Freud, nhà thám hiểm nhân văn đã có thể chạm tới tầng đáy sâu nhất của thế giới hiện thực, lớp trầm tích bí ẩn chưa hề được khai phá Với quan điểm trí năng truyền thống, hầu hết các tác giả tiền hiện đại mới chỉ mô tả, khắc họa một hiện thực sơ lược, bề ngoài Đối với họ, tất cả hiện thực đều nằm trong vòng cương tỏa, tri nhận của cái tôi ý thức Vì vậy, trí tưởng tượng bị coi thường, cái huyền ảo bị liệt vào danh sách những điều phi lý, phi thực Bên cạnh đó, do trói buộc đề tài vào sự phản ánh hiện thực khách quan, họ hoặc không biết hoặc không được phép quan tâm đến những nội dung sâu kín, hiện tồn của hiện thực chủ quan bên trong mỗi cá nhân, đặc biệt là yếu tố vô thức Sự thiếu sót này khiến người nghệ sĩ rơi vào cái bẫy tiếp nhận

và thể hiện một thế giới phẳng, không trọn vẹn Nhưng dưới cái nhìn quân bình, tôn trọng cả hai tiếng nói từ ý thức và vô thức, các tác giả hiện đại, nhất là những nghệ

sĩ siêu thực, đã khắc phục được hạn chế đó Hơn ai hết, nhà siêu thực hiểu rằng, để

có thể khám phá một thực tại trong tính toàn vẹn với những biểu hiện tế vi, vô thường nhất của nội giới, không có con đường nào “hoàng đạo” hơn con đường xuyên qua cánh cửa giấc mơ Tự tin về công dụng tuyệt vời của giấc mơ, họ đã tự nguyện nằm mộng không chỉ vì muốn tháo gỡ những ràng buộc, giải tỏa những kìm nén hay bất kỳ điều gì đó mà người ta chưa bao giờ dám tưởng tượng ra Mà hơn cả,

họ tin tưởng một cách thành thực rằng: “… nó sẽ đưa ra chiếc chìa khóa có khả

năng mở được chiếc hộp có chiều sâu nhiều tầng được gọi là con người, chiếc chìa khóa ngăn trở anh ta quay trở lại, để tự vệ, trong bóng tối anh ta đâm sầm vào những cánh cửa khóa ngoài và “thế giới bên kia”là đời thực, là sự hợp lý, là tài năng, là tình yêu.” [16] Thậm chí, thủ lĩnh của phong trào siêu thực “đình đám”

một thời trên văn đàn thi ca Pháp đầu thế kỉ XX, còn có một niềm tin mãnh liệt

rằng: “Tôi tin vào sự biến đổi trong tương lai của hai trạng thái này, có vẻ như

hoàn toàn đối lập với nhau là giấc mơ và hiện thực, thành một dạng hiện thực tuyệt

đối là siêu thực” [15] Đồng thời, ông cũng đưa ra lời khẳng định chắc nịch: “Đấy

là cuộc chinh phục của tôi, dù chắc chắn là không thể ” [15]

Không chỉ sử dụng chiêm mộng, thông qua hình thức tu duy bằng trực giác, các tác giả siêu thực cũng có thể chạm tới một thế giới bề sâu Dưới góc nhìn trực giác, thế giới sẽ khắc phục được tính bất toàn, chia cách, rời rạc giữa những miền khác nhau của thực tại (thực tại xã hội, thực tại nội tâm, thực tại khi thức, thực tại khi ngủ…) Hiện thực đời sống trong tác phẩm siêu thực bao giờ cũng hiện lên ở trạng thái liên tục, dễ dàng liên kết giữa các chiều kích và không bị giới hạn bởi cái khung không – thời gian ba chiều cứng nhắc Nói theo ngôn ngữ của họ, đấy mới chính là cái hiện thực tuyệt đối, toàn vẹn, chân xác Bởi khi đó, khi đường ranh giới giữa những điều khác biệt biến mất, thì vũ trụ sẽ trở về trạng thái bản nguyên, thống nhất: nội giới “tan loãng” trong ngoại giới, cõi trần hòa cùng với cõi mộng, quá khứ, hiện tại và tương lai liền với nhau

1.1.2.2 Sáng tạo lối viết tự động

Trong Tuyên ngôn lần thứ nhất của chủ nghĩa siêu thực, để tuyên bố khai sinh

và xác lập vị trí cho trào lưu thi ca của mình trên văn đàn, André Breton đã định nghĩa :

