Vấn đề bảo tồn văn hóa của giới trẻ người hoa thành phố hồ chí minh thông qua giáo dục gia đình (nghiên cứu trường hợp sinh viên) công trình dự thi giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học năm 2009

HCM, ngày 03 tháng 08 năm 2009 Kính gửi: Ban Chỉ đạo xét Giải thưởng “ Sinh viên nghiên cứu khoa học” Bộ Giáo dục và Đào tạo Tên tôi là: NGUYỄN THỊ DIỆU SƯƠNG Sinh ngày 29 tháng 04 năm

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG “SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC”

NĂM 2009

Tên công trình :

VẤN ĐỀ BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH THÔNG QUA GIÁO DỤC GIA ĐÌNH (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP SINH VIÊN)

Thuộc nhóm ngành: XH2b

Tp Hồ Chí Minh, 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

oOo

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG “ SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC”

NĂM 2009

Tên công trình :

VẤN ĐỀ BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH THÔNG QUA GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

(Nghiên cứu trường hợp sinh viên)

Người hướng dẫn : TS Vũ Quang H

TP HCM, ngày 03 tháng 08 năm 2009

Kính gửi: Ban Chỉ đạo xét Giải thưởng “ Sinh viên nghiên cứu khoa học”

Bộ Giáo dục và Đào tạo

Tên tôi là: NGUYỄN THỊ DIỆU SƯƠNG Sinh ngày 29 tháng 04 năm 1988

Sinh viên năm thứ : 3/ Tổng số năm đào tạo: 4

Lớp: XHH06B, Khoa: Xã hội học

Địa chỉ nhà riêng: Long Bình 1, xã An Hải, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận

Số điện thoại: 0972.420.014

Địa chỉ email: Pooh_nt88@yahoo.com

Tôi làm đơn này kính đề nghị Ban Chỉ đạo cho tôi được gửi công trình nghiên cứu

khoa học để tham dự Giải thưởng “ Sinh viên nghiên cứu khoa học” năm 2009

Tên đề tài: Vấn đề bảo tồn văn hóa của giới trẻ người Hoa Thành phố Hồ Chí

Minh thông qua giáo dục gia đình (Nghiên cứu trường hợp sinh viên)

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của

Tiến sĩ Vũ Quang Hà và không phải là luận văn tốt nghiệp

Nếu sai, tôi xin chịu trách nhiệm trước Nhà trường và Bộ Giáo dục và Đào tạo

Xác nhận của trường Đại học KHXH&NV TP.HCM Người làm đơn

Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh

Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn TP Hồ Chí Minh

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

ĐỘC LẬP – TỰ DO – HẠNH PHÚC

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

MỞ ĐẦU 2

CHƯƠNG 1 : GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 17

1.1 Vài nét về lịch sử hình thành và văn hóa 17

1.2 Đặc điểm gia đình người Hoa 18

CHƯƠNG 2 : MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA MẪU NGHIÊN CỨU 20

CHƯƠNG 3 : VẤN ĐỀ BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - TRƯỜNG HỢP SINH VIÊN 22

3.1 Về Nguồn gốc dân tộc và gia đình 22

3.2 Về Phong tục tập quán 23

3.3 Về các lễ hội của cộng đồng và nghi lễ gia đình 26

3.4 Quan niệm về hôn nhân 28

3.5 Về Bang hội và các tổ chức xã hội khác của người Hoa 32

3.6 Về Ngôn ngữ 33

3.7 Về Tín ngưỡng 43

3.8 Về các loại hình giải trí nói chung 44

3.9 Quan điểm của giới trẻ về văn hóa cộng đồng 46

CHƯƠNG 4 : GIÁO DỤC GIA ĐÌNH VÀ VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA 51

4.1 Các biện pháp giáo dục của gia đình 51

4.2 Vai trò của giáo dục gia đình trong bảo tồn văn hóa 59

CHƯƠNG 5 62

TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI ĐỐI VỚI VIỆC BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA 62

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 74

Chú thích 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Công trình gồm có phần chính như sau:

1 Phần mở đầu là phần định hướng cho quá trình nghiên cứu bao gồm:

Lý do chọn đề tài, tổng quan tình hình nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, nội dung nghiên cứu, cơ sở lý luận, một số khái niệm cơ bản, phương pháp nghiên cứu, phạm

vi nghiên cứu, ý nghĩa của đề tài

2 Phần nội dung

Chương 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH: Giới thiệu về lịch sử hình thành cộng đồng, một số nét chung về văn hóa và

đặc điểm gia đình người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA MẪU NGHIÊN CỨU: Các yếu tố giới

tính, ngành học, thời gian gia đình sang Việt Nam, thông tin chung về gia đình, tôn giáo, nhóm ngôn ngữ, khu vực sinh sống

Chương 3: BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH- TRƯỜNG HỢP SINH VIÊN

Xem xét trên một số khía cạnh quan trọng như ngôn ngữ, phong tục tập quán, sự tham gia các lễ hội của cộng đồng, quan niệm hôn nhân và quan điểm trọng nam khinh nữ, tín ngưỡng, tham gia bang hội, các hình thức giải trí văn hóa, quan điểm chung về văn hóa cộng đồng

Chương 4: GIÁO DỤC GIA ĐÌNH VÀ VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA gồm 2 phần chính: Các biện pháp giáo dục của

gia đình và vai trò của giáo dục gia đình trong việc bão 3 tồn văn hóa

Chương 5: TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI ĐỐI VỚI VIỆC BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA bao gồm sự tác động của môi

trường xã hội đến gia đình và cá nhân, một cách trực tiếp và gián tiếp

3 Kết luận và khuyến nghị

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“Người ta không thể đi rất xa trên con đường tính nhiều vẻ mà không gặp nhu cầu về bản sắc, đó là nền tảng của tất cả sự tồn tại của con người…”(*) Hay nói cách khác, mỗi một dân tộc, một cộng đồng để có thể tồn tại và phát triển cần phải có một nền văn hóa của riêng mình trong dòng văn hóa chủ đạo Bản sắc văn hóa, đó vừa là nội dung và là mục tiêu không thể thiếu gắn liền với chiến lược phát triển kinh tế- xã hội khác

Cộng đồng người Hoa ở nước ta là một trong 54 dân tộc của cả nước nhưng họ có nguồn gốc khá khác biệt với các dân tộc còn lại Đó là kết quả của dòng di dân từ Trung Quốc sang nước ta trong một khoảng thời gian khá dài,

họ sang đây mang theo mình những bản sắc văn hóa riêng cùng với dấu ấn của một thời kỳ lịch sử Và trong quá trình giao lưu với văn hóa bản địa họ đã có ý thức bảo tồn nền văn hóa của mình, do đó qua một khoảng thời gian định cư tại Việt Nam thì những nét văn hóa đặc trưng của họ vẫn còn rõ nét, cho dù có những biến đổi

Nam Bộ nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng là nơi mà cộng đồng người Hoa sống với số lượng khá đông đảo và có sự tập trung, bởi vậy những nét văn hóa của cộng đồng người Hoa ở đây thể hiện khá rõ nét Có thể nói rằng văn hóa người Hoa là một phần không thể thiếu của văn hóa thành phố

Hồ Chí Minh Trong bối cảnh giao lưu tiếp biến mạnh mẽ của văn hóa, cộng đồng này vẫn lưu giữ được những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc ứng với

sự phát triển khá mạnh của kinh tế Đây là một điều đáng lưu tâm trong bối cảnh sa sút dần các chuẩn mực và giá trị trong một số xã hội và cộng đồng hiện nay Vậy làm thế nào mà người Hoa có thể chuyển tải được những giá trị văn hóa trong khi họ bị đứt đoạn sự tiếp xúc với nền văn hóa gốc? Thực tế hiện nay thế hệ trẻ, điển hình là những sinh viên người Hoa đã làm được gì để gìn giữ những giá trị văn hóa của cha ông họ trong thời đại đa văn hóa khi khoảng cách

thế hệ cũng là một vấn đề bức thiết? gia đình có vai trò như thế nào ở phương diện này? Đó là lý do và cũng là nội dung mà nhóm đề tài sẽ làm rõ trong phần nghiên cứu của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Nghiên cứu về đồng bào người Hoa ở Việt Nam nói chung, vùng Nam Bộ

và TPHCM nói riêng đã được tìm thấy ở rất nhiều ở các ngành nhân học, lịch

sử, văn hóa học Đa phần các đề tài đều tiếp cận đề tài theo phương diện chuyên ngành và chủ yếu đề cập tới khía cạnh văn hóa, lịch sử cũng như quá trình tộc người

Một trong những đề tài nói trên là đề tài “Tín ngưỡng của người Hoa ở quận 5, thành phố Hồ Chí Minh, Trần Đăng Kim Trang - Bộ môn Văn hóa học GVHD: PGS.TS.Phan An

Đề tài đi sâu nghiên cứu và tìm hiểu vấn đề chính là đời sống tín ngưỡng của người Hoa quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh Trong quá trình thực hiện đề tài tác giả đã hình thành được vấn đề nghiên cứu và nói rõ được lí do chọn đề tài của mình “Vì đây là nơi tập trung đông đảo người Hoa và là mảnh đất sinh sống lâu đời của họ Vì vậy việc nghiên cứu tín ngưỡng của người Hoa ở đây

có sức thuyết phục hơn so với những địa bàn khác Đồng thời,tín ngưỡng của người Hoa ở quận 5 gắn liền với một khu vực hoạt động kinh tế thương mại sầm uất, cho nên nơi đây sẽ có những khác biệt về tín ngưỡng so với người Hoa

ở nơi khác”

Khi đề cập đến lịch sử nghiên cứu (hay tổng quan tình hình nghiên cứu) tác giả đã có một cách nhìn nhận và đánh giá khá tổng quát và toàn diện.Minh chứng cho thấy tác giả đã tìm hiểu nhiều những công trình nghiên cứu từ rất lâu, trước những năm 1975 và cả những năm sau 1975 Trước 1975, có các

công trình như: “Các thư tịch cổ có ghi chép ít nhiều đến phong tục tín ngưỡng vùng Gia Định-Sài Gòn là “Gia Định thành thông chí” của Trịnh Hoài Đức,

