Nghệ thuật kể chuyện của laurent gaudé trong tiểu thuyết mặt trời nhà scorta công trình dự thi giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học euréka lần thứ 11 năm 2009

Và cuối cùng, kiểu kết thúc lưỡng phân trong tác phẩm cũng trở thành một tín hiệu nghệ thuật với tư cách là một yếu tố của nghệ thuật xây dựng cốt truyện Về mặt kết cấu, có thể nói đây

ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH

BAN CHẤP HÀNH TP HỒ CHÍ MINH

-

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC – EURÉKA

LẦN THỨ 11 NĂM 2009

NGHỆ THUẬT KỂ CHUYỆN CỦA LAURENT GAUDÉ TRONG TIỂU

THUYẾT “MẶT TRỜI NHÀ SCORTA”

LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU: XÃ HỘI CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC

Mã số công trình : ………

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1 9

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU 9

1.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 9

1.2 Nghệ thuật kết cấu 19

CHƯƠNG 2 : NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT 33

2.1 Người kể chuyện 33

2.2 Phương thức kể chuyện 39

CHƯƠNG 3 48

TỪ NHÂN VẬT VÀ BIỂU TƯỢNG ĐẾN BỨC THÔNG ĐIỆP PHI THỜI 48

3.1 Từ nhân vật 48

3.2 Và biểu tượng 54

3.3 Đến bức thông điệp phi thời 59

KẾT LUẬN 63

THƯ MỤC THAM KHẢO 65

PHỤ LỤC 67

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

PHẦN MỞ ĐẦU: trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài, tình

hình nghiên cứu đề tài trong và ngoài nước, mục đích và nhiệm vụ của đề tài,

cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu, giới hạn của đề tài, đóng góp mới của đề tài, ý nghĩa lý luận - thực tiễn và bố cục của đề tài

CHƯƠNG 1:NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU

L Gaudé đã xây dựng một cốt truyện xâu chuỗi, không chỉ là xâu chuỗi các sự kiện trong quan hệ nhân quả mà còn là xâu chuỗi nhiều cốt truyện nhỏ trong một cốt truyện lớn Tác phẩm là một tiểu thuyết toàn vẹn nhưng cũng có thể coi là một tuyển tập truyện ngắn hoàn chỉnh Chúng song hành cùng nhau như những cá thể riêng biệt mà nếu đặt cạnh nhau theo một trật tự nhất định, sẽ trở thành một chỉnh thể thống nhất Đồng thời, trong chỉnh thể ấy nhà văn đã thực hiện những thao tác cắt ghép của điện ảnh, tạo nên hiện tượng phân rã cốt truyện đầy ngẫu hứng Và cuối cùng, kiểu kết thúc lưỡng phân trong tác phẩm cũng trở thành một tín hiệu nghệ thuật với tư cách là một yếu tố của nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Về mặt kết cấu, có thể nói đây là thành công của tác giả trong việc lôi kéo người đọc vào thế giới muôn màu của chuyện kể Một kết cấu phức hợp, hòa trộn giữa nhiều kiểu kết cấu (kết cấu truyện trong truyện, kết cấu lặp và kết cấu

xoắn kép) chỉ mới là một cách tiếp cận về kết cấu của Mặt trời nhà Scorta Ở

góc độ khác, góc độ thời gian, tác phẩm được xây dựng theo kết cấu đồng hiện Còn khi nhìn dưới con mắt không gian, thiên truyện lại phân tầng với không gian điềm báo và không gian tương phản giữa một bên là Montepuccio nghèo khó với bên kia là New York hoa lệ nhưng xa xôi

CHƯƠNG 2: NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT

Nói đến nghệ thuật kể chuyện của một tác phẩm tự sự không thể không kể đến nghệ thuật trần thuật Ở đây, sự hài hòa giữa hai ngôi trần thuật – ngôi ba

và ngôi nhất – làm cho câu chuyện vừa có vẻ thẳng băng lạnh lùng vừa thấm đẫm trữ tình trong một giai điệu miên man bất tận L Gaudé đã liên tục di chuyển điểm nhìn giữa các nhân vật, đồng thời cũng thay đổi không ngừng cách thức kể chuyện - cái cách mà nhân vật đối thoại với nhau và với độc giả chúng ta Tiểu thuyết không có dày đặc những lời thoại, nhưng mỗi lời thoại – bao gồm tất cả các hình thức phong phú của nó: độc thoại, đối thoại đơn và độc thoại nội tâm – đều mang lại một hiệu ứng rõ rệt làm dệt nên không khí bi thương như thể thôi miên đó

CHƯƠNG 3: TỪ NHÂN VẬT VÀ BIỂU TƯỢNG ĐẾN BỨC THÔNG ĐIỆP PHI THỜI

Từ những nhân vật gân guốc, đẹp theo cách riêng của vùng đất khô cằn đầy sỏi đá cháy lên dưới mặt trời; từ thế giới biểu tượng đầy màu sắc trong tác phẩm, ta đọc được bức thông điệp về cuộc sống và con người mà tác giả đã dày công mã hóa bằng kí hiệu ngôn từ Đó là bài ca về đất Mẹ, về tình yêu và sự sống đang từng ngày đấu tranh để chứng minh cho sự tồn tại vĩnh cửu của mình

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giải thưởng Goncourt năm 2004 đã được trao cho Laurent Gaudé với

tác phẩm Mặt trời nhà Scorta (The sun of Scorta) Laurent Gaudé đã vượt qua Alain Jaubert với Thung lũng thiên đường ( Paradise Valley) và tác giả của Những kẻ nói dối (Liars) – Marc Lambron để giành giải thưởng văn chương

danh giá nhất của Pháp này

Laurent Gaudé sinh ngày 6 tháng 7 năm 1972 tại Paris Học văn học hiện đại nhưng niềm say mê lớn của ông lại là kịch Ông từng làm luận án tiến

sỹ về kịch, sau đó viết kịch một thời gian dài rồi mới chuyển sang tiểu thuyết

Tuy còn trẻ tuổi nhưng Lauren Gaudé đã đạt được hai giải Goncourt cho Mặt trời nhà Scorta và Cái chết của vua Tsongor Người vợ Ý của ông là một trong những nguồn cảm hứng để ông viết Mặt trời nhà Scorta, cuốn tiểu thuyết lấy

bối cảnh tại một vùng đất rực lửa mặt trời thuộc Ý

Cuốn sách kể về dòng họ Scorta, một gia đình nghèo bậc nhất ở cái làng

xó xỉnh miền Nam nước Ý, trải qua năm thế hệ từ những năm 1870 cho đến hiện tại, đã nhận được những luồng ý kiến khác nhau từ các nhà phê bình – kẻ khen, người chê Bất chấp điều đó, cuốn sách vẫn trở thành một hiện tượng trên văn đàn và ngày càng được đón đọc với hơn 80 000 bản đã được bán ra (tính đến đầu năm 2006)

Những tiếp nhận không đồng nhất về tác phẩm gợi cho chúng tôi sự tò

mò và hứng thú tìm hiểu cái thế giới nghệ thuật mà L Gaudé đã xây dựng nên Tìm hiểu vẻ đẹp của một tác phẩm văn học bao giờ cũng đem lại nhiều cảm hứng cho người nghiên cứu, hơn nữa đây lại là tác phẩm đã được khẳng định bởi một giải thưởng uy tín Mặt khác, chúng tôi hi vọng đề tài sẽ góp một phần nhỏ bé kết nối văn học Việt Nam với cánh cửa bao la của thế giới bên ngoài, kêu gọi người đọc tìm đến văn chương trong thời đại mà văn hóa nghe – nhìn đang ngày càng bành trướng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

2.1 Tình hình nghiên cứu các tác phẩm đạt giải thưởng Goncourt

Không ít các tác phẩm được giải Goncourt được dịch và xuất bản ở Việt Nam cho thấy sự quan tâm của nước ta đến các hoạt động văn học thế giới nói chung và văn học Pháp nói riêng:

- Dưới bóng những cô gái tuổi hoa, Goncourt 1919

- Người tình, Goncourt 1984

- Người tình của Bretch, Goncourt 2003

- Phố những cửa hiệu u tối, Goncourt 1978

- Những cuộc hôn thú man dại, Goncourt 1985

- Khói lửa, Goncourt 1916

- Thiếu nữ đánh cờ vây, Goncourt dành cho giới trẻ 2001

- Phận người, Goncourt 1933

…

Trong đó, Laurent Gaudé không chỉ nhận giải Goncourt hàng năm cho

tác phẩm Mặt trời nhà Scorta mà trước đó hai năm, ông đã nhận giải Goncort dành cho giới trẻ với tác phẩm Cái chết của vua Tsongor Tuy nhiên, với xuất

phát điểm là một kịch tác gia, ông cũng chỉ mới thử sức trong lĩnh vực tiểu thuyết trong thời gian gần đây và là cây bút trẻ trên văn đàn Những bài viết về ông và các tác phẩm của ông hầu hết là các bài điểm sách, cảm nhận trên các diễn đàn và báo chí Chưa có một công trình nào nghiên cứu tác phẩm của L.Gaudé một cách chuyên sâu, coi nó như một đối tượng khoa học để mổ xẻ và phân tích

2.2 Tình hình nghiên cứu tự sự học

Tự sự học vốn là một nhánh của thi pháp học hiện đại, hiểu theo nghĩa rộng nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề liên quan hoặc nói cách khác là nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật trần thuật của văn bản tự sự nhằm tìm ra một cách đọc

Tên gọi tự sự học – Narratology, Narratologie, là do nhà nghiên cứu

người Pháp gốc Bungari T.Todorov đề xuất năm 1969, trong sách Ngữ pháp

“Câu chuyện mười ngày”, làm cho ngành nghiên cứu tự sự có được một cái tên

chính thức Cho đến ngày nay, vấn đề lý thuyết tự sự ngày càng được quan tâm phổ biến Từ chủ nghĩa hình thức Nga, ngôn ngữ học Saussure, trường phái Praha, trường phái Tân Aristote, triết học phân tích, kí hiệu học, hậu cấu trúc chủ nghĩa…không trường phái nào là không quan tâm đến vấn đề trần thuật trong tiểu thuyết

Từ việc xác định vai trò, ý nghĩa của Tự sự học đối với sự phát triển của

bộ môn nghiên cứu văn học, năm 2001, Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP Hà Nội

đã tổ chức Hội thảo Tự sự học lần I với 76 bản tham luận của nhiều nhà nghiên cứu thuộc nhiều trường đại học và cơ quan nghiên cứu văn học trên cả nước

Kỷ yếu của Hội thảo lần I (được NXB ĐHSP Hà Nội xuất bản năm 2003

qua cuốn sách Tự sự học – những vấn đề lý thuyết và lịch sử) đã nhận được sự

quan tâm của giới nghiên cứu cùng bạn đọc nói chung Vì thế có thể coi Hội thảo lần I là một hoạt động khoa học quan trọng góp phần xây dựng tiền đề cho

sự phát triển của chuyên ngành này ở Việt Nam

Sau bảy năm, từ sự nảy sinh của một số vấn đề văn học mới, từ nhu cầu nghiên cứu lý luận - thực tiễn mà Tự sự học đã ngày càng chứng tỏ tính hữu dụng của nó đối với văn học Ngày 18-1-2008, Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP

Hà Nội đã tổ chức Hội thảo Tự sự học lần II 62 bản tham luận đã được gửi tới Hội thảo từ các cơ sở nghiên cứu và giảng dạy văn học, như: Trường ĐHSP Hà Nội, Viện Văn học, Viện Văn hoá dân gian, Hội Nhà văn Việt Nam, ĐHSP TP

Hồ Chí Minh, ĐHSP Xuân Hoà, ĐHSP Huế, ĐHSP Hải Phòng, ĐHSP Thái Nguyên, Đại học Vinh…Tham gia Hội thảo có nhiều tác giả nghiên cứu văn học nổi tiếng như GS TS Trần Đình Sử, GS TS Phương Lựu, PGS TS Phạm Vĩnh Cư, PGS TS Trương Đăng Dung, PGS TS Đặng Anh Đào, GS TS Phan Đăng Nhật, PGS TS Lã Nhâm Thìn, PGS TS La Khắc Hoà

Những nghiên cứu về tự sự học trong và ngoài nước đóng vai trò nền tảng lý luận rất quan trọng cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1.Mục đích

- Cung cấp một cái nhìn toàn vẹn về tác phẩm Mặt trời nhà Scorta, khái

quát nội dung và đi sâu tìm hiểu nghệ thuật kể chuyện của nhà văn trong mối quan hệ hữu cơ không tách rời

- Là một đóng góp nhỏ trong việc tìm hiểu về văn hoá, xã hội nước Ý qua tác phẩm văn học - vốn còn khá mới mẻ đối với độc giả Việt Nam, so với một số nước khác như Trung Quốc, Pháp, Mỹ…

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

- Phân tích nghệ thuật kể chuyện của nhà văn Laurent Gaudé trong tiểu

thuyết Mặt trời nhà Scorta trên nhiều phương diện:

- Đánh giá những điểm mới, những hạn chế (nếu có) trong nghệ thuật kể

chuyện của tác giả

- Tổng hợp và đánh giá những bình luận về tác giả và tác phẩm của các

nhà phê bình trong và ngoài nước

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài

4.1.Cơ sở lý luận

Việc nghiên cứu đề tài chúng tôi dựa trên quan điểm toàn diện, biện chứng, dựa trên những tài liệu lý luận văn học về nghệ thuật tự sự (tự sự học) cũng như về tác phẩm văn học

4.2.Phương pháp nghiên cứu đề tài

- Phương pháp phân tích và tổng hợp nhằm tìm ra những đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện của tác phẩm

5 Giới hạn của đề tài

Để thực hiện nội dung chính của đề tài, chúng tôi dựa trên ấn bản Mặt trời nhà Scorta của Nhà xuất bản Hội nhà văn và công ty văn hóa Nhã Nam ấn

hành năm 2006

6 Đóng góp mới của đề tài

Như chúng tôi đã đề cập đến, cả trong nước và nước ngoài đều có những bài viết về cuốn tiểu thuyết này, song chỉ dừng lại ở góc độ bình giảng, cảm nhận và trong phạm vi giới hạn của các bài báo - chưa có một tài liệu nào nghiên cứu một cách trọn vẹn, hệ thống và đầy đủ về nó

Đứng trên quan điểm của mình, chúng tôi cố gắng tiếp cận nghệ thuật kể chuyện của Laurent Gaudé một cách khách quan và đúng mực nhất, đưa ra những cách tiếp cận và lý giải vấn đề như một sự gợi ý cho các công trình nghiên cứu công phu hơn sau này

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa lý luận

- Giúp người đọc nhìn thấy một cách tổng thể bức tranh nghệ thuật mà Laurent Gaudé xây dựng nên trong tác phẩm, ở cả mặt hình thức lẫn nội dung trong mối quan hệ hữu cơ với nhau

- Đề tài vận dụng những nghiên cứu về trần thuật học và tự sự học để phân tích, bình giảng tác phẩm, từ đó góp phần khẳng định mối liên hệ giữa lý thuyết lý luận và thực tiễn sáng tác trong văn chương

- Giúp khẳng định giá trị của một tác phẩm đoạt giải thưởng Goncourt nhưng lại gây ra những phản ứng trái chiều trong giới phê bình

Chương 1: Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và kết cấu tìm hiểu về

cốt truyện của tiểu thuyết dưới các phương diện: cốt truyện xâu chuỗi, kết thúc lưỡng phân và hiện tượng phân rã cốt truyện; phân tích kết cấu tác phẩm từ nhiều góc độ: góc độ thời gian, không gian, đồng thời thấy rằng đây là tác phẩm có một kết cấu phức hợp – kết cấu nhiều kết cấu

Chương 2: Nghệ thuật trần thuật tìm hiểu về điểm nhìn trong tác

phẩm – vấn đề người kể chuyện và cách mà tác giả đem đến câu chuyện cho chúng ta – phương thức kể chuyện

Chương 3: Từ nhân vật và biểu tượng đến bức thông điệp về cuộc sống và con người phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm, các kiểu nhân

vật cũng như thế giới biểu tượng song hành với thế giới nhân vật, từ đó nhìn thấy bức thông điệp nhân sinh triết lý mà tác giả gởi gắm

CHƯƠNG 1 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU

Lý thuyết tự sự ngày nay chia làm hai hướng Một hướng đi sâu nghiên cứu cấu trúc của truyện, đi tìm các đơn vị nghĩa bắt đầu từ B.Tomasevski, V.Propp, R.Bathers, Greimas, Tz.Todorov…Hướng thứ hai nghiên cứu cấu trúc trần thuật với người kể, lời kể, điểm nhìn, không gian, thời gian Hướng này bắt đầu với H.J James, P.Lubbock, W.Booth, G.Genette Ở đây, chúng tôi thiên về hướng thứ hai, trong cách tiếp nhận quen thuộc với độc giả Cách tiếp cận này giúp chúng tôi có cái nhìn tương đối bao quát, quy củ hơn khi đi vào tìm hiểu thế giới hình tượng trong tác phẩm Tất nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng tôi bỏ qua các đơn vị nghĩa của cấu trúc, bởi lẽ trên thực tế, chúng không thể tách rời, như sự gắn bó hữu cơ giữa nội dung và hình thức vậy

1.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Một nhà phê bình từng nói rằng, “viết là một công việc bất hạnh”, để

chỉ sự lao tâm khổ tứ của nhà văn đối với công việc sáng tạo nghệ thuật mà mình đảm đương Một trong những yếu tố gây khốn khổ cho nhà văn là cốt

truyện “Cốt truyện là “ông ngoáo ộp” dọa dẫm người cầm bút và cũng là nguyên nhân chung dẫn đến sự bế tắc của họ trong quá trình triển khai tác phẩm Nhân vật, chủ đề, bối cảnh và đối thoại sẽ tuôn trào ra từ trong đầu nhà văn một cách nhẹ nhàng Nhưng cốt truyện là nơi có thể khiến dòng chữ nghĩa của họ bị tắc nghẽn Không thể đưa ra một giải pháp đơn giản cho vấn đề này Phóng bút viết phần mở đầu tuyệt vời cho cuốn sách chỉ là một chuyện, nhưng

để tiếp tục dẫn dắt nó đi đến kết thúc vừa ý, bạn sẽ cần phải dựng cốt truyện Tác phẩm cần cốt truyện như là cơ thể cần một bộ xương vậy” (Andrew

“Nếu họa sĩ suy nghĩ bằng đường nét, thì nhà văn suy nghĩ bằng cốt truyện” (Somerset Maugham)

Cốt truyện, theo cách hiểu truyền thống, “là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống, và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ tư tưởng và chủ đề tác phẩm”1 Như vậy, hệ thống sự kiện là yếu tố cốt lõi của cốt truyện Quan hệ chính giữa các sự kiện hình thành nên cốt truyện là quan hệ nhân quả Theo tính logic của nó, sự kiện B ra đời là do “đã có” sự kiện A và sự có mặt hiện tại của sự kiện B là “để có” sự kiện C nào đó Chuỗi sự kiện cứ thế nối tiếp nhau làm nên trục vận động chính của cốt truyện, liên kết các yếu tố rời rạc trong tác phẩm thành một quá trình phát triển mạch lạc, hợp lý Ta có thể mường tượng việc các sự kiện nương tựa vào nhau, xô đẩy nhau như hiện tượng “đôminô”, ta đẩy một con cờ và cú hích đó làm dịch chuyển dòng quân cờ Trong tác phẩm, dòng mạch nhân quả này được các nhà cấu trúc thâu tóm lại bằng một mệnh đề ngắn gọn, một phát ngôn đích đáng: “sau cái này tức là do nguyên nhân của cái này” (post hoc, orgo protes hoc)2

Tác giả của Mặt trời nhà Scorta cũng xây dựng cốt truyện của mình theo

nguyên lý ấy Ông không có tham vọng hướng đứa con tinh thần này vào dòng chảy hậu hiện đại Sự thật mà Gaudé muốn biểu hiện vẫn là sự thật khách quan

và sự thật tâm lý chứ không phải là sự thật của ngôn ngữ, ta vẫn thấy tác giả

“ẩn mình” đâu đó trong truyện chứ không phải “đã chết”, nhân vật vẫn là những “nhân cách” chứ không phải “cái bóng”…Điều đó cho phép ta soi chiếu những lý thuyết của tự sự học vào thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Tuy nhiên, có thể nói ngay rằng Laurent Gaudé đã làm một thao tác ngoạn mục Một số nhà văn, như Somerset Maugham chẳng hạn, tạo cho ta cảm giác họ đang tuân thủ những cốt truyện truyền thống mẫu mực, toàn vẹn và đầy đặn,

mà thực chất đằng sau vẻ cân đối kinh điển ấy lại là những sáng tạo, hoán đổi

bứt ra khỏi khuôn khổ quen thuộc Với Gaudé thì sự ngạc nhiên trước nghệ thuật sáng tạo đến với ta trên con đường ngược lại Ấn tượng mà đầu tiên ta

gặp gỡ trong Mặt trời nhà Scorta lại là những tản mạn, những dòng chảy lan

man, những gấp khúc tương phản…Có lúc ta bị lẫn lộn, bối rối, để rồi nhận ra, đằng sau dòng chảy ngẫu hứng đó là một cấu trúc tương đối mẫu mực – cái mẫu mực không nằm ở toàn thể, mà hiện hữu trong những tiểu phần

Tác phẩm là một tiểu thuyết toàn vẹn, hẳn nhiên không ai có thể phủ nhận điều đó, cho đến khi ta nhận ra nó còn là một tuyển tập truyện ngắn hoàn chỉnh Chúng song hành cùng nhau như những cá thể riêng biệt, những cá thể

mà nếu đặt cạnh nhau theo một trật tự nhất định, sẽ trở thành những bộ phận làm nên chỉnh thể thống nhất Chính ở mỗi chương nhỏ này, tác giả đã phô diễn một khả năng tổ chức cốt truyện chặt chẽ, mực thước và hài hòa Gaudé đã dụng tâm đặt cho các chương truyện những cái tên gợi mở, và không hiểu vô tình hay cố ý mà các chương có đều dung lượng tương đương nhau Mười chương trong cuốn sách có thể xem như mười truyện ngắn độc lập:

Truyện 1: Những hòn đá nóng của định mệnh (28 trang)

Truyện 2: Rủa nguyền của Rocco (39 trang)

Truyện 3: Bọn khố rách áo ôm trở về (28 trang)

Truyện 4: Cửa hàng thuốc lá của bọn miệng hến (31 trang)

Truyện 5: Bữa tiệc (28 trang)

Truyện 6: Những kẻ ăn mặt trời (37 trang)

Truyện 7: Điệu Tarentelle (37 trang)

Truyện 8: Mặt trời nhào xuống (25 trang)

Truyện 9: Động đất (13 trang)

Truyện 10: Đám rước thánh Elia (23 trang)

Vì lối kết cấu này mà cốt truyện của Mặt trời nhà Scorta không còn là

cốt truyện đơn nhất, liền mạch như vẻ thoạt nhìn lúc ban đầu Nó trở thành một chuỗi cốt truyện kế tiếp nhau, tập hợp bởi mười câu chuyện nhỏ Nó có thể làm

ta gợi nhớ đến Mười ngày của Bocaxio, điều khác biệt là các câu chuyện ở đây

cấu kết với nhau bởi người kể chuyện Ở hầu hết các truyện, ta thậm chí còn có thể phân định các thành tố của cốt truyện theo kiểu dramatic truyền thống, chẳng hạn như:

- Những hòn đá nóng của định mệnh

Trình bày: Luciano Mascalzone trở về làng Montepuccio sau 15 năm tù tội

Thắt nút: Y đến nhà Filomena để thực hiện ý định đồi bại của mình, và y

đã cưỡng hiếp Immacolata trong một sự nhầm lẫn trớ trêu của định mệnh Phát triển: Dân làng đuổi đánh và ném đá y đến chết

Cao trào: Y nhận ra sự nhầm lẫn của mình

Mở nút: Luciano chết đi, nhưng y đã để lại một đứa con trai trong bụng người đàn bà tội nghiệp Immacolata

- Rủa nguyền của Rocco:

Trình bày: Rocco được sinh ra đời

Thắt nút: Rocco trở thành nỗi khiếp sợ của dân làng

Phát triển: Những đứa con của Rocco bị dân làng hắt hủi, trong khi đó Rocco quyết định hiến tất cả tài sản của mình khi hắn chết, để đổi lấy một điều kiện

Cao trào: Rocco chết

Mở nút: tang lễ được cử hành trọng thể như mong muốn của Rocco, nhưng những đứa trẻ nhận thức được rằng từ nay chúng phải vật lộn với cái nghèo cùng cực

- Bọn khố rách áo ôm trở về

Trình bày: ba anh em Domenico, Giuseppe, Carmela trở về làng

Thắt nút: họ đối diện với một sự thật đau đớn: mẹ họ đã chết nhưng không được cử hàng tang lễ như nhà thờ đã hứa mà được chôn ở huyệt công cộng

Phát triển: ba anh em đến gặp cha xứ Bozzoni

Cao trào: cha xứ khước từ lời đề nghị của họ

Mở nút: ba anh em khai quật thi thể của mẹ và đem chôn ngoài nghĩa trang

- Cửa hàng thuốc lá của bọn miệng hến

Trình bày: Anh em nhà Scorta chôn mẹ lần nữa

Thắt nút: Việc đó làm cho cha Bozzoni phẫn nộ

Phát triển: Một cuộc chiến ngầm đã bùng nổ, giữa một bên là cha Bozzoni đơn thương độc mã, và một bên là cả dân làng Montepuccio để bảo vệ cho danh dự của họ nhà Scorta

Cao trào: cái chết đột ngột của vị cha xứ mà Raffaele cho là tội lỗi của mình

Mở nút: làng Montepuccio chấp nhận việc không có cha xứ Anh em nhà Scorta quyết định mở cửa hiệu thuốc lá, và kế hoạch của họ thành công nhờ số tiền mà Raffaele lấy được từ xác cha xứ Bozzoni

…

Khái niệm cốt truyện với lối phân chia như vậy có truyền thống lâu đời

Nó bắt nguồn từ Aristote và được các nhà lý luận chủ nghĩa cổ điển định rõ Theo đó, cốt truyện, tức là cấu trúc sự kiện của truyện, là tiến trình các sự kiện xảy ra theo quy tắc nhân quả dẫn đến một kết cục Truyện nào cũng có tính thống nhất, bắt đầu từ một trạng thái ổn định, thăng bằng, sau đó xảy ra hỗn loạn, mâu thuẫn xung đột, cuối cùng trở lại trạng thái thăng bằng Người ta biểu diễn mô hình cốt lõi của truyện bằng sơ đồ chữ V ngược như sau:

Trong đó, AB là đoạn mở đầu, manh nha truyện, B là xung đột tăng tiến, phức tạp thêm C là cao trào và D là kết thúc, trở về thăng bằng

Theo đó, ta có thể vẽ nên mô hình cốt truyện của Mặt trời nhà Scorta

như những đường gấp khúc nối nhau:

Mặt khác, tuy có thể tách rời các chương nhưng mạch truyện không hề

bị đứt gãy, rời rạc Bởi lẽ Laurent Gaudé đã khéo léo cài một “mầm phôi” vào cuối mỗi chương truyện, mầm phôi ấy sẽ nảy nở và phát triển thành những “bộ phận” mới - có thể là một nhân vật, một tình huống hoặc thậm chí một chi tiết – trong những chương kế tiếp Bằng cách đó tác giả của nó không chỉ giữ vững được tính cố kết của truyện, lôi cuốn người đọc đuổi theo những trang truyện,

mà đồng thời còn tạo nên lối kết thúc ấn tượng cho mạch truyện

1.1.2 Kết thúc lưỡng phân

Trong một tác phẩm tự sự, mở đầu và kết truyện có những nhiệm vụ khác nhau nhưng đều là nơi thể hiện tài năng và tư tưởng nghệ thuật của nhà văn Nếu mở truyện là cách nhà văn gây ấn tượng trong lòng độc giả thì kết thúc lại quyết định việc nhà văn lưu lại ấn tượng đó sâu sắc như thế nào

Vì cốt truyện ở đây là cốt truyện chuỗi, cho nên khi nói đến kết thúc ta không thể chỉ xét đến kết truyện của toàn bộ câu chuyện, cái kết đến trên dấu chấm cuối cùng ở trang cuối cùng của cuốn sách Mười truyện ngắn mà ta đã gọi tên mang đến cho ta mười cái kết nhỏ Mỗi chương truyện có một kết thúc dành riêng cho nó, và hầu hết đều là kết thúc mở - trừ những chương không tồn

tại xung đột như Bữa tiệc, Động đất

Kết thúc của chương trước báo hiệu cho những xung đột sẽ xuất hiện ở chương sau, nhờ vậy mà cấu trúc “domino” vẫn không bị phá vỡ, các sự kiện của cốt truyện vẫn liên hệ với nhau theo tuần tự nhân quả Vì thế, điểm A của cốt truyện kế tiếp sẽ trùng với điểm D của cốt truyện trước đó Điểm khác biệt nổi bật với cốt truyện “domino” truyền thống là trong những cốt truyện thành phần, các xung đột đều được xử lý triệt để trong khi số phận của nhân vật lại được bỏ lửng Ta có thể ví von đó là các truyện ngắn ở thì hoàn thành tiếp diễn

Chẳng hạn, trong chương Những hòn đá nóng của định mệnh, mâu thuẫn phát

sinh giữa Luciano và dân làng đã được giải quyết bằng cái chết của y, nhưng số phận của Immacolata vẫn là câu hỏi lớn đối với người đọc Kết thúc bất ngờ trở

thành lời mời gọi độc giả: “Y chết trước khi cha xứ của làng đọc hết bài kinh Đáng lý y có thể cười nếu như trước khi chết y biết được điều gì sẽ nảy sinh từ cái ngày hôm đó Immacolata mang thai Người đàn bà tội nghiệp, sau đó, sinh một đứa con trai Dòng họ Mascalzone ra đời như vậy đó Từ một lầm lẫn Từ một ngộ nhận” (tr 30) Ta sẽ không khỏi tò mò, băn khoăn, rồi đây số phận

của mẹ con người đàn bà câm sẽ ra sao? Liệu dân làng Montepuccio có chấp nhận dòng giống của một kẻ tội đồ? Tương tự, trong khi cha Bozzoni chết đi, trớ trêu thay, số tiền trong túi cha do Raffele đã lấy cắp lại trở thành chiếc phao cứu sinh cho sự ra đời của cửa hàng thuốc lá mà anh em Scorta hằng mơ ước

Dòng họ Scorta không những không bị dồn vào đường cùng ở ngôi làng đã từng khước từ họ, mà giờ đây cuộc đời của bốn con người ấy đã bước sang một ngã rẽ mới Nhưng đó có phải là ngã rẽ an toàn? Liệu số phận có đày đọa họ thêm nữa?

Chính bởi những câu hỏi chính đáng ấy mà kết thúc của mỗi chương bao giờ cũng là kết thúc mở Chúng như những cánh cửa để người đọc bước vào thế giới hình tượng nghệ thuật và khám phá những thông điệp mà nhà văn ký thác Một cánh cửa này khép lại, có khi bằng cái chết của một nhân vật mà ta yêu quý hoặc căm ghét, nhưng rồi một cánh cửa khác lại mở ra Và người ta không thể dừng lại trước nó, không thể không không đưa tay nắm lấy chút ánh sáng hé

ra từ cánh cửa ấy, bởi ta hiểu, đằng sau đó còn là cả một hành trình đang chờ

đợi, đang tiếp diễn Đó chính là sự tiếp diễn của cuộc sống, ít ra là trong Mặt trời nhà Scorta

Tác phẩm kết lại khi đám rước thánh Elia diễu ngang qua cửa hiệu thuốc

lá nhà Scorta, nơi Elia đang đứng và suy ngẫm về tất cả: sự hữu hạn của đời

người, sự bất tử của cuộc sống, mảnh đất mà ông thuộc về, để thấy rằng “chỗ của ông là ở đây Không thể khác được Trước cửa hiệu thuốc lá Ông lại ngẫm

về sự vĩnh hằng của những cử chỉ ấy, những lời cầu nguyện ấy, những hi vọng

ấy và tìm thấy ở đó một an ủi sâu xa Mình đã là một con người, ông nghĩ thầm Chỉ là một con người…Những con người, cũng như những cây ô-liu, dưới mặt trời Montepuccio, là vĩnh cửu” (tr 296)