Chủ nghĩa siêu thực, danh từ giống đực, cơ chế tự động của tâm lý thuần khiết, được dùng để diễn đạt hoạt động đích thực của tư tưởng hoặc bằng ngôn từ,

hoặc bằng chữ viết, hoặc bằng mọi cách thức khác Được tư tưởng xui khiến, vắng mặt mọi sự kiểm soát của lý trí, ngoài mọi thành kiến mỹ học và đạo đức [15]

Theo đây, nguyên tắc sáng tác của chủ nghĩa siêu thực được sinh thành dựa trên

“cơ chế tự động của tâm lý thuần khiết” Đó là một kiểu ghi tốc ký, tự do và trung thực tuyệt đối với dòng mạch tư tưởng của người nghệ sĩ Đó là kết quả của một cuộc độc thoại nội tâm với tốc độ thần tốc mà tư duy phân tích của chủ thể không

thể kiểm soát Đó “cũng chính là điều mà tư tưởng được phát biểu thành lời” [15]

Phương pháp sáng tạo này giúp người sáng tác thoát khỏi sự chi phối bởi những lý

lẽ mòn sáo thông thường, những quan điểm nghệ thuật khô cứng, cũng như sự áp đặt của cái tôi lý trí và truyền thống đức – mỹ đầy thành kiến, võ đoán vốn có Cho nên, các nhà nghiên cứu đã hoàn toàn có lý khi đánh giá một văn bản siêu thực như một bài chính tả của tư duy Trung thành đến từng dấu ngắt câu, đoạn xuống dòng; ghi lại đầy đủ không bỏ sót từng hình ảnh bất chợt hiện ra hoặc mỗi liên tưởng bất ngờ, vô lý Rõ ràng, tác giả siêu thực đã thâu tóm được những vận động tế vi nhất, phức tạp nhất và cũng là thuần khiết nhất trong ý nghĩ con người Ngoài ra, nhằm nhấn mạnh vào nội dung “tâm lý thuần khiết”, chủ nghĩa siêu thực không đặt ra nguyên tắc chỉnh sửa bản thảo sau khi hoàn thành tác phẩm Đặc biệt hơn, chủ nghĩa siêu thực còn không phân biệt các chất liệu ngôn từ, màu sắc, tranh ảnh,… Người nghệ sĩ được tự do sử dụng mọi phương tiện để lắp ghép những dòng suy tư, tưởng tượng vốn mang bản chất ngẫu hứng, lộn xộn của tư tưởng để hoàn thiện tác phẩm của mình Và lịch sử nghệ thuật đã chứng minh rằng chính những ấn phẩm tưởng chừng sáo rỗng, vô nghĩa từ sự cắt dán lạ lùng kia lại trở thành những kiệt tác bất hủ của nhân loại:

Các phương tiện siêu thực chủ nghĩa tuy thế lại đòi hỏi được trải rộng

Tất cả đều thuận lợi để nhận được sự bất ngờ mong muốn từ một vài liên tưởng Những tờ giấy dán của Picasso và Braque có giá trị như sự dẫn nhập một điều sáo rỗng vào một sự phát triển văn chương thuộc phong cách được gọt dũa nhất Thậm

chí được phép gọi là Bài thơ từ cái mà ta nhận được do lắp ghép một cách rất vô

cớ… các tiêu đề và một phần các tiêu đề được cắt rời ở các trang báo [15]

Theo định nghĩa trên, Breton ông chỉ chú ý đến lối viết tự động thuần túy tâm lý, nhưng trong công trình này, chúng tôi muốn tìm hiểu rộng hơn phương thức sáng tác ấy ở phạm trù “tự động tâm linh” Ở tuyên ngôn thứ nhất, André Breton đã nhấn mạnh nhiều đến niềm tin và lòng biết ơn sâu sắc của mình đối với lý thuyết phân tâm học của Sigmund Freud, trong sự sinh thành chủ nghĩa siêu thực Sang tuyên

ngôn thứ hai, ông tiếp tục khẳng định: “… chủ nghĩa siêu thực tin rằng quan niệm

của Freud là nền tảng đầu tiên và duy nhất vững chắc nhất.” [16] Vì thế, yếu tố tâm

lý, đặc biệt là những nội dung đặc thù của vô thức như cơn mê sảng, cơ chế tự vệ dồn nén, sự thăng hoa cảm xúc hay yếu tố tình dục, chính là đề tài chủ yếu của siêu thực Song càng về sau, do đời sống tinh thần của con người hiện đại có những chuyển biến phức tạp, yếu tố tâm lý thuần túy phân tâm học trong các tác phẩm siêu thực đã giảm dần, hoặc được xen kẽ hoặc bị thay thế bởi yếu tố tâm linh và niềm say mê cuồng nhiệt cùng cái huyền ảo, bí ẩn, siêu nhiên từ phương Đông