đã ghi chép vắn tắt các dữ liệu lịch sử, mô tả cơ sở tín ngưỡng cùng tập tục tín ngưỡng của người Hoa ở Nam Bộ” Ngoài ra, còn có rất nhiều công trình

nghiên cứu mà tác giả đã đề cập: “Voyage an Cochinchina ( một chuyến du ngoạn đến Nam Kì)” của John White xuất bản ở London 1924, là một tập du kí

viết về phong tục, tập quán , tín ngưỡng của người dân Sài Gòn xưa; Tác giả

còn có tổng quan luận án tiến sĩ “Người Hoa ở miền Nam Việt Nam” của

Tsai-Man Kuey (thư viện quốc tế Paris, 1968), ( Bản dịch của Uỷ ban nghiên cứu sử học và khoa học của Bộ Quốc gia giáo dục Sài Gòn” và tác phẩm “Sài Gòn xưa” cử Vương Hồng Sển xuất bản 1986”

Những công trình nghiên cứu sau 1975 mà tác giả nói đến: “Chùa Hoa thành phố Hồ Chí Minh”do Phan An chủ biên 1990, “Các nhóm cộng đồng người Hoa ở Việt Nam” của Châu Hải (1992), “Nhà ở, trang phục, ăn uống của các cư dân đồng bằng S.Cửu Long” của Phan Thị Yến Tuyết (1993)

Như vậy, qua phần tổng quan của đề tài “ Tín ngưỡng người Hoa quận 5” của tác giả Trần Đăng Kim Trang cho thấy tác giả đã thu thập được rất nhiều tư liệu, đặc biệt là những tài liệu khá sát với đề tài nghiên cứu của mình Nói chung những đề tài này đều liên quan đến tín ngưỡng Nhưng trong phần tổng quan của mình tác giả vẫn còn nhiều thiếu sót, chưa làm nổi bật được vần

đề nghiên cứu, tác giả chỉ mới thống kê hàng loạt các công trình nghiên cứu từ trước những năm 1975 cho tới sau 1975, chưa đánh giá hay nhận xét điểm mạnh, điểm yếu của những đề tài mà mình đã đề cập đến để tác giả có thể bổ sung và làm rõ trong công trình nghiên cứu của mình

Tác giả chỉ ra được mục đích nghiên cứu: “ nhằm thấy được vai trò và tín ngưỡng đã và đang có sức ảnh hưởng đến các lĩnh vực khác như: hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội…của người Hoa ở đây Nghiên cứu sự về sự hình thành, quá trình phát triển cũng như biến đổi của các loại hình tín ngưỡng ở khu vực này” Một trong những đóng góp về mặt thực tiễn đó là : “tín ngưỡng của người Hoa ngày càng có vai trò quan trọng trong đời sống của họ ở thời kì

mở rộng kinh tế thị trường hiện nay và góp phần vào việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc của người Hoa”

Nhìn chung, đề tài đã tiến hành tuần tự các bước của quá trình nghiên cứu và có sử dụng các phương pháp nghiên cứu mô hình hóa, hệ thống hóa

bằng những biểu đồ, chụp ảnh … Song vấn đề nghiên cứu chỉ giới hạn ở tín ngưỡng, và tác giả chưa sử dụng một lí thuyết hay đưa ra khung hay mô hình lí thuyêt, giả thuyết cho công trình nghiên cứu của mình Đây là điều hết sức quan trọng, vì nó là cơ sở cho cả quá trình nghiên cứu của tác giả

Liên quan tới vấn đề người Hoa và các vấn đề văn hóa của họ còn có đề

tài: “Lễ hội cầu an, cầu siêu của người Hoa ở Đồng Nai”, luận án tiến sĩ

chuyên ngành văn hóa học của Nguyễn Thị Nguyệt

Tác giả đã nêu khá rõ lí do chọn đề tài, nói lên được đối tượng và phạm

vi nghiên cứu cũng như ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Tác giả chỉ ra được tình hình nghiên cứu ở Đồng Nai liên quan đến đề tài của mình kể cả những công trình trước 1975 và sau 1975 Một điểm mà đề tài này làm được khác với đề tài trên là tác giả đã nêu lên được cơ sở lí luận và

sử dụng lí thuyết đưa vào đề tài nghiên cứu khá hợp lí Ba lí thuyết chính mà tác giả sử dụng cho đề tài của mình là: Trường phái lí thuyết cấu trúc chức năng về tâm lí của B.Malinnowski, Trường phái lí thuyết cấu trúc, Lí thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa

Về phương pháp nghiên cứu tác giả sử dụng rất nhiều phương pháp và giải thích khá rõ Trong đó có: Phương pháp quan sát, tham dự, điền dã, phương pháp nghiên cứu lịch đại và đồng đại, phương pháp so sánh, phỏng vấn sâu cá nhân

Về phần nội dung có một phần rất quan trọng liên quan đến đề tài mà chúng tôi đang nghiên cứu là : “Bảo tồn và phát huy yếu tố văn hóa của người Hoa qua lễ hội” và một trong những kết luận mà tác giả đã rút ra:

“Lễ hội tinh thần của của các dân tộc nhằm biểu dương những giá trị về đời sống tâm linh, đời sống văn hóa xã hội và văn hóa cộng đồng của mỡi dân tộc Lễ hội cầu an, cầu siêu của người Hoa ở Đồng Nai là là một trong những hoạt động văn hóa của người Đồng Nai Lễ hội ấy thường gây tốn kém, dễ bị lợi dụng, biến tướng dẫn đến những phát sinh xã rời mục đích ban đầu” Tuy nhiên không gian nghiên cứu của tc giả khơng phải l Thnh phố Hồ Chí Minh,

cho nên trong những điều kiện hoàn cảnh khác nhau thì sẽ có những điểm khác biệt nhất định Đối tượng mà tác giả nhắm đến rất rộng, đó chính là cả cộng đồng trên địa bàn này nên trong quá trình tiến hành nghiên cứu sẽ thiếu độ sâu,

bỏ qua những đặc trưng riêng của cộng đồng

Nghiên cứu về cộng đồng người Hoa về văn hóa nói chung còn

có công trình “ Người Hoa ở Nam Bộ”, tác giả Ngô Văn Lệ- Nguyễn Duy Bính, nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2005.Cuốn sách này gồm 4 phần, trong đó mỗi phần là 1 công trình nghiên cứu độc lập, phần thứ 2

và phần thứ 3 có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài của nhóm chúng tôi nên chúng tôi sẽ khảo sát kỹ hai phần này

Trong Phần 2: “ Hôn nhân của người Hoa ở Nam Bộ”, tác giả TS Nguyễn Duy Bính, vấn đề nghiên cứu của tác giả là các quan niệm trong hôn nhân, các quy tắc và nghi lễ trong hôn nhân

Ý nghĩa nghiên cứu ( chung cho cả cuốn sách) góp phần lí giải và cung cấp những cơ sở khoa học, tìm ra những giải pháp để xây dựng chính sách về dân tộc cho từng tộc người trong cộng đồng các dân tộc ở nước ta nói chung và cho người Hoa nói riêng

Các vấn đề mà tác giả nêu ra đã được giải quyết khá hiệu quả, với những hướng chung là tìm ra đặc điểm các vấn đề hôn nhân của người Hoa thời xưa( truyền thống) và sau đó là phân tích những biến đổi trong ngày nay ( về quan niệm, quy tắc và nghi lễ) Công trình nghiên cứu này giải quyết chu đáo các vấn đề chung, với tầm nghiên cứu rộng, bởi vậy có thể khai thác nghiên cứu theo hướng mới là nghiên cứu sâu vào một đối tượng hay một lĩnh vực khác

Giữa công trình nghiên cứu được tổng quan và đề tài chúng tôi đang nghiên cứu có cùng mối liên quan là văn hóa người Hoa, cụ thể hơn là các nghi thức đám cưới

Phần 3: “Gia đình người Hoa ở Nam Bộ”, TS.Nguyễn Duy Bính

Vấn đề nghiên cứu của tác giả bao gồm 4 vấn đề: Những tiêu chí để phân loại gia đình; Hình thức và cấu trúc gia đình người Hoa ở Nam Bộ; Một

số chức năng của gia đình; Những nghi lễ gia đình

Ý nghĩa nghiên cứu do tác giả nêu ra là nghiên cứu gia đình người Hoa, qua đó thấy rõ được sự phát triển và biến đổi của gia đình người Hoa trong quá khứ trước đây cũng như khi sang định cư, sinh sống ở vùng đất mới

Các vấn đề đã được tác giả giải quyết hiệu quả nhưng cũng theo hướng rộng, bao quát, do đó có thể đi khai thác sâu hơn một lĩnh vực nào đó của gia đình,cụ thể là giáo dục gia đình

Đây là công trình nghiên cứu theo hướng lí giải, nó chưa đưa ra được lí thuyết áp dụng cũng như giả thuyết nghiên cứu

Việc sử dụng số liệu là khá phù hợp với mục đích nghiên cứu Tác giả đưa ra nhiều bẳng số liệu và sơ đồ nhằm làm dẫn chứng để phân tích và làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu.Công trình này có liên quan đến đề tài nghiên cứu của nhóm chúng tôi ở mặt giáo dục gia đình, nói lên được vai trò của gia đình

để bảo tồn văn hóa truyền thống thông qua giáo dục lớp trẻ, tuy nhiên những kết quả nghiên cứu đưa ra còn chưa sâu cũng như chưa đầy đủ so với mục tiêu nghiên cứu của chúng tôi đề ra

Như vậy, qua 3 đề tài mà chúng tôi đã tổng quan mỗi đề tài có một cách nhìn nhận, đánh giá và giải quyết vấn đề theo nhiều hướng khác nhau Cùng là một vấn đề nghiên cứu về người Hoa nhưng trong đề tài của mình chúng tôi sẽ

có cách tiếp cận khác, giới hạn đến một địa điểm cụ thể nhất, điển hình nhất và nhắm đến một đối tượng là giới trẻ người Hoa, điển hình là sinh viên người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh Bên cạnh đó chúng tôi sẽ tiếp cận đề tài theo phương pháp của xã hội học, khác với hướng tiếp cận của những đề tài trên