Đó có thể là một kết thúc đóng hoàn hảo cho câu chuyện về một dòng

họ, nếu ta hiểu kết thúc đóng là cái kết không do độc giả viết nên, như nhà phê

bình Pháp Tadié quan niệm: “một truyện kể, được kết thúc bởi tác giả của nó,

có một kết luận rõ ràng, thì cấu trúc của nó là đóng”1 Với cái kết ấy, truyện không mở ra nhiều những khả năng cho ta chọn lựa, giả thiết Nhưng nó đã không thật sự khép lại Bởi lẽ ngay từ ban đầu, Anna không mang họ Scorta,

không phải là người cuối cùng của dòng họ Scorta Cô “vừa trở thành như vậy” chỉ bởi vì cô chọn nó Anna đã chọn cho mình cái họ Scorta, khi cô thì

1

Đào Duy Hiệp, Độ dài và cấu trúc tiểu thuyết, vnexpress.net

thầm vào tai cha mình: “không có gì làm thỏa mãn họ nhà Scorta” Bằng cách

đó, ta hiểu câu chuyện vẫn tiếp tục Dòng họ Scorta vẫn tiếp tục, như nó đã từng tiếp tục với Elia – cũng như con gái mình, là kẻ mang họ Manuzio nhưng mang trong mình dòng máu khát mặt trời của Scorta

Nói cách khác, Gaudé đã chọn một cái kết lưỡng phân cho tác phẩm của mình

Nhưng tất cả không chỉ có thể

Ngay từ đầu truyện, Anna chỉ thoáng xuất hiện qua lời kể của bà ngoại Carmela khi bà nhờ cha Salvatore trao lại chiếc vé mà bà coi như “chiếc mề đay” của dòng họ cho cô Và lần thứ hai nhân vật này xuất hiện cũng là lần cuối cùng, khi cô chọn mình là người cuối cùng của cái dòng họ khao khát ăn

mặt trời và uống những vì sao Mặt trời nhà Scorta bắt đầu với sự khai sinh

một dòng họ, và khép lại chính nó, số phận của dòng họ ấy Cái kết thúc gặp gỡ cái mở đầu Trên góc độ nào đó, ta cũng có thể nói kết thúc truyện thuộc kiểu kết cấu đầu – cuối tương ứng, một kết cấu ẩn đằng sau nó những suy ngẫm triết

lý về cuộc đời mà trong tác phẩm, bằng nhiều cách, Laurent Gaudé đã nói với

ta về điều đó

1.1.3 Hiện tượng phân rã cốt truyện

Cốt truyện được xây dựng dựa trên chuỗi sự kiện nhân quả, do đó những biến đổi của quan hệ nhân quả trong hệ thống sự kiện như tính chặt chẽ, lõng lẻo, sự tồn tại hay mất đi của nó đều tác động đến cốt truyện, nói rõ hơn, tính tuần tự của cốt truyện

Tính tuần tự, theo Roland Bathers1, đó là chuỗi logic các chức năng hạt nhân gắn với nhau bởi quan hệ đoàn kết Tính tuần tự bị bung ra khi một thành viên không có số hạng đứng trước đoàn kết với nó, và được đóng lại khi một

thành viên khác không có số hạng kế tiếp Trong tiểu thuyết Mặt trời nhà Scorta, có lúc tính tuần tự của các đơn vị trần thuật bị phá vỡ Chẳng hạn như,

nếu ta làm thao tác liệt kê các sự kiện trong chương 1:

1

Roland Barthes, Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể, Tôn Quang Cường dịch và chú thích,

vnexpress.net

- Luciano đi tù và suy tính những gì y sẽ làm ngay khi ra khỏi đó

- Luciano trở về làng và cưỡng đoạt Immacolata mà y tưởng nhầm là Filomena

Nếu ta định nghĩa sự kiện là những biến đổi, những sự việc có ảnh hưởng nhất định đến nhân vật, tính cách và các mối quan hệ hữu cơ giữa chúng trong tác phẩm; thì chuyến đi New York của anh em nhà Scorta không chỉ là một sự kiện, một biến cố của cốt truyện mà còn là một sự kiện, một biến cố lớn Theo trình tự hợp lý của cốt truyện, nó sẽ được đặt vào phần giữa của chương 2

và chương 3 Nghĩa là đáng lẽ ra, sau phần kết thúc của chương 2 và trước khi

mở đầu của chương 3, ta sẽ (có thể) có hẳn một chương kể về hành trình chuyến đi của ba anh em Domenico, Giuseppe và Carmela Trên thực tế, chương truyện đó đã bị phân rã và đan cài vào các chương khác, cụ thể là chương 3, 4, và 5

Thế nhưng nếu quan sát kỹ hơn một chút, ta sẽ nhận ra có đến 11 câu chuyện được lồng vào trong tiểu thuyết, chính ở đây thực sự xuất hiện hiện tượng phân rã cốt truyện, tức là tính tuần tự của toàn bộ cốt truyện không còn giữ vững nữa Nó đã vận động, co kéo, chuyển dịch để tham gia vào quá trình kết cấu, nó trở thành một phần của nghệ thuật cấu trúc Câu chuyện thứ 11 không được đặt tên và cũng không được xếp thành một phần riêng biệt đó chính là câu chuyện của Carmela Nếu gom những phân khúc cuối của mỗi

chương truyện lại, ta sẽ có câu chuyện thứ 11 Đó là câu chuyện cuộc đời của Carmela từ khi còn là một cô bé con đến khi dự cảm cái chết đang gần chạm vào mình Không theo quan hệ nhân quả, không tuân thủ trật tự thời gian, từng mảnh đời Carmela bị chia cắt ra, bị phân tán vào dòng ký ức, đảo lộn toàn bộ thứ tự, vị trí vốn có của nó: cuộc trò chuyện với cha xứ ngay đầu tác phẩm, khi

mà ở chương sau đó cô bé mang tên Carmela mới chào đời; hay chuyến hành trình đến miền đất hứa New York được kể một cách phân tán trong nhiều chương truyện…Lúc này, văn học đã gần với các thủ pháp cắt xén, lắp ghép hình ảnh trong kỹ xảo điện ảnh Người đọc có thể chắp nối được đây, đó những hình ảnh của quá khứ với hiện tại song một sự tri nhận đủ đầy chỉ thực sự có được khi cuốn sách được lật đến những trang cuối cùng

1.2 Nghệ thuật kết cấu

Khi kể một câu chuyện “dài hơi”, dồn nén nhiều sự kiện, nhà văn không thể kể ngay một lúc tất cả các chuyện, mà buộc phải có thứ tự trước sau, và điều đó cho phép nhà văn cấu tạo lại trật tự câu chuyện theo một ý nghĩa nào

đó Đó là nghệ thuật kết cấu trong tác phẩm tự sự Ở đây, nghệ thuật kết cấu

đóng vai trò rất quan trọng trong việc làm nên sức hấp dẫn của Mặt trời nhà Scorta

1.2.1 Kết cấu phức hợp

Kết cấu của truyện là một hệ thống các biến cố trong trật tự nghệ thuật

đã được lựa chọn, sắp xếp Cũng như cốt truyện, kết cấu của Mặt trời nhà Scorta khá đặc biệt: nó là sự phức hợp của nhiều kiểu kết cấu

- Kết cấu truyện trong truyện:

Đây là kiểu kết cấu dễ nhận ra nhất trong truyện Như đã nói, tác phẩm bao gồm mười chương, từ đó hình thành 11 câu chuyện nhỏ Thế nhưng đó chỉ mới là sự phân tầng bậc một Trong các chương còn xuất hiện những câu chuyện được đan ghép, được lồng vào qua lời kể của các nhân vật hoặc lời kể của người kể chuyện ẩn tàng Đó là câu chuyện về cuộc đời bệ rạc tội lỗi của Mascalzone (chương 1), câu chuyện về cái chết của bà Câm (chương 3)…

- Kết cấu lặp

Sáng tạo nghệ thuật không khuyến khích sự lặp lại, trừ những phép lặp

có dụng ý Kiểu kết cấu lặp trong tiểu thuyết Mặt trời nhà Scorta là một dụng

công kỹ thuật như thế Mỗi chương gần như được phân thành hai phần: kết thúc mỗi chương (trừ chương cuối cùng) luôn là lời của Carmela, trong khi những trang trước đó tác giả dành để miêu tả cuộc đời của từng người trong dòng họ Scorta, với những biến cố, hành động, với tất cả những gì đã trôi qua mảnh đất khô cằn ấy, với cả những hạnh phúc lẫn khổ đau mà họ nếm trải Nó trở thành một khung mô hình tự sự thống nhất, được lặp đi lặp lại qua chín chương truyện

- Kết cấu xoắn kép

Kết cấu này gợi liên tưởng đến cấu trúc của một chuỗi AND bao gồm hai mạch xoắn vào nhau Đó là hai dòng chảy xuyên suốt tác phẩm, một của diễn biến khách quan và một thuộc về hồi tưởng của Carmela Dòng hồi tưởng

ấy trở thành một điểm nhấn riêng cho tác phẩm Nó vừa hòa vào dòng kể, vừa nằm bên lề tác phẩm một cách lạ lẫm, vừa trầm lắng vừa như sục sôi lên báo hiệu sự có mặt của chính mình

1.2.2 Kết cấu từ góc độ thời gian

1.2.2.1 Thời gian trong văn bản tự sự

Thời gian là một vấn đề được lưu ý đặc biệt trong nghệ thuật kể chuyện, bởi lẽ khi tìm một định nghĩa đơn giản nhất về kể chuyện, người ta cho rằng đó chính là nghệ thuật xếp đặt những chuỗi tình tiết hoặc nghệ thuật trình bày các

sự biến trong mối liên hệ với thời gian Đối với lý luận phương Tây, sự quan tâm đặc biệt lại càng nghiêng hẳn về trục thời gian hơn là không gian Theo

nhận xét của Gérard Genette: “do một sự mất cân xứng mà ta chưa thể cắt nghĩa được, song nó đã in dấu vào cơ cấu của tiếng nói (hoặc ít nhất ngôn ngữ của các nền văn minh lớn nhất thuộc văn hóa phương Tây), tôi có thể kể một câu chuyện mà không cần nói chính xác địa điểm nó xảy ra, hoặc nó cách xa bao lăm so với địa điểm phát ngôn của tôi, nhưng dường như tôi không thể nào loại bỏ việc xác định thời gian trong tương quan với hành động kể chuyện của

mình, bởi lẽ tôi cứ nhất thiết phải kể lại câu chuyện trong một thì nhất định về hiện tại, quá khứ hoặc tương lai”1 Có lẽ đây cũng là điều cần chú ý: khi phân tích văn bản dịch từ ngôn ngữ một số nước (Anh, Pháp, Nga…) thì sắc thái thời gian đã bị đánh mất rất nhiều Bởi lẽ khác với văn bản Việt, ở văn bản gốc, thời gian đã khảm ngay vào “cơ cấu của tiếng nói”, qua các “thì”, các “thức” nhất định của lời phát ngôn trong văn bản

Theo Giáo sư Trần Đình Sử, thời gian trong văn bản tự sự được phân tách thành hai loại lớn, như một cái quy chiếu của câu chuyện kể

- Thời gian trần thuật:

Thời gian trần thuật là thời gian vận động theo dòng vận động tuyến tính, một chiều của văn bản ngôn từ Nói cách khác, đó là thời gian của người kể, của sự kể

a) Nó có mở đầu và kết thúc, do đó là một thời gian hữu hạn

b) Nó có tốc độ và nhịp điệu riêng tùy thuộc vào người kể

c) Do có tính không đảo ngược cho nên nó có thể sắp xếp lại trật tự thời gian của sự việc vào trật tự trước sau của nó Nó có thể đem cái xảy ra sau kể trước, và ngược lại đem cái xảy ra trước kể sau

d) Thời gian trần thuật luôn mang thời hiện tại Tôi đang nói có nghĩa là thời điểm đang hiện tại

Tất nhiên, đây không phải là cách phân chia duy nhất Theo G Genette, thời gian trần thuật có bốn hình thức:

a) tỉnh lược (ellipsis) – thời gian được trần thuật rất dài, nhưng thời gian trần thuật lại bỏ qua, thời gian trần thuật gần như bằng không

b) lược thuât (summary) – là lược kể trong một câu ngắn một đoạn thời gian dài

1

Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương tây hiện đại, Sđd

c) cảnh tượng (scene)- kể các cuộc đối thoại, thời gian gần như bằng thời gian thực tế khi tiến hành đối thoại (người ta gọi thời gian đó là thời gian kịch)

d) dừng lại (pause) tức là khi nhà văn tiến hành miêu tả chân dung hay phong cảnh, môi trường Lúc này thời gian trần thuật dừng lại bằng không

- Thời gian được trần thuật:

Nếu trong mỗi lời nói ta đều phân biệt được hai sự kiện: sự kiện nói và

sự kiện được nói tới, thì cũng vậy, trong văn học ta phân biệt thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Thời gian được trần thuật là thời gian của sự kiện được nói tới Đây là cơ sở của thời gian nghệ thuật Thời gian trần thuật bao gồm:

a) Thời gian sự kiện: là chuỗi liên tục của các sự kiện trong quan hệ liên tục trước sau, nhân quả

b) Thời gian nhân vật:bao gồm thời gian tiểu sử và thời gian được nếm trải tâm hồn nhân vật Thời gian sinh mệnh cũng thuộc thời gian con người Hoạt động tâm lý, ký ức dòng ý thức tạo thành thời gian nhân vật Thời gian nhân vật gắn với các thời điểm có ý nghĩa riêng của nhân vật đó, đồng thời thể hiện trong tương quan với các nhân vật khác

c) Thời gian thiên nhiên

d) Thời gian sinh hoạt: đi sâu vào lớp thời gian này người ta sẽ hiểu được trạng thái sống và tồn tại của con người

e) Thời gian phong tục: không ai có thể sống ngoài phong tục và đời họ gắn với nhịp điệu của thời gian này Đó là thời gian của các tiết lễ, nó tạo thành nhịp độ chung của cuộc sống từng vùng

f) Thời gian xã hội, lịch sử: đó là thời gian thay đổi hưng phế, thịnh suy của xã hội

Từ đó, giáo sư Trần Đình Sử khẳng định: sự phối trí, sắp xếp của thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật tạo ra thời gian nghệ thuật thật sự Một số cách thức như:

- đảo ngược thời gian

- tương quan đầu – cuối

- thời gian tỉnh lược ngắn

- liên tục nhau Như vậy, đi tìm thời gian sự kiện được quy chiếu, đó là một phần của công việc tìm hiểu văn bản tự sự Nhưng công việc có tính chất phân tích nghệ thuật thực sự, đó không phải là việc tách rời việc phân tích thời gian sự kiện và thời gian trần thuật, mà là đi tìm mối liên hệ giữa hai cái đó, phát hiện ra những

độ lệch giữa chúng Độ lệch đó liên quan đến kết cấu của tác phẩm, kết cấu từ góc độ thời gian Ở đây, chúng tôi tìm hiểu thời gian không như là trục tồn tại của nhân vật trong tiểu thuyết mà với tư cách một yếu tố tổ chức cốt truyện, một yếu tố làm nên mạch chuyển động của dòng tự sự trong tác phẩm

1.2.2.2 Kết cấu đồng hiện trong Mặt trời nhà Scorta

Thời gian trong Mặt trời nhà Scorta không liền mạch mà đứt đoạn, trên

đó các sự kiện, dữ kiện của truyện không nối tiếp nhau trải dài mà đưa ra những mảng thời gian rời như những màn, cảnh (scene) trong sân khấu và điện ảnh Và mỗi mảng thời gian như thế đã là một kết cấu tương đối trọn vẹn, hoàn chỉnh: nó thuật lại đầy đủ một biến cố, hoàn thành một quãng đời người, hay đôi khi, thậm chí, một đời người Những “vách ngăn” như vậy của thời gian tạo

ra một cấu trúc tập trung, sắc nét hơn Trong khi đó, những đứt quãng không làm câu chuyện rời rạc, vỡ vụn mà trái lại, tạo ra một khoảng lặng tâm trạng, một “độ ngưng” suy tưởng, nơi mà ta có thể thả trôi mình vào những trầm tư… Laurent Gaudé gần như đã làm cái công việc viết lại gia phả cho một dòng họ bị rủa nguyền Hơn một trăm năm đời người với bao nhiêu là diễn tiến, thăng trầm nén lại trong chừng ấy trang giấy, chừng ấy số phận, chừng ấy gương mặt Chuyện bỏ đi những chi tiết, những sự kiện không quan trọng trở

thành việc “biên tập” tất yếu, và rất dễ nhận thấy Với lối kết cấu đồng hiện, việc băng qua ngày tháng hay “cắt bỏ” thời gian tạo ra những bước nhảy cần thiết để dồn nén sự kiện, để chỉ làm bật lên những gì cốt cán nhất, tiêu biểu và đậm đặc nhất

Nếu coi thời gian trần thuật của người kể chuyện là thời gian hiện tại, thì

có đến hai hiện tại trong tiểu thuyết Mặt trời nhà Scorta, bởi lẽ có đến hai

người kể chuyện

Dưới góc nhìn của nhân vật Carmela, hiện tại chính là điểm mà Carmela lên tiếng, không phải cô gái Carmela xinh đẹp vừa trở về làng từ mảnh đất mà vận hội làm đầy những kẻ rỗng rúi – New York, cũng không phải Carmela người mẹ của hai đứa con đang đứng trước cửa hiệu thuốc lá nhà Scorta, run rẩy vì đã trả được món nợ cuối cùng, mà chính là bà già Carmela già nua lú lẫn

đã bắt đầu cảm nhận được hơi thở của thần Chết quanh quẩn đâu đây Khi bà ngồi trên chiếc ghế yêu thích trước nhà thờ, hít thở mùi đất khô ráp từ cơn gió nóng chở những tiếng động từ làng và những mùi của biển Khi bà kể cho Don Salvatore nghe về New York, về bí mật thiêng liêng được truyền từ đời này qua đời khác của dòng họ Scorta Khi dòng hồi ức trào lên từ những sâu thẳm của tâm hồn Đó là hiện tại Một hiện tại khẳng định mình bằng cách trở về quá khứ Dưới góc nhìn của người kể chuyện khách quan trong tác phẩm, hiện tại bắt đầu ngay từ dòng đầu tiên của trang đầu tiên, và tiếp diễn hơn một trăm năm (được xác định bằng hình thức chữ in đứng), cho đến khi nhân vật Carmela chết đi Nó trở thành dòng thời gian sự kiện bao trùm tác phẩm

Gaudé đã tạo ra, cùng một lúc, hai dòng thời gian chảy ngược chiều nhau, một khởi phát từ quá khứ và một bắt đầu từ hiện tại Sự gián đoạn của cái này là do cái kia Và vì thế, hai dòng chảy ấy vừa song hành lại vừa đan cài vào nhau Sự lồng ghép miên man của những hành động lẫn tâm trạng, biến cố sự kiện lẫn biến cố tâm lý ấy, hòa trộn trong nhau để tạo nên một bức tranh hoàn chỉnh: bức tranh những con người họ nhà Scorta

Nói cách khác, văn bản Mặt trời nhà Scorta được tổ chức theo nguyên

tắc: gián đoạn về thời gian nhưng tuần tự về trần thuật Roland Bathes gọi đặc

điểm này trong văn bản tự sự là “tính logic không đồng đại” Chính sự gián

đoạn về thời gian cho ta cái cảm giác về một lối kể tự nhiên, phóng túng, rất hiện đại Tuy nhiên, sự đảo lộn trật tự thời gian tuyến tính trong truyện không

hề phá vỡ tính liền mạch của câu chuyện, ngược lại có tác dụng gia tăng tính tuần tự, tính nối kết chặt chẽ của các tình tiết nghệ thuật

1.2.3 Kết cấu từ góc độ không gian

Cũng như thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó Tuy nhiên, không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về sự phản ánh giản đơn duy lý Người ta nói không gian nghệ thuật thuộc loại không gian topos, tức là không gian cảm giác được, là không gian nội cảm

Không gian nghệ thuật là một hiện tượng khép kín như không gian trò

chơi Nhà văn hóa học Hà Lan J Huizinga trong sách Con người biết chơi (Homo Ludens) nói: “một đặc điểm quan trọng nhất của trò chơi là có một không gian cách biệt với đời sống thường, một không gian khép kín mà trong

đó trò chơi được thực hiện”1 Không gian nghệ thuật cũng có tính chất như kiểu luật chơi nói trên và luật chơi ở đây nằm trong quy ước chung giữa tác giả

và người đọc, do tác giả đề xuất và người đọc đồng cảm

Mặt khác, không gian nghệ thuật không chỉ là không gian trần thuật nơi diễn ra các sự biến, nơi nhân vật được đặt vào bối cảnh và hành động được thực hiện Nhiều khi không gian đó còn tham gia vào việc cấu trúc tác phẩm – nghĩa là trên góc nhìn không gian, ta có thể quan sát cách kết cấu mà nhà văn dàn dựng để đưa tác phẩm thâm nhập vào tâm trí ta

Khái niệm cấu trúc luôn gắn liền với khái niệm chức năng: các chức năng mà cấu trúc ấy (toàn bộ hoặc từng yếu tố của nó) thực hiện Ở đây, không

gian mà Laurent Gaudé xây dựng trong Mặt trời nhà Scorta không chỉ thực

1

Dẫn theo Trần Đình Sử, 2005, Tuyển tập, Tập 2, Nhà xuất bản Giáo duc

hiện chức năng của nó đối với chính các nhân vật, tình tiết mà còn đối với người đọc Đó không chỉ là không gian đối lập chi phối cuộc đời nhân vật mà còn là không gian dự cảm đưa đến cho người đọc những tín hiệu nội dung

- Không gian dự cảm

Không gian dự cảm là không gian có tính chất “điềm báo”, “tiên tri” cho những sự kiện, tình huống sẽ xảy ra trong truyện Nó như bảng chỉ đường ngầm báo trước những gì có thể sẽ hiện ra từ không gian đó, những gì sẽ được đặt sau tấm phông nền đó

Trang đầu tiên trong thiên truyện đầy nắng gió này, Gaudé đã vẽ nên một bức màn thiên nhiên sống động:

Sức nóng của mặt trời như làm đất nứt toác Không một làn gió làm lay động rặng ôliu Tất cả đều im sững Hương thơm của núi đồi đã tắt ngấm Đá rên xiết vì nóng Tháng tám đè nặng lên dãy núi gargano với vẻ uy nghi của một lãnh chúa Thật không thể tin rằng một ngày nào đó, nơi này đã từng có mưa Rằng nước đã từng tưới những cánh đồng và tắm mát cho những cây ôliu…Đã hai giờ chiều và mặt đất tất phải bốc cháy

Giờ khắc cứ thế qua đi, trong một lò lửa thủ tiêu mọi màu sắc cuối cùng,

ở khúc quành của ngôi làng, biển hiện ra trước mắt…biển nằm đó Như một vũng im lòm chỉ để phản chiếu sự hùng mạnh của mặt trời (tr 8)

Không gian dự báo cho sự xuất hiện của nhân vật khác thường Một con

người đã chọn ra đường vào “cái giờ mà đám thằn lằn mơ thấy mình trở thành

cá và đám cá chẳng thấy có lí do gì để phản đối” để đi tới “đỉnh của cái có vẻ như là quả đồi cuối cùng của thế giới” Thậm chí y cũng không hề gặp một

con nào trong đám mèo hoang gầy guộc nhung nhúc giữa những rác rưởi ngập rãnh lề đường Cái không khí ngột ngạt oi nồng và bứt rứt đó báo hiệu một dự định chẳng mấy làm tốt đẹp, một âm mưu sẽ khuấy động cuộc sống trầm lặng làng Montepuccio: y đã chọn cái giờ vắng vẻ nhất trong ngày để không ai có thể ngăn cản y thực hiện kế hoạch báo thù

Không khí bức bối, mùi hanh khô cong cớn và tiếng gió rú rít đã mở đầu cho thiên truyện Scorta Sự khắc nghiệt của khung cảnh được đẩy lên đến tận cùng và hơi nóng hầm hập thiêu đốt bao phủ một cách cực đoan tất cả những gì

nó gặp trên đường Người ta làm sao có thể mảy may chờ đợi những bản tình

ca lãng mạn, những cô nàng tiểu thư đỏng đảnh xinh đẹp hay cốt truyện đẫm lệ diễm tình? Cái không gian rực lửa khô cằn mà làng Montepuccio không ngại ngần phơi bày trước mắt người đọc, như một lời ám chỉ những gì sẽ chờ đợi bất

cứ con người nào bị định mệnh đẩy vào vào cuộc sống ở đây Khô khan, khắc nghiệt, nhưng ma lực lạ lùng Không ai có thể bỏ nó mà đi Bởi ở đó có thứ mà người ta cần, có cái mà họ sẵn sàng chết vì nó

Một cách vừa lén lút vừa ngạo mạn đường hoàng, Luciano đã thâm nhập

vào ngôi làng như “một cái bóng bị khép tội phải chịu một nhục hình thời cổ đại” Hắn đã chọn con đường bụi bặm tít tắp, “con đường đã không xuyên qua một thôn xóm nào, không giao một tuyến đường nào khác, nó luôn luôn tiến sâu vào các vùng đất Sự xuất hiện của vũng biển im lìm chói chang nhiệt lượng này khẳng định điều xác thực là con đường chẳng dẫn tới đâu cả”, “tít tắp hút tầm mắt, chỉ thấy đồi núi và biển chồng chéo nhau” (tr 10) Y đã chọn

ngã rẽ cuối cùng của cuộc đời mình Luciano thừa biết rõ rằng, y sẽ chết trên

con đường ấy, con đường “chẳng dẫn tới đâu cả” Kết thúc con đường cũng

chính là kết cục bi thảm của cuộc đời y Đó là một chọn lựa, và thiên nhiên làm chứng cho sự lựa chọn ấy: chiếm đoạt Filomena rồi chết, những cái khác, tất cả những cái khác, đều không đáng kể gì hết Rồi đây, dòng máu quả quyết, bất chấp đến đáng sợ như một con quái vật sắp nhảy xổ vào ăn thịt con mồi của Luciano cũng sẽ chảy trong huyết quản của con cái dòng họ Scorta Mascalzone Thiên truyện vùng Pollis bắt đầu bằng cái nắng chói chang của mặt trời như thế Cái nắng nóng có thể làm người ta phát điên ẩn chứa đằng sau đó những biến cố kinh hoàng đang sục sôi ào đến Một cuộc sống yên bình hưởng thụ không có chỗ cho nơi này, mảnh đất của sỏi khô lạo xạo và của những thân phận quẫy đạp bằng một ý chí lầm lũi phi thường, chống lại những gì ngăn cản

nó Nơi mà “không thể tin rằng một đời sống động vật hay thực vật nào lại có

cơ tìm được gì để tự nuôi dưỡng dưới bầu trời khô cằn này”, đã dọn đường cho

một số phận rồi đây sẽ phải mang vác cái nòi bị nguyền rủa – số phận của không chỉ một con người, mà là một dòng họ

Với Mặt trời nhà Scorta, thiên nhiên luôn song hành với những biến cố

lớn lao của đời người Chính bởi điều đó mà dù cuốn sách không có nhiều trang

tả cảnh, ta vẫn mường tượng rõ nét không gian bao phủ câu chuyện Ngôi làng Montepuccio hay chiếc tàu mang theo ước mơ đổi đời của anh em nhà Scorta, những con phố ngày trở về…bằng tài năng hội họa của mình và một giọng điệu

bi thương trang nhã, Gaudé đã biến không gian trở thành một nhân vật phập phồng sức sống trên mỗi câu từ Ta ngửi thấy được mùi hanh hao của đá khô, thấy ngột ngạt như sức nóng của mặt trời đang tỏa lên từ trang giấy, thấy mùi cay của số phận đang thử thách những con người Pouilles Mỗi lần xuất hiện, khung cảnh bao giờ cũng nói với ta một điều gì đó, một chặng đời mới sẽ diễn

ra, một lời thì thầm sẽ thốt lên, hay thậm chí, một cái chết sẽ bắt đầu:

“Gã quay thuyền để đối diện với mặt trời Bờ biển giờ ở sau lưng gã

Gã không nhìn thấy nó nữa Hẳn đã năm, sáu giờ chiều mặt trời đang lặn Nó

đi xuống phía biển để ngủ Mặt trời vẽ trên sóng một vệt dài màu hồng và da cam làm lưng cá lấp lánh Như một con đường mở ra trong nước gã cho con thuyền vào trục mặt trời, chính giữa vệt đường ánh sáng Chỉ còn có việc thẳng tiến.” (tr.256)

Không gian đã đem đến một dự cảm vào cái ngày Donato về với mặt trời Đó là vầng mặt trời dịu dàng của buổi hoàng hôn, hay chính là giờ phút hoàng hôn của một kiếp người? Không nóng bỏng, không thiêu đốt, mặt trời chỉ dịu dàng đón gã vào lòng như đón một đứa con

Vào cái đêm mà Carmela tìm đến Don Salvatore, thiên nhiên cũng đến

bên con người: “gió thổi Làm rạp đám cỏ khô và làm đá rít lên Một cơn gió nóng chở những tiếng động từ làng và những mùi của biển Con già rồi và toàn thân con kêu răng rắc như cái cây bị gió lay Con mệt trĩu cả người Gió thổi

và con dựa vào cha để khỏi lảo đảo… Không khí dịu êm Bầu trời cúi xuống lắng nghe chúng ta.” (tr 31)

Thiên nhiên bỏ quên đâu đó vẻ lạnh lùng cay nghiệt Chỉ có làn gió ban đêm xoa dịu những đau khổ của cuộc đời con người, làn gió khơi mở cho dòng hồi tưởng về quá khứ Trong cái đêm đó, một câu chuyện được kể lại, hé mở những bí mật mà dòng họ Scorta đã mang theo, đã chôn kín

Mặt trời không xuất hiện vào lúc đó Cũng như vào cái đêm mà ba anh

em nhà Scorta trở về làng: “Corso Garibaldi nằm đó, trước mặt họ, y nguyên như khi họ rời xa nó cách đây mười tháng Nhưng lúc này nó trống trơn Gió

ùa vào và rít trên đầu lũ mèo uốn cong lưng chạy nháo nhác Không còn thấy một bóng người Làng ngủ vùi và tiếng vó lừa vang lên thanh âm chính xác của

cô đơn” (tr 81)

Khung cảnh đã chỉ ra những gì chờ đợi họ khi trở về Làng Montepuccio không hề đổi thay, nhưng “thanh âm chính xác của cô đơn” dường như đã báo trước cái chết của người mẹ tội nghiệp Cuộc sống sẽ không dành nhiều ưu ái cho những đứa con Scorta, chúng sẽ phải tự thân tự lực bắt đầu bằng hai bàn tay trắng, bằng mồ hôi nước mắt của chính mình

Thế nhưng, tận sâu trong ngõ ngách của làng, một điều gì đó đã đổi thay:

“Họ đi qua cái chỗ mà khi họ ra đi vẫn còn là hiệu tạp hóa của Luigi Zacalonia Hiển nhiên là xảy ra chuyện gì rồi – tấm biển hiệu rơi xuống đất, các ô cửa kính vỡ toang” (tr 81)

Cuộc đời đã chuyển dịch trong dòng chảy tất bật của nó Có gì đó không còn nguyên vẹn, không còn bất biến như cái ngày Rocco trở về và tự biến mình thành bệnh dịch của Montepuccio:

“Qua hai mươi năm, các phố không hề thay đổi Dường như tất cả đều phải y nguyên là Montepuccio không hề suy xuyển Ngôi làng vẫn là các đám nhà xúm xít bên nhau Những cầu thang dài ngoằn ngoèo xuôi về phía biển Có hàng ngàn lối đi qua cái mớ bòng bong hàng ngàn ngõ ngách…” (tr 42)

Rocco trở về và vẫn là một tên cướp, thậm chí là một tên cướp đích thực chứ không thèm làm một tên vô lại, du đãng sống bằng những vụ cướp vặt như

bố hắn Cái tên Rocco gieo rắc kinh hoàng và giết chóc còn sâu sắc hơn là nỗi thù ghét mà ngày xưa Luciano đã để lại trên đường phố Montepuccio Không

có gì thay đổi: nhà Mascalzone vẫn là cái họ của những tên tội đồ bị nguyền rủa, bị khinh ghét đến tận cùng

Như thế, trong chút đổi thay mơ hồ vào cái đêm anh em Scorta trở về

dường như Gaudé muốn báo trước một cuộc sống mới mẻ hơn Chúng “có cơ hội làm những người Cơ đốc tốt” và thoát khỏi cái ách tội lỗi nặng nề - là con

của những kẻ khùng điên - mà ông cha chúng đã quàng lên Dòng máu Rocco vẫn chảy trong huyết quản, nhưng số phận sẽ đổi thay

- Không gian tương phản

Với kỹ năng dựng cảnh thành thạo của một kịch gia, Laurent Gaudé đã

vẽ nên một bức phông nền tương phản rõ nét trong tác phẩm của mình Không

gian “Mặt trời nhà Scorta” như bị chia cắt làm hai phần đối lập, hai tiểu không

gian riêng biệt: Montepuccio và New York

Mảnh đất thấm đẫm mùi cần lao được miêu tả như một ốc đảo, nhưng nghèo nàn và xấu xí Ngôi làng ven biển đầy mùi gió oi nồng đó không chỉ bảo

bọc con người mà xa hơn, trói buộc những kẻ dính dáng tới nó: “Lúc chúng con rời Montepuccio để đi Napoli, con có cảm giác như đất gầm gừ dưới chân bọn con, như thể mẹ đất làu bàu mắng những đứa con táo tợn dám bỏ mẹ lại.”