Dễ dàng nhận thấy ngay rằng, với truyền thống duy lý thiên về những nghiên cứu thực nghiệm, logic, người phương Tây hầu như chưa quan tâm một cách đúng đắn đến tầm quan trọng của đời sống tâm linh Thậm chí có thời kỳ, giới nghiên cứu ở khu vực này đã loại bỏ tâm linh ra khỏi những đối tượng của khoa học – nghệ thuật, bởi sự đồng nhất sai lầm giữa khái niệm tâm linh với tín ngưỡng và tôn giáo cùng một số ngộ nhận về tính chất mê tín dị đoan của các hoạt động, nghi thức tế lễ liên quan Nhưng đến khi con người bước sang kỷ nguyên hiện đại, với những tiến bộ khoa học kỹ thuật tiên tiến của thời đại duy lý cực đoan và duy khoa học thực

nghiệm mù quáng, thì “vấn đề tâm linh mới trở thành một tiếng gọi” [129, tr.8] Đây

có thể coi là thời kỳ “tự mãn” nhất của nhân loại Bởi họ đã tìm thấy hoặc cho rằng mình đã tìm thấy câu trả lời cho mọi vấn đề nhận thức Dựa vào một số định lý, tiên

đề, họ mặc nhiên đóng khung sự vật, hiện tượng trong những công thức, quy luật

Và một hệ lụy không thể tránh khỏi đã xảy ra: Vì quá đam mê sự phì đại của khoa

học kỹ nghệ, con người phương Tây nói riêng và nhân loại nói chung đã vô hình chung bị đẩy đến giới hạn tột độ của sự thoái lui tinh thần Thật mỉa mai thay, khi cuộc sống vật chất càng ngày càng no đủ, thừa thãi, thì cũng là khi đời sống nội tâm càng nghèo nàn, thiếu thốn Con người không khác một cái máy Họ tự tước đoạt khỏi bản thân mọi cảm xúc, mọi rung động bản năng mà cái tôi lý trí cho rằng không cần thiết, không phù hợp luân thường đạo lý Con người trở nên tha hóa, xa

lạ với nhau, xa lạ với chính mình và dần đánh mất mình Điều này dẫn tới những

quan điểm sống và sáng tác phiến diện, phi nhân sinh, phi nghệ thuật bởi: “Sự tự do

chỉ còn là một ảo ảnh chủ quan, và tư duy, một ánh sáng lờ mờ vô ích và chập chờn, không biết tại sao, soi sáng cơ chế định mệnh thế giới.” [90, tr.16]

Phá tung mọi giới hạn, mọi nguyên tắc sáng tạo truyền thống; thậm chí sẵn sàng

đi ngược lại mọi quan niệm thẩm mỹ, đạo đức vốn có; chủ nghĩa siêu thực với lối viết tự động đầy ngẫu hứng, đã thăng hoa cho cái tôi nghệ sĩ cập bến một thế giới mới hoàn toàn tự do, hoàn toàn chân thực Thế giới đó khác biệt hẳn cái thế giới hệ thống, logic Thế giới đó thuộc về quyền lực vô song của giấc mơ, của hồi ức ấu thơ hay linh ảnh thần bí Ở đấy, con người bằng năng lực trực giác tinh tế, qua những giây phút mặc khải tự thân, đã tìm thấy chính mình, cùng tất cả các cung bậc cảm xúc đã mất và được thỏa mãn những nhu cầu bản năng nhân bản nhất Điều này lý giải vì sao, tiếp nhận các tác phẩm siêu thực, độc giả thường cảm thấy một bầu không khí nghệ thuật đặc biệt, nhuốm màu sắc huyễn mộng, ma mị, khó lý giải như trong huyền thoại, cổ tích