Những thiếu sót của những đề tài trên nhóm sẽ khắc phục và bổ sung để hoàn thiện đề tài nghiên cứu của mình

3 Mục tiêu nghiên cứu

 Một số ảnh hưởng của xã hội

 Một số liên hệ chung đối với giới trẻ nước ta về việc giữ gìn văn hóa tốt đẹp của dân tộc, qua đó có một số giải pháp chung về vấn đề này

4 Nội dung nghiên cứu:

 Giới thiệu chung: Lịch sử hình thành cộng đồng người Hoa ở thành phố

Hồ Chí Minh

+ Tìm hiểu chung về văn hóa của người Hoa

+ Đặc điểm gia đình người Hoa

 Vai trò của giáo dục gia đình: Gia đình đã có những biện pháp giáo dục con cái trong việc giữ gìn văn hóa người Hoa như thế nào, bắt đầu từ giai đoạn nào, sự định hướng về giá trị của gia đình Qua đó có những kết luận về vai trò của gia đình

 Vấn đề bảo tồn văn hóa của giới trẻ người Hoa: Những thông tin ban đầu

về nhân thân đối tượng, nhận thức thái độ của giới trẻ người Hoa với văn hóa của cha ông họ trên tất cả các mặt: Ngôn ngữ, phong tục tập quán, tính cách dân tộc…, sự tác động cũng như ảnh hưởng của văn hóa cộng

đồng và xã hội đến định hướng văn hóa của họ Các yếu tố tác động từ bên ngoài: Cộng đồng, xã hội, bang hội, bạn bè, áp lực cuộc sống

 Liên hệ với Việt Nam trong quá trình hội nhập: Giới trẻ Việt Nam có thái độ như thế nào trước sự du nhập mạnh mẽ của văn hóa thế giới và

có ý thức như thế náo đối với việc giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc Rút ra một số kinh nghiệm cho Việt Nam trong quá trình giao lưu và hội nhập với văn hóa thế giới

 Một số khuyến nghị

5 Phương pháp nghiên cứu: phương pháp phỏng vấn sâu, mục đích:

 Tìm hiểu nhu cầu, thái độ của giới trẻ người Hoa về vấn đề bảo tồn văn hóa cũng như thái độ của họ về hiện tượng mai một văn hóa,”mất gốc”;

 Những nguyên nhân, nhân tố tác động đến việc bảo tồn văn hóa đó (đặt trong bối cảnh kinh tế- xã hội của nước ta cũng như bối cảnh của thành phố Hồ Chí Minh hiện nay:

 Mối quan hệ giữa gia đình - cá nhân- xã hội tác động đến việc bảo tồn văn hóa cộng đồng của giới trẻ người Hoa, cách thức giáo dục trong gia đình ….)

 Tìm hiểu vai trò quan trọng của gia đình trong việc giáo dục và lưu giữ những nét giá trị văn hóa truyền thống đồng thời cũng xác định được nét riêng trong cách thức giáo dục gia đình của người Hoa;

6 Đối tượng nghiên cứu- Khách thể nghiên cứu- Phạm vi nghiên cứu

 Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề bảo tồn văn hóa của giới trẻ người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay thông qua giáo dục trong gia đình

 Khách thể nghiên cứu:

+ Giới trẻ người Hoa ( sinh viên người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

+ Phương pháp giáo dục của gia đình người Hoa và vai trò của gia đình

 Phạm vi nghiên cứu :

+ 14 mẫu phỏng vấn sâu ở Thành phố Hồ Chí Minh

+ Thời gian tiến hành: từ tháng11/2008 tới tháng 4/2009

 Phương pháp chọn mẫu

Phương pháp chọn mẫu theo chỉ tiêu kết hợp chọn mẫu tăng nhanh

7 Cơ sở lý luận

Với đề tài này chúng tôi sử dụng 2 lí thuyết sau:

* Lí thuyết xã hội hóa:

Xã hội hóa là quá trình quá độ mà ở đó chúng ta có thể tiếp nhận nền văn hóa xã hội nơi chúng ta được sinh ra- một quá trình chúng ta đạt được những đặc trưng xã hội của bản thân, học được cách suy nghĩ và ứng xử phù hợp với xã hội.Nội dung của lí thuyết này nói rằng quá trình xã hội hóa của cá nhân từ khi sinh ra đến khi lớn lên trải qua 3 giai đoạn: gia đình, nhà trường và

xã hội Mỗi giai đoạn có ảnh hưởng và tác động rất lớn tới cá nhân đó

Với đề tài này chúng tôi muốn đề cập đến khía cạnh gia đình cũng như ảnh hưởng của gia đình tới cá nhân dưới sự tác động của môi trường xã hội Qúa trình xã hội hóa của một người từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời

có ảnh hưởng quyết định tới thái độ và hành vi khi đã lớn.Vì vậy, những thành viên trong gia đình với tư cách là nhóm người đầu tiên mà mỗi cá nhân trong

xã hội phải phụ thuộc vào Từ khi sinh ra và lớn lên bố mẹ có vai trò hết sức quan trọng trong việc định hướng và chỉ bảo, hướng dẫn, dạy dỗ cho con cái

Bố mẹ và những người trong gia đình đã truyền đạt cho con cháu mình những điều căn bản nhất cho tới những giá trị truyền thống từ đời này qua đời khác cùng những quy tắc, cách xử sự Từ đây, cá nhân tiếp thu và bảo tồn những giá trị đó Là những người ly hương vì vậy gia đình là nền tảng quan trọng đặc biệt của tổ chức xã hội người Hoa ở đây nhằm gìn giữ và lưu truyền những giá trị tốt đẹp của quê hương họ

* Lí thuyết tiếp biến văn hóa

Giao lưu và tiếp biến văn hóa là quá trình cộng đồng người “gặp nhau”, tiếp xúc trên cơ sở đó “tiếp nhận” những giá trị văn hóa Sự tiếp nhận này có vai trò như một động lực làm cho nhiều yếu tố trong văn hóa truyền thống của

họ luôn được điều chỉnh, biến đổi cách tân sao cho phù hợp Và đối với bộ phận người Hoa di cư sang Việt Nam thì điều này vô cùng quan trọng nhằm thích nghi với văn hóa bản địa

Lí thuyết này giúp người nghiên cứu nhận biết được những yếu tố văn hóa của người Hoa cả nước nói chung, đặc biệt là văn hóa người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng với văn hóa người Việt và những nền văn hóa khác Khi mà điều kiện kinh tế xã hội phát triển kéo theo sự phát triển và biến đổi của văn hóa và khi một nền văn hóa nhỏ hơn tồn tại trong một nền văn hóa lớn , thì nội lực của nền văn hóa nào mạnh hơn thì nó sẽ làm thay đổi nền văn hóa nhỏ hơn đó Xét trong bối cảnh ấy, việc diễn ra quá trình giao lưu học hỏi, tiếp nhận nền văn hóa Việt của người Hoa là tất yếu Hơn nữa, sự tác động của nền văn hóa bên ngoài làm cho một bộ phận người trong cộng đồng thay đổi Đặc biệt đối tượng mà chúng tôi muốn đề cập đến là giới trẻ,vì họ là thành phần khá nhạy cảm và dễ thay đổi để thích ứng nhất Bên cạnh đó, họ cũng là thành phần được tiếp xúc nhiều hơn với các mối quan tâm của xã hội hiện đại, nơi mà phương tiện thông tin hiện đại cũng như các mối quan hệ ngày càng phát triển

8 Các khái niệm có liên quan:

8.1 Khái niệm Văn hóa, Phong tục, Tập quán, Lễ hội :

Khái niệm Văn hóa:

Có rất nhiều hướng tiếp cận văn hóa và mỗi một hướng tiếp cận đều có nhiều khái niệm và nhiều cách định nghĩa văn hóa khác nhau Đứng ở mỗi góc

độ khác nhau và tùy vào mục đích khai thác vấn đề ở chiều cạnh nào của văn hóa để nghiên cứu lĩnh vực này thì sẽ nhìn nhận nó ở các quan điểm khác nhau,

có thể kể đến như lối tiếp cận văn hóa của nhân học, xã hội học, của văn hóa

học… Song nhìn chung, tất cả những quan điểm này đều có nhìn nhận chung

đó là văn hóa là sản phẩm của con người, do con người sáng tạo trong quá trình sống và nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống Trong khuôn khổ của đề tài này, nhóm đề tài chúng tôi sử dụng định nghĩa văn hóa theo hướng tiếp cận của

xã hội học xem văn hóa như là một tiểu hệ thống của toàn bộ hệ thống - tiểu hệ thống văn hóa tinh thần, đó là định nghĩa của Abrơham Môlơ : "Văn hoá là phương diện tinh thần của thế giới nhân tạo, là toàn bộ yếu tố tinh thần ổn định có ở mỗi con người, hoặc nhóm người, gắn liền với cái gọi là "ký ức thế giới" hay "ký ức xã hội" Chúng được vật thể hoá thành hiện vật văn hoá và

diện văn hóa tinh thần, bao gồm các lĩnh vực như: văn hoá - nghệ thuật, vui chơi giải trí, tôn giáo, tín ngưỡng, lối sống, phong tục, tập quán v.v và những phương diện thuộc về ứng xử của con người Cũng theo định nghĩa này, nhóm chúng tôi tiếp cận vấn đề dựa trên việc phân tích các khía cạnh: Ngôn ngữ, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, nghi lễ gia đình…của giới trẻ người Hoa

Khái niệm Phong tục:

Toàn bộ những hoạt động sống của con người đã được hình thành trong quá trình lịch sử và ổn định thành nền nếp, được cộng đồng thừa nhận và tự giác thực hiện, được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên tính tương đối thống nhất của cộng đồng Phong tục không mang tính cố định và bắt buộc như nghi lễ, nghi thức, tuy nhiên nó cũng không tuỳ tiện, nhất thời như hoạt động sống thường ngày Nó trở thành một tập quán xã hội tương đối bền vững