(tr 95)

Mọi sự đều bắt đầu và kết thúc ở đây Người đầu tiên của dòng họ Scorta đã chết trước cửa ngôi nhà cuối cùng của Montepccio, và đứa con trai của hắn trở về ngôi làng như một sự báo thù, một đòn trừng phạt Rồi lần lượt những đứa con sinh ra và lớn lên, gắn bó máu thịt với miền đất hoang dại này như một lời nguyền:

“Con có cảm giác như lại có một bàn tay luồn vào mái tóc con Vẫn cái bàn tay ngày xưa Bàn tay của cha con Bàn tay của ngọn gió chết tiệt trên khu đồi vùng Pouilles Đó là bàn tay khô cằn của bất hạnh xưa nay vẫn buộc hàng

bao thế hệ chỉ được là lũ nhà quê nhọ đít sống và chết dưới nắng thiêu, ở cái

xứ sở mà cây ôliu được nuông chiều hơn con người này” (tr 127)

Là một thành phần của kết cấu, không gian ốc đảo úp chụp, bao phủ toàn bộ sự kiện, nhân vật, góp phần chi phối sự vận động, quá trình phát sinh, phát triển của các tình tiết theo cách riêng của nó Chính không gian ấy đã níu chân Elia ở lại:

“Thời tiết đang quá đẹp Từ một tháng nay, nắng tưng bừng Cháu không thể dứt áo ra đi được Khi mặt trời ngự trên bầu trời, đến độ làm đá kêu lách cách, thì chẳng thể làm gì Chúng ta quá yêu cái đất này” (tr 180)

Như một sợi dây mỏng manh mà mãnh liệt, mối liên kết vô hình với vùng đất này chảy trong máu người dân Montepuccio chẳng khác gì sữa mẹ

Nó níu chân họ bằng tình thương của đất lẫn định mệnh khắc nghiệt, cho họ cuộc sống nhưng đồng thời cũng thử thách cuộc sống đó bằng cái khô cằn nghèo khổ

Tương phản với nó là New York

Không gian thực sự được miêu tả trong thiên truyện là không gian của những chuyến tàu Nhưng không gian tham gia vào kết cấu, gắn kết mạch truyện trong tương quan đối lập với cái làng xó xỉnh ở miền Nam nước Ý là

New York xa xôi: “Cái vùng đất ở đó những người nghèo xây cất những ngôi nhà cao hơn trời cao, ở đó vận hội đôi khi làm đầy túi những kẻ khố rách áo ôm” (tr 95) Nó chỉ hiện lên trong tâm trí của Carmela vào cái đêm bà tìm đến

cha Salvatore khi nỗi lo sợ về tuổi già, lãng quên và cái chết hối thúc bà nói ra tất cả New York đến với Carmela trong lá thư của em trai ông già Korni, trên những chuyến tàu hàng – người câm lặng đầy rẫy bệnh dịch, tuyệt vọng và đau

khổ của những kẻ thất bại, “những con bệnh của châu Âu, những người nghèo nhất trong những người nghèo” Họ đã dạo chơi trong đó, đã cư trú tại đó

trong ý nghĩ, với một niềm sung sướng lạ lùng thay vì cảm giác tra tấn New York chưa bao giờ là thực Đất nước mà chúng bị cấm vào vĩnh viễn nằm lại trong giấc mơ của Carmela như một bí mật, một nỗi xấu hổ khôn cùng, đồng thời như một phép màu Ngưỡng cửa đó là nơi ba anh em đã dừng lại, là một

đường ranh mà chúng vĩnh viễn không thể vượt qua Vậy mà, cũng chính miền đất ấy lại trở thành niềm tự hào đã cứu vớt tâm hồn cho lũ trẻ nhà Scorta

“chúng con không còn là một gia đình sa sút hoặc khố rách áo ôm nữa…chúng con đã trở về giàu có hơn khi ra đi Chỉ có điều đó là đáng kể” Trong mắt dân

làng những đứa trẻ khi trở về không còn bị nhìn bằng con mắt “lũ miệng hến”

nữa: “chúng đã từng đến New York Điều đó đem lại cho chúng một cái gì thiêng liêng khiến chúng trở nên không thể động đến trước mắt những người dân Montepuccio” (tr 106)

Danh từ “New York” được nhắc đi nhắc lại như một ám ảnh Đó không chỉ là nơi cất giấu bí mật của dòng họ Scorta mà còn là biểu tượng của khát khao truy tầm hạnh phúc – khát khao được sống một cuộc đời tốt đẹp hơn, ít nhất là tốt đẹp hơn những gì họ đã bỏ lại sau lưng Vượt thoát khỏi không gian

ấy, bên kia ranh giới ấy là một điều kỳ diệu mà Scorta mơ ước, cho đến người cuối cùng của dòng họ Và sau khi đã tung đôi cánh tự do đi rồi, con chim ấy lại trở về chọn cho mình cái họ Scorta

Rõ ràng, truyện được kết cấu bởi hai lớp không gian: một bên hiện hữu như thể từ cuộc sống bước vào, và một bên chỉ tồn tại bằng hồi ức Một bên là hiện thực hiện hữu với cái nghèo và những nhục nhằn lao động để thoát khỏi kiếp nô, bên kia là ảo ảnh huyễn hoặc về một thế giới hạnh phúc đủ đầy Chúng

như hai mảng màu sáng tối làm nên vẻ đẹp lung linh của Mặt trời nhà Scorta

Tiểu kết:

Bước vào thế giới nghệ thuật của một câu chuyện kể nghĩa là ta đã bắt đầu một cuộc du hành mới mẻ Ở đó ta trút bỏ không thời gian hiện tồn của chính ta để xuyên qua những vùng đất lạ mà tác giả là kẻ mở cánh cửa dẫn

đường Với Mặt trời nhà Scorta, chuyến du lãm ấy đầy màu sắc của thần thoại

hoang sơ, nhưng lại có mùi vị của cuộc sống rất thật mà ta có thể cảm nhận ở bất cứ nơi đâu trên thế giới này Cốt truyện, kết cấu, không thời gian…tất cả những yếu tố ấy hòa quyện để làm thành cái bản sắc rất riêng của câu chuyện lạ lùng này

CHƯƠNG 2 : NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT

2.1 Người kể chuyện

2.1.1 Vấn đề điểm nhìn trong văn học

Sự phát triển của văn xuôi tự sự, suy cho cùng là sự phát triển của mô hình tự sự Nói đến mô hình tự sự nghĩa là tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi: Ai

là người phát đi văn bản tự sự?

Thực tế cho đến bây giờ người ta đã đưa ra ba cách trả lời cho câu hỏi này Theo hướng thứ nhất, việc tường thuật do một nhân cách (theo nghĩa tâm

lý học thuần túy của từ này) thực hiện Nhân cách này có tên gọi và chính là tác giả, một cá thể xác định Nói cách khác, tác phẩm chính là phương thức để thể hiện một cái tôi bên ngoài tác phẩm

Theo quan niệm thứ hai thì người kể chuyện chính là người mang một nhận thức toàn thư và không có ngôi Khi kể lại các câu chuyện, anh ta dường như đang đứng ở đỉnh cao muôn trượng, ở một tầm nhìn của Thượng đế Một mặt người kể có tính nội tại cùng với nhân vật (bởi thấu hiểu thế giới bên trong của các nhân vật); mặt khác lại tách bạch khỏi nhân vật (bởi đối với nhân vật, anh ta là người khác biệt nhất so với những người khác) Quan niệm thứ ba, mới nhất (Joyce, Satre) lại cho rằng người kể làm sao để các nhân vật nhìn được và biết được anh ta, như thể các nhân vật sẽ lần lượt sắm vai người dẫn truyện

Nói về “bếp núc” văn chương, E Dobin cho biết, lúc đầu L.Tolstoi kể

chuyện Phục sinh từ điểm nhìn người trần thuật, bắt đầu từ kỳ nghỉ hè

Nekhludov về thăm dì và gặp Maslova, quyến rũ cô rồi bỏ rơi Việc trần thuật bằng phẳng, nhạt nhẽo, và tác giả quyết định thay đổi điểm nhìn, bắt đầu từ bi kịch của Maslova, từ nạn nhân, dưới con mắt Nekhludov, kẻ gây ra sự lỡ làng

cho cô gái Sự việc được hồi tưởng trong cái nhìn mổ xẻ, hối hận Tội ác và trừng phạt của Dostoievski, Lâu đài của Kafka lúc đầu được kể bằng ngôi thứ

nhất, sau suy tính lại, nhà văn lại chuyển qua ngôi thứ ba Rõ ràng, điểm nhìn là

một vấn đề then chốt của kết cấu, nếu không việc gì nhà văn phải lao tâm khổ

tứ viết lại một tác phẩm dài hơi như thế!

P.Lubbock, một trong những người đầu tiên chỉ ra mối liên quan giữa

vấn đề người kể chuyện với vấn đề “điểm nhìn” tuyên bố: “tôi cho rằng toàn

bộ vấn đề rắc rối về phương pháp trong nghệ thuật sáng tác phụ thuộc vào vấn

đề “điểm nhìn” – vấn đề thái độ của người kể chuyện với việc trần thuật”1 Như thế, việc gắn kết vấn đề “điểm nhìn” với vấn đề người kể chuyện là vô cùng cần thiết khi nghiên cứu nghệ thuật trần thuật của một tác phẩm tự sự Theo lý thuyết điểm nhìn, một truyện phải được kể theo một thức (mode), một điểm nhìn (point of view) nào đó Hoặc là theo cách mà nhân vật mang tiêu điểm (nhân vật tiêu điểm hóa, phản ánh điểm nhìn của tác giả - người bộc lộ những suy nghĩ, cảm nhận, đánh giá), người kể ẩn hoặc là theo cách mà nhân vật mang tiêu điểm đồng thời là người kể chuyện (truyện kể ngôi thứ nhất) Hoặc là theo cách mà người kể chuyện đồng thời là người tiêu điểm hóa hàm ẩn2

Vấn đề điểm nhìn (point of view), góc nhìn (perspective)…được nói đến

từ V.Propp đến Tz.Todorov, đến G.Genette thì ông cho rằng những khái niệm này không tránh khỏi hơi thiên về nghệ thuật thị giác, trong khi vấn đề là tình cảm và tri thức, cho nên cần thay đổi thành tụ điểm để bao quát hơn, và phân loại như sau:

- trần thuật phi tụ điểm (hay còn gọi là vô tụ điểm: focalization zero): chỉ nhân vật trần thuật đứng ngoài nhưng có vai trò như Thượng đế biết hết mọi chuyện nhân sinh, vũ trụ, quá khứ, hiện tại, tương lai, thường thấy trong loại tự sự cổ trung đại

- Nội tụ điểm (internal focalization) chỉ người trần thuật vốn là nhân vật ngay trong câu chuyện, nhưng có 3 dạng cụ thể khác nhau Trước hết là dạng

cố định, chỉ một nhân vật kể mọi việc Dạng bất định, nhiều nhân vật kể những chuyện khác nhau Dạng đa thức, nhiều nhân vật cùng nhau kể một sự việc

1

Trần Đình Sử (cb), 2004, Tự sự học-Một số vấn đề lí luận và lịch sử, Nxb Đại học sư phạm

2

Trần Đình Sử, sđd

- ngoài tụ điểm (external focalization) gần giống như loại một, nhân vật

kể chuyện nằm ngoài câu chuyện, nhưng chỉ kể tình tiết câu chuyện một cách khách quan, chú không đi sâu, không thâm nhập vào tâm lý nhân vật1

Như vây, có thể thấy điểm nhìn của người kể chuyện là vấn đề mấu chốt trong quá trình nghiên cứu nghệ thuật trần thuật của bất cứ một tác phẩm tự sự nào

2.1.2 Điểm nhìn trong Mặt trời nhà Scorta

Tz Todorov tuyên bố: “Người kể chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng…không thể có trần thuật mà thiếu người kể chuyện Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà kể chuyện Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cả nhân vật và người kể, nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có một vị thế hoàn toàn đặc biệt…”2 Vấn đề người kể chuyện trở thành một trong những vấn đề trung tâm của thi pháp văn xuôi hiện đại

Có thể nói ngay rằng: có hai người kể chuyện luân phiên trong Mặt trời nhà Scorta, đóng vai trò không ngang nhau về tầng bậc trần thuật Người kể

chuyện thứ nhất mang đến câu chuyện ngôi thứ ba, là người kể chuyện toàn tri Người kể chuyện thứ hai xưng “tôi” và tái hiện câu chuyện từ góc nhìn của kẻ trong cuộc Nói theo quan niệm của Genette thì nghệ thuật trần thuật của tác phẩm là sự đan xen của cả hai dạng: trần thuật phi tụ điểm và nội tụ điểm

2.1.2.1 Trần thuật từ ngôi thứ ba

Ở dạng trần thuật này, người kể chuyện là nhân vật hàm ẩn, vô hình, có lúc khách quan lạnh lùng, có lúc tựa vào nhân vật để kể Trong trường hợp này, nhân vật ẩn tàng đó chính là tác giả, người kể chuyện bậc một Và việc tác giả thuật lại câu chuyện về dòng họ Scorta như một người toàn tri biết tất, một Thượng đế dắt dẫn câu chuyện dưới ngòi bút quyền năng tuyệt đối của mình, dường như đã tạo nên một khoảng cách giữa tác giả và thế giới hình tượng Song tạo khoảng cách không dẫn đến “cái chết của tác giả”, trái lại, thực chất

1

Trần Đình Sử, sđd

2

Dẫn theo Trần Đình Sử, Sđd

chỉ ngụy trang cho quan điểm của tác giả Như L.Toistoy từng tâm sự với một

bạn văn: “anh luôn nói, nghĩ, viết về cái chung một cách khách quan Và tất cả chúng ta đều làm thế, nhưng thực ra đó chỉ là sự giả dối, sự giả dối được thừa nhận, sự giả dối lịch sự, nhưng là sự giả dối, kiểu như quần áo che đậy” 1 Đằng sau câu chuyện của dòng họ Scorta, dòng họ của những kẻ ăn mặt trời, Laurent Gaudé gởi gắm những thông điệp nhân sinh – triết lý đầy yêu thương con người

Bằng việc kể lại câu chuyện ở ngôi thứ ba, L Gaudé đã tạo ra một khoảng cách giữa cái tôi của mình với hình tượng nghệ thuật, chính điều đó đã làm tăng thêm sự chủ động của tác giả trong việc tổ chức tác phẩm Những tình tiết, sự biến, con người đến với độc giả với vẻ khách quan, chân xác và sinh động Nó như cái nhìn thâu tóm của người đứng trên đỉnh núi cao nhìn xuống, cái nhìn bao quát, tường minh và không bị hạn hẹp bởi bất cứ cái gì ngáng trở tầm mắt Với lối kể ấy, cuộc đời của từng con người trong dòng họ Scorta hiện

ra trước mắt người đọc với những nét phác họa chính xác, nổi bật như những tấm phù điêu chạm khắc Có thể nói, L Gaudé đã thực hiện một thao tác trần

thuật rất gần với quan niệm của Roger Bésus: “các nhân vật thoát khỏi tay tôi rồi đột nhiên chúng bỗng quay trở lại, quan hệ với tôi mật thiết hơn bao giờ cả, rồi sau đấy tôi lại thấy chũng như nhìn hai anh kép hát trên một sân khấu kiểu

ý, có nghĩa là tôi rất cách biệt với họ, thế nhưng tôi nhìn chúng rất sâu, rõ bên trong nên vẫn chịu trách nhiệm về chúng”2

Kể chuyện theo ngôi thứ ba không đồng nghĩa với lối trần thuật thô vụng, tuần tự một cách đơn điệu cứng nhắc Nhà văn luôn biết, bằng cách này hay cách khác, vừa làm chủ được dung lượng của chất liệu kể vừa khiến người đọc tin vào câu chuyện mình kể Laurent Gaudé đã thực hiện một thao tác linh hoạt: nhà văn liên tục thay đổi điểm nhìn Sự di động điểm nhìn tạo nên sự giao hòa giọng điệu giữa hai chủ thể phát ngôn – người kể chuyện và nhân vật

Cùng là ngôi kể thứ ba nhưng có lúc, tác giả kể với vị thế của “cái tôi bên ngoài” tác phẩm, công việc duy nhất là trần thuật, cái tôi ấy hoàn toàn lạnh lùng với những gì đang diễn ra:

“Khi nhìn thấy đám người tò mò kéo vào, Rocco nhỏm dậy trên giường lão tập trung chút tàn lực cuối cùng Mặt lão trắng bệch, người khô đét Lão quan sát đám đông trước mặt Có thể thấy những ánh giận dữ trong mắt lão Không ai dám nhúc nhích Bấy giờ, người hấp hối bèn cất tiếng…” (tr 61)

Nhưng cũng có lúc, tác giả nấp sau một nhân vật nào đó, nhìn mọi việc dưới góc nhìn của nhân vật Lúc này, nhân vật trở thành “người kể chuyện không xưng tôi”:

“Mười lăm năm sau, khi nàng ra mở cửa và thấy con người ấy sừng sững trước mặt, không hỏi han gì, thì nàng cảm thấy hiển nhiên là mình phải tuân thủ sức mạnh âm ỉ của định mệnh Gã du đãng đang đứng đó Đối mặt nàng Trước nay chưa bao giờ có chuyện gì xảy ra với nàng Giờ nàng đã nắm chắc cơ hội say sưa trong tầm tay Lát sau, trong căn phòng nhỏ, khi gã thì thầm tên chị gái nàng trước tấm thân trần của nàng, nàng tái mặt Nàng lập tức hiểu ra rằng gã tưởng nàng là Filomena, nàng lưỡng lự một thoáng Có nên đẩy gã ra không? cho gã biết là gã đã lầm? nàng hoàn toàn không muốn thế…” (tr 28)

Rất thường xuyên trong truyện, Gaudé liên tục thay đổi điểm nhìn như thế: tác giả nấp sau đôi mắt của Carmela trong bữa tiệc hạnh phúc quây quần của bộ tộc Scorta, đôi mắt hằn học, bất chấp, đầy dục vọng của Luciano buổi trưa hè thiêu đốt của cái ngày định mệnh, đôi mắt của Raffele trong cái đêm chôn bà Câm…Những lúc như vậy, người kể chuyện đã ẩn đi, đứng đằng sau nhân vật để kể, bằng cách đẩy nhân vật ra trước độc giả Nói cách khác, người

kể chuyện đã “tựa vào điểm nhìn nhân vật để kể” (chữ dùng của Trần Đình Sử) Anh ta hòa vào nhân vật đến mức ta khó phân biệt được giọng kể của anh ta và giọng kể của nhân vật Và thường người đọc chúng ta chỉ thấy giọng nhân vật, giọng nhân vật nổi trội hơn Ta ngỡ đó là giọng của Raffele, của Carmela, của

Luciano Mascalzone đang kể lại câu chuyện của mình…và do đó ta thấy nhân vật gần gũi hơn

Mượn giọng điệu của nhân vật, người kể chuyện dễ dàng thâm nhập vào đời sống nội tâm của nhân vật Từ điểm nhìn của Immacolata, ta hình dung được tình huống, diễn tiến của hành động lẫn tâm trạng của chính nàng Kiểu

kể này tạo nên ở độc giả những cảm giác trực tiếp, gần gũi với thế giới hình tượng trong tác phẩm, tựa như ta đang chứng kiến trực tiếp câu chuyện Mạch truyện chảy trước mắt ta như những thước phim màn ảnh rộng Bằng cách đó, khoảng cách tác giả - tác phẩm – người đọc được rút ngắn lại

2.1.2.2 Trần thuật từ ngôi thứ nhất

Cho tới nay, nó vẫn được coi là một trong những biện pháp có lợi thế để thú nhận, để trần tình, để thể hiện thế giới nội tâm, giàu chất nữ tính và đơn âm – theo nghĩa thể hiện cái tôi với một giọng điệu mang dấu ấn chủ quan

Thế nhưng với tiểu thuyết hiện đại, lối kể chuyện từ ngôi thứ nhất mang một giọng điệu khác và hiệu quả khác Tác phẩm của L.Gaudé là một điển hình của sự phá cách đó

Ngoài cấu trúc tầng vai kể từ ngôi thứ ba, câu chuyện nhà Scorta còn được kể bởi một ngôi khác Người kể chuyện xưng “tôi” và kể về câu chuyện của chính mình, mình là người tham gia Nhưng khác với lối kể theo ngôi thứ nhất truyền thống, người kể chuyện đồng nhất với tác giả, ở đây người kể chuyện là nhân vật (Carmela), câu chuyện được kể cho một nhân vật khác trong truyện (cha xứ Don Salvatore) thay vì hướng đến đối tượng là người đọc Như vậy, mạch trần thuật đột ngột xuất hiện một cái tôi mới hoàn toàn tách biệt với cái tôi (ẩn tàng) của tác giả Điều này tạo nên một tầng bậc trần thuật mới Hai bậc trần thuật này vừa song song vừa tiếp xúc với nhau, hòa quyện vào nhau Lúc này, tác giả - người kể chuyện bậc một – không đơn thuần là mượn điểm nhìn của nhân vật mà tuyệt đối nhường lời cho nhân vật, biến nhân vật trở thành người dẫn chuyện bậc hai Phương thức trần thuật này là công cụ đắc lực tạo nên kết cấu “truyện trong truyện” mà chúng tôi đã có dịp đề cập trong chương một