Từ đây, theo một khuynh hướng tự nhiên, khi phạm vi tác phẩm không ngừng

mở rộng với những yếu tố thuộc phạm trù cái siêu nhiên, huyền bí, khi dòng mạch liên tưởng của người nghệ sĩ liên tục bị đắm chìm vào thế giới tôn giáo – thần thoại siêu hình, kì lạ; thì phương pháp sáng tác chủ đạo của trường phái này cũng chuyển dần từ lối viết tự động tâm lý sang tự động tâm linh Lúc này, các nhà siêu thực đã tận dụng triệt để tư duy đồng hiện như một nét thi pháp căn bản, một mặt nhằm khai thác tối đa hiệu quả ánh sáng chói lòa từ sự va chạm của hai hiện thực cách xa nhau;

mặt khác thực hiện được hoàn hảo nhiệm vụ ghi chép tốc hành dòng tư tưởng biến

ảo, thấm đẫm tinh thần tôn giáo siêu hình của chính mình Đồng thời, nếu nhìn lại tuyên ngôn lần thứ nhất, với sự bênh vực mạnh mẽ công khai cho cái huyền ảo của André Breton, chúng tôi thêm một lần nữa có thể khẳng định: việc chuyển hướng phương pháp sáng tác từ lối viết tự động tâm lý sang tự động tâm linh của chủ nghĩa siêu thực là một bước đi đã được định sẵn

Hãy nói thẳng ra là cái huyền ảo luôn đẹp, bất kỳ cái huyền ảo nào cũng

đẹp, thậm chí chỉ cái huyền ảo mới đẹp

Trong lĩnh vực văn học, chỉ điều huyền ảo là có khả năng làm cho các tác phẩm có một gốc gác thấp như tiểu thuyết và nói chung tất cả những gì thuộc về truyện kể giai thoại phát triển được [15]

Trước đây, các nhà nghiên cứu hay gắn chủ nghĩa siêu thực vào nội dung vô thức

cá nhân và hầu như chỉ khoanh vùng phạm vi tìm hiểu xoay quanh khái niệm này Nhưng với cái nhìn rộng hơn về lối viết tự động ở phạm trù tâm linh kết hợp với thi pháp đồng hiện tự do, phóng khoáng, chúng ta hoàn toàn có thể khai thác giá trị nội dung của chủ nghĩa siêu thực ở tầng vô thức sâu thẳm hơn là vô thức tập thể Bên cạnh đó, đây cũng là cơ sở quan trọng để xem xét, đánh giá các ẩn dụ siêu thực ở mức độ biểu tượng phổ quát, trong thế đối sánh cùng những cổ mẫu trong cổ tích, thần thoại Từ đấy, biết đâu chúng ta sẽ tìm thấy lời giải đáp để chiêu tuyết cho cái

án oan phi nhân sinh, nghệ thuật vị nghệ thuật của chủ nghĩa này?

1.2 Yếu tố siêu thực trong văn học phương Đông

1.2.1 Khái niệm siêu thực từ sự đối sánh Tây - Đông

Nhìn chung, nội hàm của từ siêu thực trong văn hóa phương Đông và phương

Tây là giống nhau Nó đều chỉ những cái vượt lên trên hiện thực với nghĩa là thế giới khách quan được con người nhận thức bằng ý thức lý tính thuần túy Siêu thực bao gồm những khái niệm siêu nhiên, thần bí, huyền ảo, khó lý giải và được cảm

nhận dưới cái nhìn logic, hợp lý thông thường; nhưng nó hoàn toàn không phải là những cái phi thực Ngược lại, sự tồn tại của chúng là có thật, tự nhiên (không phải

là sản phẩm của trí tưởng tượng), nhưng nằm ngoài tầm tri nhận của con người, đặc biệt con người hiện đại, những kẻ tôn sùng lý trí, chai lỳ cảm xúc Vì lý do này mà

chúng ta không nhìn thấy, không cảm thấy và phủ nhận cái siêu thực Song về

nguồn gốc sâu xa, khái niệm siêu thực quen thuộc, gần gũi với người phương Đông hơn người phương Tây Khái niệm này tồn tại như một trong những yếu tố khởi phát, sinh thành của quan niệm triết học, văn học nghệ thuật, cũng như quan niệm sống của người phương Đông Nhắc đến siêu thực là nhắc đến một “mô hình quan niệm về thế giới” rất phương Đông Đó là hệ quả của sự khác biệt hầu như trái ngược về lối tư duy truyền thống, điển hình của hai khu vực Theo thống kê của các nhà triết học, xuất phát từ nền văn minh du mục, người phương Tây thường lấy trật