Phong tục là một bộ phận của văn hoá, có vai trò quan trọng trong việc hình thành truyền thống của một dân tộc, địa phương, nó ảnh hưởng, thậm chí chế định nhiều ứng xử của cá nhân trong cộng đồng

Cùng với sự phát triển của xã hội, một số Phong tục không còn phù hợp với thời đại mới, bị đào thải, trong khi một số Phong tục mới được hình thành (1)

Khái niệm Tập quán:

Tập quán là phương thức ứng xử và hành động đã định hình quen thuộc

và đã thành nếp trong lối sống, trong lao động ở một cá nhân, một cộng đồng Tập quán gần gũi với thói quen ở chỗ nó mang tính tĩnh tại, bền lâu, khó thay đổi Trong những tình huống nhất định, tập quán biểu hiện như một hành vi mang tính tự động hoá.Tập quán hoặc xuất hiện và định hình một cách tự phát, hoặc hình thành và ổn định thông qua sự rèn luyện và là kết quả của quá trình giáo dục có định hướng rõ rệt (2)

Khái niệm Lễ hội

Lễ hội bao gồm hai khái niệm là lễ và hội Lễ là hệ thống các hành vi, động tác nhằm biểu hiện lòng tôn kính của con người đối với thần linh, phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước cuộc sống mà bản thân họ chưa có khả năng thực hiện Hội là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật của cộng đồng, xuất phát từ nhu cầu cuộc sống, từ sự tồn tại và phát triển của cộng đồng, sự bình yên cho từng cá nhân, hạnh phúc cho từng gia đình, sự vững mạnh cho từng dòng họ, sự sinh sôi nảy nở của gia súc, sự bội thu của mùa màng, mà từ bao đời nay quy tụ niềm mơ ước chung vào bốn chữ "nhân khang, vật thịnh" Lễ hội là hoạt động của một tập thể người, liên quan đến tín ngưỡng

và tôn giáo. (3)

8.2 Khái niệm về Gia đình:

Trong đề tài này, nhóm đề tài chúng tôi xem xét, khai thác khái niệm gia đình dưới góc độ xã hội học trong rất nhiều khái niệm gia đình vẫn tiếp tục đưa

ra tranh luận

Đứng dưới góc độ xã hội học, gia đình nằm trong phạm trù cộng đồng

xã hội với tư cách là một nhóm nhỏ xã hội đặc thù đồng thời như là một thiết chế xã hội Nó đóng vai trò quan trọng trong quá trình xã hội hóa con người vì gia đình trở thành nơi hội tụ văn hóa, chọn lọc văn hóa và sáng tạo văn hóa Gia đình nằm trong cấu trúc xã hội và gắn bó chặt chẽ với toàn xã hội

Các chức năng của gia đình:

Gia đình bao gồm các chức năng chính sau:

+Chức năng sinh sản và tái sản xuất ra con người và xã hội:

+Sự xã hội hóa,chăm sóc và giáo dục con cái

+Chức năng kinh tế

+Chức năng bảo đảm sự cân bằng tâm lý, thỏa mãn nhu cầu tình cảm của các thành viên gia đình

+Chức năng bảo vệ, chăm sóc sức khỏe người ốm, người già, trẻ

em (vai trò của người phụ nữ)

8.3 Khái niệm Xã hội hóa:

Xã hội hóa là quá trình quá độ mà theo đó chúng ta có thể tiếp nhận được nền văn hóa của xã hội, trong đó chúng ta được sinh ra và trưởng thành – qua quá trình này chúng ta đạt được những đặc trưng xã hội của bản thân, học cách suy nghĩ và ứng xử được coi là thích hợp trong xã hội của chúng

ta( 4)

9 Khung phân tích

GIA ĐÌNH Thuần Hoa

Khơng thuần Hoa

XÃ HỘI mơi trường sống

bạn bè các tổ chức XH

Biết Nguồn gốc

Ngôn ngữ

Cho con học tiếngHoa từ nhỏ

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGƯỜI HOA Ở TPHCM

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA MẪU NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH- TRƯỜNG HỢP SINH VIÊN

CHƯƠNG 4: GIÁO DỤC GIA ĐÌNH VÀ VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA

CHƯƠNG 5: TÁC ĐỘNG CỦA MÔI TRƯỜNG XÃ HỘI ĐỐI VỚI VIỆC BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA

CHƯƠNG 1 : GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH

1.1 Vài nét về lịch sử hình thành và văn hóa

Dân tộc Hoa là một trong 54 dân tộc của nước ta, nhưng quá trình hình thành cộng đồng người Hoa có nhiều điểm khác biệt với các dân tộc còn lại, đây là kết quả của quá trình di dân khá lâu dài trong lịch sử, trong quá trình di dân đó thì người Hoa sống rải đều trong các tình thành của nước ta, nhưng tập trung nhất là tại khu vực Đông Nam Bộ, và đông nhất là tại Thành phố Hồ Chí Minh, theo cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở ngày 1-4-1999 thì số người Hoa sinh sống tại khu vực Đông Nam Bộ là 581.905 người, trong đó thành phố Hồ Chí Minh là 428.768 (5).

Quá trình di dân của người Hoa sang Việt Nam cũng như các nước Đông Nam Á khác có nhiều nguyên nhân nhưng có nguyên nhân chính là do các cuộc chiến tranh trong lịch sử của Trung Quốc, như khi cuộc đấu tranh của các lực lượng “phản Thanh phục Minh” thất bại thì quân thất trận đã kéo quân của mình sang các nước khác trong khu vực Đông Nam Á, kể cả Việt Nam, đó

là vào năm 1679 chúa Nguyễn đã cho phép Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch dẫn 3000 người phản Thanh phục Minh vào sinh sống ở Đồng Nai Gia Định (6), hay gần đây hơn là trong cuộc chiến tranh Trung – Nhật và cuộc nội chiến thì cũng có một số nhóm người Hoa đã di cư sang Việt Nam

Sau khi di dân sang Việt Nam thì người Hoa chủ yếu sống tập trung lại tại các vùng, như ở thành phố Hồ Chí Minh thì trước đây chủ yếu là xung quanh khu vực Chợ Lớn (7) họ sống với tinh thần đoàn kết, tương trợ, và sống khá hòa hợp với người Việt bản địa do có sự tương đồng rất lớn về văn hóa, người Hoa ở Việt Nam phần lớn đến từ hai tỉnh Quảng Đông và Phúc Kiến của Trung Quốc, họ đến đây và mang theo trong mình những nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình, như về lễ hội thì có tết Nguyên tiêu, trang phục thì có áo sườn xám, cúng kiếng thì có cúng ông địa, về các nét văn hóa nghệ thuật thì có hát Bội, Kinh Kịch v.v các nét văn hóa này được người Việt bản địa tiếp nhận,

dần dần những nét văn hóa này trở thành một bộ phận của văn hóa địa phương, đồng thời người Hoa cũng đón nhận những nét văn hóa của cư dân bản địa để tạo cho mình những nét văn hóa mới, phù hợp hơn với cuộc sống hiện tại

1.2 Đặc điểm gia đình người Hoa

( Tài liệu tham khảo: Ngô Văn Lệ, Nguyễn Duy Bính, Người Hoa ở Nam Bộ,

Nxb Đại học Quốc Gia thành phố Hồ Chí Minh, 2005)

Gia đình người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh, gồm chủ yếu là gia đình nhỏ ( gồm hai thế hệ) chiếm 75,9%, bên cạnh đó thì gia đình lớn ba thế hệ vẫn còn tồn tại, chiếm 24,2% , gia đình bốn thế hệ còn nhưng rất hiếm (số liệu từ cuộc điều tra điền dã dân tộc học từ năm 1990 đến năm 1999 tại các tỉnh Nam

Bộ của Nguyễn Duy Bính)

- Gia đình lớn: Gia đình lớn của người Hoa chủ yếu là gia đình 3 thế hệ, chỉ còn tồn tại một số ít gia đình 4 thế hệ Số lượng thành viên trong gia đình lớn khoảng từ 8 đến 12, 13 người, với ít nhất 2 cặp hôn nhân Cơ cấu gia đình được xác định trên cơ sở phụ hệ, dòng họ được tính theo phía người đàn ông Vai trò của người đàn ông trong gia đình người Hoa là hết sức quan trọng, trước đây, khi quan niệm trọng nam khinh nữ còn bị coi nặng thì tài sản trong gia đình chỉ để lại cho con trai, người con trai trưởng có vai trò quan trọng nhất

vì phải chăm sóc cho cha mẹ, thờ tự tổ tiên… người con gái thì được cho rằng sau khi lấy chồng thì là thành viên của gia đình nhà chồng nên không được hưởng thừa kế Ngày nay, quan niệm trọng nam khinh nữ đã dần được xóa bỏ, người con gái đã được nhận tài sản thừa kế, vai trò kinh tế của họ trong gia đình cũng được nâng cao hơn

Trong gia đình lớn trước đây, khi cha mẹ gia cả thường về ở với con trai

cả, nhưng bây giờ nghĩa vụ đó được chuyển giao lại cho con trai út, có khi là con rể

Với điều kiện nhà ở, đất đai ngày nay, các gia đình lớn không có điều kiện để tách riêng, do đó có nhiều gia đình lớn có số thành viên rất đông, tuy nhiên, cũng vì những khó khăn đó nên không thể tồn tại những gia đình lớn kiểu truyền thống như trước kia với số thành viên lên tới hàng trăm

- Gia đình nhỏ: gia đình nhỏ là kiểu gia đình tồn tại phổ biến của người Hoa hiện nay, trong gia đình thông thường chỉ bao gồm cha mẹ và con cái

Việc gia đình nhỏ phát triển mạnh là xu hướng tất yếu, nó giúp các gia đình tự lập về kinh tế, giúp người phụ nữ có được sự bình đẳng so với nam giới

- Quan hệ giữa các thành viên trong gia đình gia đình: trong gia đình người Hoa, tôn ti trật tự là vấn đề hết sức quan trọng, người vai dưới luôn phải nghe lời người trên, người già có tiếng nói quyết định với mọi công việc trước đây tiếng nói của người phụ nữ rất bị coi nhẹ, ngày nay, những quan niệm áp đặt cho phụ nữ như tam tòng đã giảm đi nhiều, song vẫn còn tồn tại quan hệ anh em trong gia đình cũng cũng được xây dựng thành những chuẩn mực, anh em phải đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau, trong các ngày lễ gia đình như tết, giỗ chạp thì những thành viên trong gia đình thường quây quần, tụ họp, tăng tình đoàn kết anh em

- Quan hệ gia đình với dòng họ: Dòng họ là đơn vị xã hội có vai trò hết sức quan trọng với người Hoa Gia đình là một bộ phận của dòng họ Người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh thường thành lập nên các bang hội, trong đó các bang hội về khu vực sống là lớn nhất, sau đó là đến bang hội của các họ

Các họ của người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh được hình thành do quá trình di cư, do đó hầu như các họ ở đây là từ một nhóm nhỏ của các họ lớn tại Trung Quốc, bởi vậy quy mô của họ không được lớn như tại Trung Quốc, trưởng họ thường do con trai trưởng của dòng trưởng đảm nhiệm, tuy nhiên ở thành phố Hồ Chí Minh, nhiều khi trưởng họ lại do con trai dòng thứ làm, đó cũng do sự di dân tạo nên Người Hoa tại thành phố Hồ Chí Minh xưng hô theo thứ bậc, cùng một thế hệ, người thuộc dòng trưởng thì được gọi là anh hay chị Người Hoa ở đây cũng có ghi gia phả, tuy nhiên chỉ là số ít, nguyên nhân là do cuộc sống trước đây không cố định, nay đây mai đó

CHƯƠNG 2 : MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA MẪU NGHIÊN CỨU

Cuộc nghiên cứu tiến hành với khối lượng mẫu là 14 trường hợp người Hoa sinh ra và lớn lên tại thành phố Hồ Chí Minh và cả 14 trường hợp đều là sinh viên

Phân tích thông tin từ 14 cuộc phỏng vấn sâu, chúng tôi có những thông tin chung về đặc điểm của mẫu nghiên cứu như sau:

 Về giới tính bao gồm 7 nam và 7 nữ

 Thông tin về ngành học bao gồm: 6 trường hợp bên ngành tự nhiên và 8 trường hợp bên xã hội

 Về số thế hệ trong gia đình thì đa số là gia đình có 2 thế hệ( 11/14 trường hợp), còn lại là 3 thế hệ

 Thông tin về gia đình : có 9 gia đình thuần Hoa, 5 gia đình còn lại chỉ có bên nội là người Hoa, còn mẹ là người Việt

 Xét trong 14 mẫu nghiên cứu thì có 9 trường hợp thuộc nhóm ngôn ngữ Quảng Đông, 5 trường hợp thuộc nhóm ngôn ngữ Tiều ( Triều Châu) Về tôn giáo thì chỉ có 4 trường hợp là có theo đạo Phật

 Trong mẫu nghiên cứu có 9 trường hợp gia đình thuần Hoa thì có tới 7 trường hợp sống trong khu người Hoa là chủ yếu, nghĩa là trong mẫu nghiên cứu của chúng tôi thì tất cả các trường hợp sống gần người Hoa đều là gia đình thuần Hoa, còn những gia đình có yếu tố lai Việt thì sống hoàn toàn trong khu phố Việt

 Về thời gian gia đình sang Việt Nam được thể hiện ở bảng 1, theo

đó có tới 11/14 trường hợp qua từ đời ông bà, tức là 3 đời; 2 trường hợp qua từ đời cha mẹ, đặc biệt có một trường hợp gia đình- dòng họ chuyển qua Việt Nam từ thời nhà Thanh của Trung

Quốc, tương ứng với thời Chúa Nguyễn của ta Nguyên nhân gia đình chuyển sang đây chủ yếu từ đời ông bà thì phần lớn cho rằng vì chiến tranh loạn lạc, các trường hợp nghiên cứu chủ yếu chỉ nghe lại quá trình ông bà qua Việt Nam thông qua các câu chuyện do ông bà hay bố mẹ kể lại

Bảng 1: Thời gian qua Việt Nam (Nguồn: Phân tích từ 14 cuộc PVS năm 2009)

Từ những thông tin ban đầu này đã đặt ra vấn đề đáng lưu ý là phải chăng những gia đình thuần Hoa thì việc bảo lưu những giá trị văn hóa sẽ đầy

đủ hơn những gia đình có mẹ là người Việt? Và phải chăng các trường hợp học bên ngành xã hội sẽ bảo tồn tốt hơn? Thứ nữa, phải chăng yếu tố gia đình là yếu tố quan trọng nhất?

Tổng

số

Gia đình qua từ đời nào

CHƯƠNG 3 : VẤN ĐỀ BẢO TỒN VĂN HÓA CỦA GIỚI TRẺ NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - TRƯỜNG HỢP SINH VIÊN

3.1 Về Nguồn gốc dân tộc và gia đình

Nguồn gốc gia đình, dân tộc là một yếu tố hết sức quan trọng bởi một người muốn yêu phong tục, ngôn ngữ của mình thì trước hết phải biết mình là

ai và mình sinh ra từ đâu Có thể nói việc nhận thức rõ ràng nguồn gốc của mỗi người là cánh cửa tốt nhất để họ có thể giữ gìn và tiếp nối truyền thống của cha ông

Khi nói đến nguồn gốc của mình thì đa số người được phỏng vấn cho rằng họ có quan tâm nhưng mức độ quan tâm hoàn toàn khác nhau Thí dụ như

ở trường hợp phỏng vấn sâu số 4 có trả lời: “ Nói chung là có quan tâm nhưng không có nghĩa là muốn biết cặn kẽ quá, chỉ muốn biết sơ thôi”, Trường hợp số 1: “Đôi khi cũng có nhưng công việc bận quá nên không có thời gian”, Trường hợp số 2:“Tại vì những cái cội nguồn của mình là mình phải biết rõ thì mình mới có thể phát triển được”

Ngược lại cũng có những trường hợp không muốn tìm hiểu hoặc tìm

hiểu quá sâu nguồn gốc của mình như trường hợp phỏng vấn sâu số 14: “ Ví dụ như một đời cần phải cố gắng nhiều hơn một chút, còn ở đây cũng khá nhiều đời rồi, với lại môi trường sống ở xung quanh tôi cũng là người Việt…” Hay như trường hợp phỏng vấn sâu số 11 “ Không, tại vì cái đó xa quá rồi quan trọng là nhớ được mình đến từ đâu mình là dân tộc gì, rồi bố mẹ mình sao là được rồi chứ những đời trước xa quá mình cũng không cần quan tâm, với lại cũng không còn liên lạc nữa nên mình nghĩ không nhất thiết phải tìm hiểu quá sâu” Tức là bản thân đối tượng cảm thấy việc tìm hiểu về nguồn gốc không

còn cần thiết nữa, cũng trong bài phỏng vấn, đối tượng nhận định mình đã hiểu

biết về nguồn gốc gia đình “đủ rồi”, cũng không có nhu cầu tìm hiểu thêm

Cũng trong câu hỏi về nguồn gốc gia đình- dân tộc thì có 10/14 người biết về nguồn gốc của gia đình, chủ yếu là thời gian và nguyên nhân cơ bản dẫn tới việc gia đình ly hương Một điểm chung giữa họ là không biết cặn kẽ quá

trình di cư cũng như nguyên nhân rõ ràng gia đình sang Việt Nam, hầu hết đều

do nghe kể lại hoặc nghe nói

Tóm lại vấn đề nguồn gốc dân tộc- gia đình là vấn đề gây ra khá nhiều kiểu suy nghĩ khác nhau, và suy cho cùng nó phụ thuộc khá nhiều vào khoảng cách thời gian và thế hệ Vì các đối tượng trong mẫu phỏng vấn sâu đa số sống trong gia đình 2 thế hệ( 11 trường hợp) trong khi nguồn gốc gia đình- dân tộc là một vấn đề khá trừu tượng đòi hỏi phải có sự lý giải từ thế hệ ông bà- những người trực tiếp chứng kiến sự đổi thay của lịch sử Bên cạnh đó, trường hợp sống trong gia đình 3 thế hệ lại rơi vào trường hợp gia đình sống với bên ngoại

là người Kinh, do đó cũng có một sự đứt đoạn trong việc biết và nhớ những thông tin về nguồn gốc gia đình Vấn đề này ít nhiều cũng ảnh hưởng đến ý thức giữ gìn văn hóa của họ

Trong điều kiện hiện nay thì sự thiếu vắng ông bà- thế hệ cao tuổi nhất trong gia đình là điều phổ biến và đó cũng là lý do khiến thế hệ con cháu ít biết

về nguồn gốc của mình Bên cạnh đó yếu tố phải thích nghi với cuộc sống cũng

là nguyên nhân làm cho việc chú trọng giáo dục thế hệ trẻ về nguồn gốc trở nên không còn bức thiết

3.2 Về Phong tục tập quán

Phong tục tập quán là yếu tố gần gũi, nó gắn liền với cuộc sống thường nhật của mỗi gia đình, mỗi cá nhân Nó biểu hiện thành các quy cách ứng xử, những quy tắc hành động trong cộng đồng

Mức độ biết tổng Giới tính Ngành học Gia đình

thuần Hoa

Sống gần người Hoa hay người Việt

14 Nam nữ Tự

nhiên

Xã hội Có Không Hoa Việt

Biết tên và mô

Bảng 7: Mức độ hiểu biết về phong tục, tập quán

Đối chiếu các thông tin thu thập được trong 14 cuộc phỏng vấn sâu chúng tôi nhận thấy rằng mức độ biết về phong tục, tập quán của giới trẻ người Hoa có sự chênh lệch rõ nét Mức độ biết và mô tả được một vài phong tục chiếm tỉ lệ cao nhất là 9/14 và mưc độ biết rõ ràng về phong tục là 4/14 Từ đây có thể thấy đại bộ phận giới trẻ người Hoa trong mẫu phỏng vấn vẫn biết đến phong tục tập quán của mình, dù ít dù nhiều Trong số 14 người được phỏng vấn chỉ có 1 trường hợp không biết gì ( phỏng vấn sâu số 14), ta có thể giải thích điều này như sau: Đây là trường hợp người Hoa nhưng sinh ra và lớn lên gần người Việt, thế hệ bố mẹ đã bị lai giữa 2 dòng máu, 2 dân tộc cho nên việc biết về văn hóa của mình có phần hạn chế hơn Hơn nữa, môi trường tiếp xúc đã ảnh hưởng và tác động đến trường hợp này buộc họ phải thích nghi với cộng đồng mà mình sinh sống