tự tự nhiên làm đối tượng tư tưởng Còn phương Đông, xuất phát từ nền văn minh nông nghiệp nên chủ yếu quan tâm đến tâm linh con người Kết quả là, về logic tư tưởng, nếu phương Tây thiên về tính hệ thống, tính chính xác, coi chân lý nằm trong tồn tại và được thực hiện bởi nhận thức của con người; thì phương Đông lại thiên về tính huyền bí, mơ hồ, với niềm tin chân lý nằm đằng sau sự tồn tại (không tồn tại)

và con người chỉ có thể đạt được bởi một trạng thái tinh thần ở trên ngôn ngữ và tư duy (trạng thái tâm linh siêu việt, huyền nhiệm) Điều này cũng dẫn đến cách sử dụng ngôn ngữ (vốn được coi là hình thức của tư duy) vô cùng khác nhau Đông và Tây Một bên thích lối diễn đạt trực tiếp, rõ ràng, sáng rõ, quan tâm đến không gian – thời gian, mối liên hệ Một bên lại ưa chuộng phong thái ngôn từ nửa hư nửa thực, vận dụng triệt để cách nói ẩn dụ, ngụ ngôn, biểu tượng

Rõ ràng, tư duy siêu thực, cảm quan siêu thực xét về nguồn gốc sâu xa vốn là một đặc trưng tiêu biểu của phương Đông Song do hoàn cảnh lịch sử xã hội, ý thức

hệ duy lý càng ngày càng tỏ rõ sự bất lực trước sự tha hóa cùng cực của nhân tính, cái tôi không còn làm chủ trong ngôi nhà tâm thức, đời sống vật chất đầy đủ hiện đại chẳng thể cứu vớt nổi đời sống tinh thần đang ngày càng trống rỗng, phương Tây mới chợt giật mình nhìn lại Cuộc đại khủng hoảng tư duy lý tính cùng sự vỡ

mộng trước tham vọng “áp đặt ‘cái tôi’ lên toàn thế giới” và lấy nó làm “chuẩn

mực cho tất cả”, đã khiến họ hoang mang, mất phương hướng Chính trong cơn

tuyệt vọng ấy, phương Đông bỗng hiện lên rực rỡ hơn bao giờ hết Lục địa kém phát triển mà họ vẫn khinh thường nay trở thành nơi đầy hứa hẹn Đó là nơi họ sẵn sàng đánh đổi mọi thứ để trở về, “tắm mình” trong lớp sương khói huyền bí, kỳ diệu, để được sống ở một thế giới chân thực tuyệt đối, và có thể một lần chạm vào bản ngã Cộng thêm cú hích từ lý thuyết phân tâm học của S Freud, mảnh đất phương Đông thâm trầm huyền thoại đã thu hút niềm say mê hứng thú của các nhà hiện đại chủ nghĩa nói chung và các nhà siêu thực nói riêng Cũng chính từ sự cộng hưởng này, về bản chất, yếu tố siêu thực trong văn học hiện đại phương Tây đã bộc

lộ những nét khác biệt rõ rệt so với yếu tố siêu thực từng tồn tại trong văn học phương Đông truyền thống

Trong cái nhìn phương Tây hiện đại, theo quan niệm từ xưa đến nay, thế giới mà chúng ta nhìn thấy hàng ngày là phi thực, là hiện thực bị ngụy trang, sai lệch dưới con mắt áp đặt của lý tính con người Hiện thực tuyệt đối – siêu thực - là

sự hiện thực thuộc về vô thức, được cảm nhận thông qua giấc mơ, trạng thái “điên

loạn” Nói cách khác, phạm trù siêu thực mang màu sắc tâm lý, gắn với sự khai phá

những nội dung bản năng, dục vọng bẩm sinh, tự nhiên của con người Bên cạnh đó, yếu tố siêu thực trong tác phẩm văn học là kết quả của lối viết tự động, “thoát thai”

từ những dòng tư tưởng thuần khiết, nặng tính trực giác, xúc cảm và nằm ngoài tầm kiểm soát của ý thức, nên rất khó hiểu, khó lý giải, thậm chí nhiều khi rơi vào hình thức chủ nghĩa Ngoài ra, hiệu quả nghệ thuật của yếu tố siêu thực được tạo nên chủ yếu nhờ vào sự tuyệt đối hóa nguyên tắc đối lập cũng như thi pháp đồng hiện, đặt liền nhau những hình ảnh không đồng nhất về chủng loại hay những hiện thực hoàn toàn cách xa nhau