Xét về khối ngành: giữa 2 khối ngành tự nhiên và xã hội cũng có sự khác biệt Ở 2 mức độ biết 1 vài phong tục và biết rõ ràng nghiêng hẳn về phía

xã hội (8/13) Do tính chất ngành học và môi trường cũng ảnh hưởng đến việc biết và quan tâm đến phong tục tập quán của mình Những trường hợp theo khối ngành xã hội có xu hướng quan tâm đến văn hóa của mình nhiều hơn Ví

dụ trường hợp phỏng vấn sâu số 5, số 11, đây là những trường hợp biết khá rõ các phong tục cũng như ý nghĩa của các phong tục cộng đồng

Những trường hợp sinh ra trong gia đình thuần Hoa so với gia đình không thuần Hoa cũng khác biệt rất rõ ràng Mức độ biết và quan tâm về phong tục tập quán nghiêng về phía trường hợp có gia đình toàn là người Hoa, 9/14

Rõ ràng, họ có những thuận lợi, có điều kiện và không bị chi phối so với những gia đình có mẹ là người Việt Ngoài ra theo lời kể của họ thì ngoài quan sát ở gia đình, cộng đồng thì một điểm thuận lợi của các bạn theo học tiếng Hoa là trong chương trình học tiếng Hoa cũng có những bài học về phong tục, lịch sử người Hoa, qua đó họ hiểu hơn về phong tục của cộng đồng mình

Đánh giá về phong tục của cộng đồng, một số ý kiến của các bạn trẻ cho rằng phong tục ngày nay đã có sự đơn giản dần, như trường hợp phỏng vấn sâu số

11 “Thay vì cách đây một đời, bố mẹ mình làm đám cưới, bên đàng trai sẽ sang bên đàng gái rồi sau khi mà chú rể gõ cửa xong không cho vô, mấy bạn cô dâu

sẽ đứng ở trong đòi tiền lì xì, mới cho vào, đưa tiền lì xì vô xong họ sẽ mở ra coi nếu ít quá không chịu, phải đưa thêm mới cho cô dâu ra, cứ như vậy kì kéo, kéo qua kéo lại một lát mới được vô, giờ mình thấy phong tục đó không còn nữa, ít lắm”.Tuy nhiên cũng có những gia đình vẫn bảo lưu các phong tục

truyền thống trong đám cưới, thôi nôi, đám ma như các trường hợp phỏng vấn sâu số 3, số 13

Ngoài ra có bạn còn không phân biệt được đâu là phong tục Hoa, đâu là

phong tục Việt như trường hợp phỏng vấn sâu số 14 “ nhưng cũng không phân biệt được đâu là của người Việt đâu là của người Hoa”, “Trung thu lúc trước chỉ có người Hoa, giờ người Việt cũng có, chỉ có một số đặc trưng của người Hoa người Việt chưa có như một số món ăn người Hoa, hai là cái loại bánh của người Tiều, người Việt không ăn, như bánh long phụng của người Quảng người Việt cũng có rồi đó” ( phỏng vấn sâu số 11), đa số các bạn cho rằng cộng

đồng người Hoa sang Việt Nam cũng khá lâu, do đó có sự ảnh hưởng nhất định giữa hai cộng đồng Hoa- Việt, cũng không ít trường hợp có sự ảnh hưởng của

phong tục Hoa tới người việt “Tui có 1 người bạn đi du học rồi, là người Việt nhưng phong tục của nhà đó giống hệt như người Hoa luôn Những ngày cúng

kiếng hay sinh nhật ông bà gì đó thì giống hệt người hoa Mẹ nó cũng dùng tiếng Hoa nói chuyện cùng với tiếng Việt luôn” ( phỏng vấn sâu số 12)

Tóm lại việc các bạn trẻ có biết hay không về phong tục tập quán phụ thuộc rất nhiều vào bản thân gia đình và môi trường sống xung quanh, trong đó yếu tố gia đình là yếu tố quan trọng nhất Thực tế gia đình là nơi diễn ra các phong tục, đồng thời cũng là nơi lưu giữ các giá trị truyền thống, từ đây các cá nhân sẽ quan sát và thực hiện theo Vì tính chất “không tuỳ tiện, nhất thời như hoạt động sống thường ngày”, “tương đối bền vững” mà phong tục tập quán nếu hiện hữu trong các gia đình như một chuẩn mực phải tuân theo thì sẽ giúp cho mỗi cá nhân biết và thực hiện, qua đó giữ gìn các giá trị truyền thống một cách tốt hơn

3.3 Về các lễ hội của cộng đồng và nghi lễ gia đình

Lễ hội là một hình thức sinh hoạt cộng đồng giúp gắn kết con người với nhau, mang đậm yếu tố truyền thống Đó còn là sự kết nối giữa hiện tại và quá khứ Đối với cộng đồng sống xa quê hương như người Hoa thì lễ hội càng có ý nghĩa quan trọng, nó giúp tái hiện lại những hình ảnh thuộc về ngày xưa, về cái nôi văn hóa của cha ông họ Có thể nói cùng với gia đình, lễ hội cộng đồng là môi trường nuôi dưỡng ý thức văn hóa cho mỗi cá nhân

Có 9 trường hợp phỏng vấn sâu cho rằng họ có quan tâm đến lễ hội Nhưng khi được hỏi về mức độ tham gia thì lại chỉ có 2 trường hợp ở mức độ thường xuyên và còn lại là thỉnh thoảng Vậy là có những trường hợp có tham gia nhưng không quan tâm, tham gia lễ hội vì nhiều mục đích khác nhau Do bạn bè rủ hay muốn giải trí, hay coi đó như 1 công việc phải làm.Ví dụ như

trường hợp phỏng vấn sâu số 1: “Tại vì từ nhỏ tới lớn lúc nào cũng đi rồi nên cũng chẳng thấy có gì đặc biệt hết á Cứ như là một việc phải làm trong dịp đó thôi” Và trường hợp số 3: “Tết nguyên tiêu thì không, bữa đó nhằm bữa đi học thì đâu đi được Tối thì tham gia thôi ” Bên cạnh đó cũng có trường hợp quan

tâm nhưng ít có điều kiện tham gia ứng với 8 trường hợp chỉ tham gia thỉnh thoảng Giải thích cho vấn đề này, một số bạn cho rằng họ không có thời gian

vì bận rộn học tập, làm việc Số khác cho rằng họ chỉ tham gia khi thực sự rảnh

Nhận xét về lễ hội, nhiều bạn cho rằng lễ hội bây giờ đang có những thay đổi

về nhiều mặt, như trường hợp của PVS số 11 cho rằng: “Có một số lễ hội của riêng dân tộc, bên đây không được tổ chức, mà mình coi Tivi, khi người Hoa có

lễ gì họ tổ chức rất rầm rộ, chung tay nhau tổ chức nhưng bên đây mình thấy

có nhưng không mạnh mẽ như bên kia, mờ nhạt lắm, mình có cảm giác không

có sự tồn tại của lễ hội đó, nhiều khi do họ không đưa tin hay sao mà mình thấy rất mờ nhạt, nhiều khi mình không biết chỉ khi báo đài đưa tin mình mới biết thôi” Hay như trường hợp phỏng vấn sâu số 13: “ số lượng trò chơi không phổ biến” và “ sống cộng cư người Việt (…) bị ảnh hưởng người Việt cũng nhiều”

Đây cũng là một trong những lý do khiến sự tham gia của các bạn trẻ ngừơi Hoa đến lễ hội không nhiều vì chưa tạo được sự hứng thú và khác biệt cho họ

Nội dung mà các bạn thích tham gia trong lễ hội thường là ca nhạc, múa lân trong đó múa lân với những nét đặc sắc riêng và tính phổ biến trong cả cộng đồng người Việt nên có sức hấp dẫn cao với các bạn Còn những trò chơi dân gian của cộng đồng thường ít được các bạn biết đến hơn, như nhận xét của bạn nam ở trường hợp phỏng vấn sâu số 13 ở trên

Có thể thấy thêm một điều là, sự quan tâm của những bạn sinh ra trong gia đình thuần Hoa và sống trong cộng đồng người Hoa vẫn chiếm ưu thế Vì

họ có điều kiện hòa nhập với cộng đồng của mình trong những ngày tổ chức lễ hội, và sự tham gia mang tính liên tục, thuận lợi hơn so với những người sống tách biệt ra khỏi cộng đồng Việc đi lại khó khăn hay khoảng cách diễn ra lễ hội quá xa cũng cản trở tới việc tham gia lễ hội của giới trẻ người Hoa

Về sự quan tâm thì khối ngành xã hội vẫn lớn hơn các bạn bên tự nhiên rất nhiều khi các bạn bên xã hội chiếm 7/9 trường hợp, một lần nữa lại được lý giải do tính chất ngành học của họ

Lễ hội là hình thức sinh hoạt cộng đồng mang tính rộng rãi, là một kênh cung cấp thông tin sinh động và khá hiệu quả, tuy nhiên giữa bối cảnh xã hội hiện nay khi các áp lực về công việc, học tập nặng nề cũng như sự phủ sóng

rộng khắp của các phương tiện truyền thông đại chúng đã làm cho một bộ phận giới trẻ giảm đi sự quan tâm đến lễ hội, vô hình chung sợi dây ràng buộc với cộng đồng cũng giảm đáng kể Đây chính là một trong những khó khăn của công tác bảo tồn văn hóa

3.4 Quan niệm về hôn nhân

Có thể xét ở khía cạnh định hướng sinh con, việc so đôi tuổi trong hôn nhân, nghi thức đám cưới và xu hướng kết hôn với người Hoa hay người Việt

Trọng nam khinh nữ là một trong những nhân tố tồn tại khá vững chắc ở các nước phương Đông, trong đó Trung Quốc là cái nôi của Nho giáo nên vấn

đề này là không thể tránh khỏi

Nhóm nghiên cứu đã đưa ra câu hỏi: “ Sau này lập gia đình thì bạn có

thích sinh con trai không” và đã nhận được 3 ý kiến trả lời là có: “không phải vì trọng nam khinh nữ nhưng thích sinh con trai vì “làm con trai thì đỡ khổ hơn”,

và “con trai thì có thể gánh vác công việc và làm trụ cột” Bên cạnh đó cũng

có cách giải thích bắt nguồn từ quan niệm “ nối dõi tông đường” như trường

hợp PVS số 5: “Em thấy nó cũng quan trọng đó chị tại vì người Hoa có quan niệm sinh con trai để nối dõi tông đường đó chị nên nhà nào cũng bắt phải, cũng không phải là bắt, nhưng mà có thì tốt.” Cả 3 trường hợp trên đều không

được sự định hướng từ gia đình trong khi 4 trường hợp được gia đình định hướng lại không thích sinh con trai Điều này chứng tỏ rằng với đa số các bạn trẻ trong mẫu phỏng vấn sâu thì vấn đề sinh con trai hay con gái không còn đặt nặng nữa Hơn nữa, ngay cả đối với những người thích sinh con trai thì cũng không phải bắt nguồn từ quan niệm trọng nam khinh nữ ở chính họ mà đơn thuần là vì họ cảm nhận được địa vị của nam giới từ phía chuẩn mực chung của cộng đồng vốn dĩ còn tồn tại vấn đề trọng nam khinh nữ

Với câu hỏi “Trong quan niệm về hôn nhân của bạn thì bạn có so đôi tuổi không?” : có 7 trường hợp trả lời là có, các bạn trẻ cho rằng họ thường

nhìn thấy những người trong gia đình họ và cộng đồng làm như vậy, phải đi coi

tuổi trước hôn nhân để tránh rủi ro, có một trường hợp còn cho rằng “nếu không hợp tuổi thì còn lâu mới lấy”( trường hợp phỏng vấn sâu số 1), họ thấy

việc đi coi tuổi của gia đình và cộng đồng mình cũng có lý: “Thường thường người ta nói đúng như là số này thì không hạp với con này, tuổi này làm ăn không có hạp, mà làm ăn một cái là không tốt rồi người Hoa có cái rất kỵ là lấy người cùng tuổi, giống như là tuổi con rồng tốt nhất là không nên lấy tuổi con rồng, nhiều người không tin nhưng cái đó là mình tin tại vì người ta quan niệm là khi mà hai người cùng một tuổi mà làm tiền vào là vào liên tục ồ ạt luôn, nhưng khi tiền ra là gia đình tan hoang luôn, cái này lúc đầu mình không tin nhưng mà sau một vài dẫn chứng xung quanh mình thì bắt đầu mình tin”

(trường hợp phỏng vấn sâu số 11) ”, những trường hợp còn lại không trả lời là

có nhưng cũng không khẳng định là không mà chỉ nói rằng “không quan trọng lắm, coi cũng được, không coi cũng được”, so với định hứơng của gia đình

trong việc so đôi tuổi là 9 truờng hợp, ta thấy được sự ảnh hưởng từ gia đình đến quan điểm của các bạn trẻ là không ít Trong số 7 trường hợp thì bên khối ngành xã hội là 5 lựa chọn, bên nữ là 5 lựa chọn và thuần Hoa là 5 lựa chọn, và cũng là 5 lựa chọn đối với những trường hợp ở khu phố người Hoa, rõ ràng có một ưu thế nhất định trong việc quyết định so đôi tuổi của các bạn trẻ ngừoi Hoa ở các gia đình thuần Hoa, các bạn thuộc khối ngành xã hội và những bạn sống trong khu phố người Hoa Như vậy ta thấy rằng những gia đình thuần Hoa và những gia đình ở khu phố của người Hoa thì vấn đề so đôi tuổi vẫn còn khá phổ biến và đặt nặng hơn so với những gia đình không thuần Hoa và những gia đình ở bên khu phố người Việt,như dẫn chứng sau của trường hợp PVS số

12: “ vì người Hoa quan niệm đưa 1 người về nhà ảnh hưởng như thế nào đến chuyện làm ăn của gia đình , chuyện hòa thuận của gia đình” Rõ ràng, vấn đề

cưới xin của người Hoa được nhìn nhận là một sự kiện quan trọng, mà so đôi tuổi là thao tác đầu tiên không thể thiếu, quan niệm này có một sự ảnh hưởng nhất định tới thế hệ trẻ và nhiều người đã tin vào thủ tục này như một điều hiển nhiên trong cuộc sống

Với câu hỏi “Bạn muốn cưới một người Hoa hay người Việt?” : có 6 trường hợp muốn cưới người Hoa, đa số các bạn lý giải nguyên nhân là “do cùng nguồn gốc với nhau, dễ nói chuyện hơn, hiểu về nhau hơn, có trường hợp lấy người Hoa để không bị mất gốc” như câu trả lời phỏng vấn của 1 bạn nữ

như sau: “khi mình nói chuyện với một người Hoa mình có cảm giác là thân thuộc lắm, làm như là cùng nguồn gốc với mình hay sao đó mà rất thân thuộc, mình nói ra người ta hiểu liền” (trường hợp phỏng vấn sâu số 12) hay “Theo ý riêng của mình là mình vẫn muốn chọn một người Hoa vì người Hoa dễ nói chuyện hơn Về nhà mình nói chuyện tiếng Quảng, giống như chị mà quen anh mình đó, về nhà mình chơi mọi người nói tiếng Quảng, chị đó không hiểu gì đâu Ít nhất phải 2-3 năm mới hiểu được rồi vô nhà bắt mình phải nói tiếng Việt thấy kỳ lắm, thấy cứ kỳ kỳ hồi đó đến giờ nói tiếng Quảng mà giờ nói tiếng Việt thấy sao á Ra đường nói tiếng Việt chứ về nhà là nói tiếng Hoa.”(

trường hợp phỏng vấn sâu số 9) Trong đó định hướng của gia đình lấy người Hoa là 6 trường hợp, như vậy ta thấy rằng ảnh hưởng của gia đình cũng không

phải nhỏ, như lời của 1 bạn nữ như sau: “ Mẹ mình thì rất là thoải mái, người nào cũng được, nói chung bố mẹ mình từ trước tới giờ không có áp đặt cái gì quá cho con mình Cũng có thể đó là cái tiến bộ mặc dù so với thế hệ hiện nay không tiến bộ lắm nhưng suy nghĩ của mẹ mình rất là thoáng, không áp đặt Con cứ làm gì con thích nhưng sau này đừng hối hận là được rồi Con thích lấy người nước nào cũng được, nhưng vẫn thích mình làm sao giữ được cái gốc của mình.” ( trường hợp phỏng vấn sâu số 11) Bên cạnh đó, có trường hợp bạn

trẻ nhận thấy họ đang “dần dần bị mất cái gốc Hoa”, nên họ mong muốn cưới

một người vợ Hoa, bởi vì “ Lối sống của mình từ xưa đến giờ bị ảnh hưởng văn hóa Việt nhiều nên bây giờ muốn sống theo văn hóa người Hoa cũng khó,

đó cũng là lý do em muốn cứơi vợ người Hoa, vì như vậy thì lối sống của em sẽ thay đổi một chút” (Trường hợp phỏng vấn sâu số 13) Có những trường hợp

các bạn không được sự định hướng của gia đình trong việc lựa chọn người bạn đời cho mình, nhưng chủ quan các bạn vẫn mong muốn cưới người Hoa, và ngược lại, cũng có bạn quan niệm tùy duyên số trong khi với gia đình họ, kết hôn với người Hoa là bắt buộc Rõ ràng ở đây yếu tố mong muốn và nhận thức của chính các bạn trẻ mới là yếu tố quyết định

Với câu hỏi “ Bạn chọn đám cưới theo nghi thức nào?” : Có 4 bạn chọn

theo nghi thức hiện đại, 2 bạn muốn chọn theo nghi thức truyền thống ( của người Hoa) và 3 bạn muốn vừa truyền thống vừa hiện đại Các bạn chọn nghi

thức hiện đại vì các bạn cho rằng thời đại ngày nay đã tiến bộ hơn nhiều cho nên muốn làm sao cho thật đơn giản, không quá cầu kì, rắc rối, như câu trả lời

của 1 bạn nam như sau: “ bản thân tui muốn càng tiết kiệm càng tốt theo kiều phương tây á , chào dòng họ xong , 2 người đi hưởng tuần trăng mật Nhưng

mà ba mẹ không cho , ba mẹ nói là phải phong tục của người Hoa nhất thiết phải giữ lại , nói đúng hơn là thể diện của dòng họ luôn , bắt buộc phải có”

(trường hợp phỏng vấn sâu số 12), đây là trường hợp sống trong gia đình thuần Hoa, mọi nghi lễ đều theo truyền thống Hoa tuy nhiên đối tượng vẫn có những lựa chọn riêng của mình theo hướng đơn giản nhất Có 1 trường hợp nữ thì bạn nghĩ rằng bạn muốn làm theo nghi thức hiện đại vì làm theo các bước của phong tục truyền thống rất cầu kỳ, như thủ tục” chặn cửa có thể bỏ qua giờ tốt”

nhưng vẫn phải theo gia đình: “biết là rất khó bời vì bố mẹ cũng là người thế

hệ trước họ không dễ chấp nhận điều đó Nên ước mơ đó chắc cũng khố, dù sao thì cũng phải tôn trọng ý kiến của bố mẹ, bố mẹ thì không ép nhưng mình nghĩ mình theo rồi mình theo luôn, mình theo đạo Phật rồi mình thấy nó cũng

có cái hay, mình thích mình theo luôn Tại vì chữ hiếu làm đầu mà, đâu có thể làm theo ý kiến của mình được” ( phỏng vấn sâu số 11) Lưu ý rằng cả hai

trường hợp đã dẫn đều rơi vào các đối tượng thuần Hoa được định hướng và bắt buộc rất kỹ vấn đề hôn nhân theo truyền thống nhưng bản thân họ vẫn có những đánh giá và mong muốn của mình, đó là đơn giản và nhẹ nhàng Tuy nhiên sự quyết định của gia đình trong trường hợp này vẫn là trên hết