Trong khi đó, theo quan niệm cổ xưa của người phương Đông, cuộc đời đang diễn ra trước mắt là vô thường Chỉ có thế giới trong tâm vô niệm, thế giới Chân như (siêu thực hay thế giới siêu vượt khỏi hiện tượng) khi con người hoàn

toàn từ bỏ mọi cảm giác, rũ sạch hết thảy mọi dục vọng, bản năng, mới là hiện thực

tuyệt đối tồn tại, có thật Vì thế, khái niệm siêu thực nhuốm màu sắc tâm linh, tôn

giáo, gắn với việc bài trừ những nhu cầu bản năng, dục vọng bẩm sinh, ra khỏi con người Và yếu tố siêu thực dựa trên một hệ thống minh triết đã được xác tín, nên hoàn toàn có thể hiểu và lý giải được Đồng thời nó nâng ý nghĩa của tác phẩm lên một tầm triết lý nhân sinh, giàu giá trị giáo dục, hướng con người tới chân, thiện,

mỹ Như vậy, hiệu quả thẩm mỹ của yếu tố siêu thực trong văn học phương Đông chủ yếu đến từ sự vận dụng tinh tế, khéo léo các yếu tố huyền ảo với các motif, “cổ mẫu”, biểu tượng và thủ pháp ẩn dụ thấm đẫm sắc màu huyền thoại

1.2.2 Yếu tố siêu thực – dấu ấn từ phương Đông

Nhắc đến phương Đông, là nhắc ngay đến một nền văn hóa đồ sộ, lâu đời với hai đại diện tiêu biểu là Trung Quốc, Ấn Độ, bởi nguồn gốc sâu xa cũng như tính chất phát triển bền vững của hai cái nôi văn minh này Đặt trong bối cảnh hiện đại, khi yếu tố giao lưu, tiếp biến tinh hoa giữa những nền văn hóa khác nhau trên toàn cầu đang trở thành tiêu điểm trong hầu hết các cuộc tọa đàm, về hướng phát triển của văn minh nhân loại, thì các nhà phương Đông học còn thực sự quan tâm tới văn hóa

xứ Phù Tang: “bộ mặt tinh thần của một quốc gia hiện đại phát triển nhất phương

Đông” [135, tr.17] Trung Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản, là dấu tích còn lại, của những

mảnh đất kì bí, của một thế giới huyền thoại, cổ xưa, của một thế giới đã mất, đã

từng tồn tại trong tâm thức ấu thơ nhân loại Đó là một thế giới thấm đẫm chất siêu thực Yếu tố siêu thực dù đậm hay nhạt, ở dạng thức này hay dạng thức khác, song vẫn là thành phần cấu tạo tiêu biểu tạo nên cách nhìn, cách cảm độc đáo, đầy chất thơ về vũ trụ và con người của ba nền văn hóa Ngoài ra, trái ngược với chất siêu thực mang tính cách tân, mới mẻ, đại diện cho tinh thần hiện đại của văn học phương Tây đầu thế kỷ XX, chất siêu thực trong văn chương Trung Quốc, Ấn Độ

hay Nhật Bản lại thấm nhuần tinh thần cổ xưa, truyền thống

Hàng mấy ngàn năm trước khi Freud công bố những khám phá vĩ đại về

vô thức cùng sự đánh giá lại bản chất, vị trí của cái tôi trong cơ cấu tinh thần nhân

loại; Trang Tử (thời Chiến quốc, Trung Hoa) đã băn khoăn tự hỏi: “Người ta cho

cái hình hài tạm thời của mình là cái “ta”, nhưng làm sao biết được cái “ta” đó có thực là ta không?” [74] Và cũng với khoảng thời gian diệu với như thế, trước khi cả