Đối với 2 trường hợp chọn theo nghi thức truyền thống, các bạn giải thích là vì gia đình trước đến giờ luôn làm như vậy, nên các bạn cũng phải làm

theo nghi thức của gia đình : “đám cưới thì làm đúng theo phong tục của người Hoa, bên nội lúc nào cũng vậy ” (trường hợp phỏng vấn sâu số 1), 3 trường hợp chọn đám cưới theo nghi thức vừa hiện đại vừa truyền thống “ sáng tới chiều chắc chắn phải là truyền thống rồi, vì tới phải kéo cửa, rồi xin vô, rồi mời trà, rồi tối lên nhà hàng, đó là hiện đại rồi” (trường hợp phỏng vấn sâu số 9) và :

“sẽ có một chút truyền thống ở trong đó Cái gì cần truyền thống thì sẽ truyến thống, cái gì cần hiện đại phải hiện đại” (Trường hợp phỏng vấn sâu số 11) ”

Tóm lại, đối với những sự kiện mang tính chất trọng đại như cưới xin thì các bạn trẻ người Hoa thường có xu hướng nghe theo sự xếp đặt của gia đình

dù bản thân họ có những mong muốn riêng Điều này hoàn toàn phù hợp với bối cảnh của các gia đình xem trọng truyền thống và sự trật tự Bên cạnh đó, với những đối tượng càng hiểu rõ về phong tục cưới xin theo đúng phong cách truyền thống Hoa thì càng có xu hướng mong muốn tổ chức đám cưới đơn giản

không rườm rà, bởi một phần họ cũng nhận thức được tính “nhiều lễ” (PVS số

1) trong phong tục người Hoa, nhất là đám cưới

3.5 Về Bang hội và các tổ chức xã hội khác của người Hoa

Ở phương diện này nhóm đề tài chủ yếu xem xét sự nhận biết, sự tham gia bang hội và các tổ chức xã hội cũng như kênh thông tin tiếp cận chính của

họ

Biết về Bang hội và các tổ chức xã hội khác của người Hoa: trong 14

trường hợp được hỏi thì có 10 trường hợp cho rằng mình có biết hoặc có nghe qua về các bang, hội cũng như tổ chức của người Hoa, đa số các bạn cho rằng các tổ chức đó do người Hoa thành lập để giúp đỡ những người trong cộng đồng của mình và tổ chức những buổi gặp mặt – sinh hoạt, trong đó thì có cả những hội của dòng họ như họ Trần, họ Quan: như câu trả lời của 1 bạn nữ về

mục đích tham gia hội như sau: “thứ nhất là gặp đồng hương, thứ 2 là tham gia cái công tác từ thiện với lại một số chương trình đi du lịch cũng có”,(trường

hợp phỏng vấn sâu số 1) Khi được hỏi là các bạn biết thông tin từ đâu thì chủ yếu là biết từ cộng đồng, bạn bè và gia đình, ngoài ra là tự tìm hiểu Như vậy ta thấy được cộng đồng xã hội có một vai trò nhất định đối với việc cung cấp thông tin và bên cạnh đó, gia đình cũng có vai trò như một nhân tố định hướng, như trường hợp phỏng vấn sâu số 12, bản thân đối tượng vào hội quán Sùng Chính là do gia đình có ông nội tham gia, và riêng chủ thể cũng ý thức tự tìm

hiểu để hiểu sâu sắc hơn về cộng đồng của mình

Tham gia Bang hội và các tổ chức xã hội khác của người Hoa: khi được hỏi “ Bạn có tham gia bang hội và các tổ chức khác của người Hoa không?”

thì có tổng cộng 5 trường hợp trả lời có Một điều có thể thấy rằng đa số các

bạn nam chiếm ưu thế trong việc tham gia bang hội và các tổ chức xã hội của người Hoa như hội quán Sùng Chính, ban công tác người Hoa quận 5… Vấn đề này các đối tượng bên khối ngành tự nhiên và bên khu phố người Việt chiếm

ưu thế– Rõ ràng đến chỉ tiêu bang hội và các tổ chức xã hội thì đã có một sự thay đổi khi đối tượng thuộc khối ngành xã hội và những người sống chủ yếu gần người Hoa không còn chiếm ưu thế nữa Còn giữa gia đình thuần Hoa và không thuần Hoa thì tỉ lệ tương đương với nhau là 3:2, vậy yếu tố thuần Hoa không ảnh hưởng lắm Khi hỏi lý do vì sao các bạn không tham gia bang hội thì đa số các bạn trả lời rằng vì không có thời gian, các bạn còn đi học, và đa số những người tham gia vào bang hội là những người làm ăn buôn bán lớn và đa

số người lớn tham gia Cũng có một số trường hợp các bạn muốn tham gia vào các tổ chức của người Hoa như hội họ nhưng không thể tìm ra ở đâu có hội họ của mình như trường hợp phỏng vấn sâu số 13, 11

Tóm lại, bang hội và một số tổ chức của người Hoa là những đơn vị không mang tính tổ chức đại trà mà hoạt động theo các tôn chỉ và nguyên tắc riêng Do đó đôi lúc ít người biết đến và có thể tham gia được Có một điều rút

ra từ mẫu phỏng vấn sâu của đề tài này là, những người tham gia bang hội và các tổ chức xã hội khác của người Hoa thì có xu hướng biết và giữ gìn văn hóa tốt hơn vì suy cho cùng ngoài mục đích hoạt động kinh tế- xã hội thì bang hội

và các tổ chức xã hội khác của người Hoa còn là phương tiện để bảo tồn văn hóa tốt hơn

3.6 Về Ngôn ngữ

Ngôn ngữ đóng một vai trò rất quan trọng trong cuộc sống của con người Nó là phương tiện để con người giao tiếp với nhau, để trao đổi, hiểu và gần nhau hơn Ngôn ngữ được xem là thành phần tinh túy, linh hồn của nền văn hóa Một dân tộc mất đi ngôn ngữ là mất đi linh hồn, mất đi một cách sống

và một thế giới quan, hủy diệt luôn cả một nền văn hóa…

Ở đây chúng tôi dựa trên mẫu nghiên cứu phân tích những vấn đề của ngôn ngữ như: Biết loại tiếng Hoa nào( tiếng Hoa phổ thông hay tiếng Hoa địa phương), mức độ nói và viết tiếng Hoa, mục đích học tiếng Hoa

3.6.1 Biết loại tiếng Hoa nào

Tổng

thuần Hoa

Sống gần người Hoa hay người Việt

Tự nhiên Xã hội Có Không Hoa Việt

Bảng 8: Loại ngôn ngữ tiếng Hoa biết ( địa phương hay phổ thông)

Nhìn vào bảng trên có thể thấy rằng trong 14 trường hợp phỏng vấn sâu thì có 12 trường hợp biết tiếng Hoa, trong đó có 10 người biết cả tiếng Hoa phổ thông và tiếng Hoa địa phương

Có rất nhiều yếu tố tác động, chi phối đến việc đối tượng có biết tiếng Hoa không và biết loại tiếng Hoa nào, trong đó có thể xác định hai yếu tố cơ bản:

+ Gia đình: ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày, gia đình thuần Hoa hay không, định hướng việc học tiếng Hoa cho con cái

+ Yếu tố bản thân: ý thức học tiếng Hoa và mục đích học tiếng Hoa

Đầu tiên phải xét đến ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình hiện nay thì có 9 trường hợp là gia đình giao tiếp bằng tiếng Hoa địa phương và 2 trường hợp là gia đình giao tiếp bằng cả tiếng Hoa địa phương và tiếng Việt 11 trường hợp này là biết tiếng Hoa địa phương từ gia đình Gia đình là môi trường giao tiếp tiếng Hoa đầu tiên, cũng là nền tảng phát triển tiếng Hoa của những trường hợp này Cho con cái tiếp xúc với tiếng Hoa từ khi sinh ra là cách họ duy trì tiếng nói dân tộc mình, làm quen với văn hóa người Hoa mà đầu tiên là ngôn ngữ trước khi ý thức được mình là người Hoa Thấy được vai trò quan trọng của gia đình trong việc xây dựng nền tảng tiếng Hoa, trường hợp phỏng vấn số 11 đã

đưa ra một nhận định: “ Nếu mà ở nhà ba mẹ dùng tiếng Việt không mà không nói tiếng Hoa thì đơn giản mình cũng sẽ dùng tiếng Việt , không học trường tiếng Hoa thì không biết tiếng Hoa …” Có 3 trường hợp gia đình giao tiếp

hoàn toàn bằng tiếng Việt đều thuộc gia đình có mẹ là người Việt Qua đây ta

có thể nhận xét rằng yếu tố gia đình thuần Hoa cũng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc đối tượng biết tiếng Hoa tuy nhiên đó không phải là yếu tố quyết định Vì vẫn có 3 trường hợp thuộc gia đình không thuần Hoa nhưng hoặc là biết tiếng Hoa địa phương hoặc là biết cả 2 loại tiếng Hoa Việc đối tượng không rành tiếng Hoa không chịu ảnh hưởng, sự tác động của việc học khối ngành nào hay sống ở gần người Hoa hay người Việt Điều đó cho thấy ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình người Hoa hiện nay là một yếu tố tác động lớn và gần như đó là yếu tố quyết định việc đối tượng hiện giờ có biết tiếng Hoa Ngoài ra sự nhắc nhở, khuyến khích của cha mẹ cũng là một động lực cho việc học tiếng Hoa của đối tượng