phương Tây nhận rõ vai trò to lớn của giấc mơ, mong mỏi tìm thấy cái bản thể đích thực của con người và vũ trụ qua từng cơn mộng mị, chính ông đã kịp gửi gắm nỗi day dứt khôn nguôi ấy qua giấc mộng hồ điệp kinh điển Truyện kể rằng, Trang Tử một lần nằm mơ thấy mình hóa bướm Cánh bướm tự do, say sưa vui đùa với gió trời, mây nước, quên hẳn luôn mình đã từng là Trang Chu Rồi đến khi thức giấc, bướm lại hóa hình thành Chu, không còn dấu tích gì của hồ điệp Trang Tử ngẩn ngơ không biết mình là Chu chiêm bao hóa bướm hay bướm chiêm bao hóa thành Chu Ở đây, mộng và thực đã trở nên hòa quyện, bất phân ranh giới Lão Chu không hề phân biệt giữa thực tại và hư ảo, giữa đời sống thức tỉnh và khoảnh khắc mộng mơ Theo Chu, mọi vật đều được đối xử tề nhất, bình đẳng như một và luôn nằm trong vòng biến dịch, hóa sinh không ngừng Cho nên giữa hai cái tương phản sinh hay tử, tốt hay xấu, thực hay mộng,… đều có giá trị ngang nhau, thậm chí có

thể chuyển hóa cho nhau: “Cho nên cái kia ra từ cái này, cái này cũng dựa vào cái

kia Đó là cái thuyết “kia này thoắt sinh” ” (trích theo Cao Xuân Huy, [66, tr.320])

Như vậy, thông qua thuyết Tề vật luận và quan niệm cuộc đời tựa bóng câu qua cửa

sổ, “nhân sinh như mộng”, nhà triết gia nổi tiếng của Trung Quốc cổ đại đã tạo tiền

đề triết học vững chắc cho ước vọng hình thành một trạng thái biến đổi, hòa nhập giữa giấc mơ và hiện thực nhằm tạo nên một hiện thực trọn vẹn, liên tục, không chia cắt, rời rạc của André Breton, thủ lĩnh chủ nghĩa siêu thực sau này Ngoài ra, nếu coi sự hoài nghi vẻ chân thực giả tạo của hiện tiền trước mắt và tinh thần chống đối

tư duy duy lý là đặc trưng tư tưởng nòng cốt làm nên phạm trù siêu thực, thì yếu tố

này cũng đã được Trang Tử nhắc nhở trong chương “Ngoại thiên”: “Mao Tường, Lệ

Cơ, người cho là đẹp, mà cá thấy thì lặn sâu, chim thấy thì bay cao, hươu nai thấy thì vùng chạy Bốn loài đó, loài nào là biết được cái đẹp chân chính?” (trích theo

Cao Xuân Huy, [66, tr.320]) Theo Trang Tử, ông hoàn toàn không tin rằng Chân, Thiện, Mỹ nhìn dưới góc độ trí năng con người là chuẩn mực, khách quan Thêm

vào đó, những phẩm chất mà ta cứ ngỡ là bản chất thật sự của vạn vật theo quan điểm từ xưa đến nay hóa ra chỉ mang tính võ đoán, tương đối Đấy không phải là cái

mà vật có (khiến vật là chính nó) Đấy chỉ đơn thuần là những ký hiệu, biểu tượng chủ quan được quy định bởi tư duy lý tính của nhân loại – cái mà vật có thể có hoặc không (khiến vật bị sai biệt so với chính nó)

Yếu tố thần bí, huyền nhiệm thấm nhuần tinh thần siêu thực của triết lý Trang Tử, còn có thể tìm thấy trong rất nhiều kinh sách xưa của Ấn Độ như Veda, Upanishad Ở Ấn Độ, nơi khát vọng vươn tới sự cân bằng, hòa hợp giữa đời sống bên ngoài và đời sống bên trong, giữa thế giới hữu hình và thế giới vô hình luôn tiềm tàng, mãnh liệt, thì chất siêu thực luôn thấp thoáng ẩn hiện trên từng trang sách cũng là điều tự nhiên Mặt khác, đặc trưng của văn học Ấn Độ được đánh giá là:

“tôn giáo đọc cho văn học chép”, nên quá trình sáng tạo của người nghệ sĩ “cũng

được nhìn nhận như một nỗ lực tôn giáo liên quan tới thao tác tâm linh cho phép anh ta thâu nhận trực tiếp những hình ảnh và sự kiện thần thánh mà anh ta tìm kiếm sự diễn đạt và thể hiện” [135, tr.182] Theo cách nói này, người Ấn đã đưa việc

sáng tạo văn chương nghệ thuật đến rất gần với lối viết tự động tâm linh của chủ nghĩa siêu thực Song về bản chất, đây không đơn giản là một nguyên tắc sáng tác mang tính kỹ thuật, mà nó thực sự là một lối sống, một phương thức cảm nhận và thể hiện thế giới, con người, ở hầu hết các lĩnh vực Không cần đến cú sốc văn minh công nghiệp, không cần đến tác động từ nỗi mất mát, phẫn uất của “thế hệ lạc đường” sau hai cuộc thế chiến khủng khiếp, khuynh hướng khám phá những bí ẩn sâu thẳm của nội giới, những trạng thái siêu thức, huyền nhiệm của đời sống tâm linh trở thành đặc trưng tư duy của Ấn Độ Cũng không cần phải đối diện với một thời đại phi lý, một hiện tiền giả dối, phân mảnh ở thế kỷ XX, ngay từ thuở bình minh của lịch sử, người Ấn đã sớm nhận ra cuộc đời trần thế là hư ảo, tương đối Và con người chỉ có thể tìm thấy bản thể chân thực của chính mình và thế giới, khi được giải thoát khỏi tình trạng nô lệ, vô minh vào thế giới trần tục ảo ngụy trước mắt Đó cũng là khoảnh khắc họ biết hợp nhất linh hồn cá nhân (Atman) với linh hồn vũ trụ (Brahman), để đạt tới một trạng thái siêu việt, một sự tồn tại tuyệt đối, tự

do, không bị chi phối bởi các định kiến thẩm mỹ, đạo đức và lý trí Đọc kinh

Upanishad (Áo nghĩa thư), bộ sách được đánh giá là một trong những tác phẩm triết

học – văn học cổ xưa, nổi tiếng nhất, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến rất nhiều tác phẩm thời đại sau, chúng ta sẽ hiểu được tại sao yếu tố siêu thực tôn giáo lại thấm nhuần trong máu thịt của mỗi người dân Ấn Độ và trở thành yếu tố chủ đạo, không thể thiếu trong mỗi sáng tác văn chương nghệ thuật của đất nước này

Upanishad đưa ta vượt lên trên cách nhận thức hiện thực ở vẻ bề ngoài

của nó, giam hãm trong hàng rào của định kiến danh xưng và vóc thể… để tri giác được bản chất đích thực, bản chất vĩnh cửu của cuộc sống [57, tr.26]

Không ở đâu bằng ở đây, các tác giả đã thể hiện tài năng trong việc thức

tỉnh tâm linh, khêu gợi thực nghiệm tâm linh để có thể tiếp cận tri kiến tâm linh thẳm sâu và huyền bí [57, tr.27]

Nếu yếu tố siêu thực tồn tại trong văn triết cổ Trung Quốc, Ấn Độ như thành phần tất yếu, có vị thế riêng biệt dễ dàng chứng minh, thì đối với Nhật Bản, chất siêu thực cần một góc nhìn tinh tế hơn, một qúa trình kiếm tìm công phu hơn; bởi đặc thù của văn hóa Phù Tang là sự tổng hợp của những điều đối nghịch Đất nước này vừa coi trọng tinh thần nhân ái, từ bi của Đạo Phật, lại vẫn không quên thái độ hành xử cứng rắn, tàn nhẫn của tầng lớp võ sĩ đạo; vừa sống khép kín, tôn sùng truyền thống Nhật Bản đến mức cực đoan, nhưng cũng vô cùng cởi mở, chấp nhận thâu nhập những phong cách phương Tây hiện đại nhất Đặc biệt, họ vừa chịu ảnh hưởng sâu đậm từ lối tư duy thực dụng của Nho giáo, đồng thời luôn theo đuổi bền bỉ triết lý siêu hình, mộng mơ của Thiền tông Đã có giai đoạn do chịu ảnh hưởng tư tưởng Nho giáo Trung Quốc mạnh mẽ, đất nước hoa anh đào ít quan tâm đến những phạm trù thuộc về cái trừu tượng, thần bí, duy linh Song chính nhờ vào tinh thần Thiền học (Zen) càng ngày càng phát triển rực rỡ (bắt đầu từ thời đại Kamakura, Muromachi), văn học nghệ thuật Nhật Bản đã bớt dần màu sắc duy vật

và thực tế, mà chuyển hướng sang chú trọng khai thác đời sống tinh thần bên trong cùng những biểu hiện tế vi, siêu linh Từ đây, yếu tố siêu thực khơi nguồn từ thần