Một số tác phẩm văn học của lev tolstoy được chuyển thể điện ảnh

Bàn về cách tiếp nhận của điện ảnh đối với sáng tác của Tolstoy hay phân tích chất kịch bản tiềm tàng trong các văn tác phẩm của nhà văn có tầm ảnh hưởng lớn này là một vấn đề khá thú vị

BAN CHẤP HÀNH TP HỒ CHÍ MINH

-

CÔNG TRÌNH DỰ THI GIẢI THƯỞNG SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC – EURÉKA

LẦN THỨ 11 NĂM 2009

MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC CỦA LEV TOLSTOY

ĐƯỢC CHUYỂN THỂ ĐIỆN ẢNH

LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU: XÃ HỘI CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC

Mã số công trình: ………

MỤC LỤC

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH 1

MỞ ĐẦU 3

CHƯƠNG 1 : LEV TOLSTOY VỚI ĐIỆN ẢNH – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 9

1.1 Văn học và điện ảnh – Một số vấn đề giới thuyết 9

1.1.1 Đặc trưng loại hình 9

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh 13

1.2 Sức hấp dẫn của Lev Tolstoy đối với điện ảnh 15

1.2.1 Khái quát về tiểu sử và sáng tác của Lev Tolstoy 15

1.2.2 Thống kê một số tác phẩm được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy 18

CHƯƠNG 2 35

CÁC TIỂU THUYẾT ĐƯỢC CHUYỂN THỂ ĐIỆN ẢNH CỦA LEV TOLSTOY 35

2.1 Một số giới thuyết về việc phân chia thể loại tiểu thuyết 35

2.2 Một số đặc trưng của tiểu thuyết Lev Tolstoy 36

2.2.3 Tiểu thuyết quy mô lớn 36

2.2.4 Bút pháp hiện thực sâu sắc 38

2.2.5 Phép biện chứng tâm hồn 40

2.3 Đặc điểm của một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ tiểu thuyết của Lev Tolstoy 42

2.3.1 Quy mô 42

2.3.2 Cốt truyện và tình tiết 44

2.3.3 Nhân vật 45

2.3.4 Lời thoại 47

2.4 Phim Chiến tranh và hòa bình của điện ảnh Xô Viết như một kiểu mẫu chuyển thể điện ảnh từ tiểu thuyết của Lev Tolstoy 49

2.4.1 Cốt truyện 49

2.4.2 Dàn dựng 51

2.4.3 Nhân vật - Diễn xuất 53

CHƯƠNG 3 : CÁC TRUYỆN NGẮN ĐƯỢC CHUYỂN THỂ ĐIỆN ẢNH 56

CỦA LEV TOLSTOY 56

3.1 Một số giới thuyết về việc phân chia thể loại truyện ngắn 56

3.2 Một số đặc điểm của truyện ngắn Lev Tolstoy 57

3.2.1 Quy mô nhỏ 57

3.2.2 Giọng điệu “đơn thanh” 59

3.2.3 Tính chất tập trung 60

3.3 Đặc điểm của một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ truyện ngắn của Lev Tolstoy 62

3.3.1 Quy mô 62

3.3.2 Chất kịch tính 64

3.3.3 Phóng tác từ truyện ngắn 66

3.4 Phim Mặt trời nửa đêm của điện ảnh Ý như một kiểu mẫu chuyển thể điện

ảnh từ truyện ngắn của Lev Tolstoy 69

3.4.1 Cốt truyện 69

3.4.2 Nhân vật – Diễn xuất 71

3.4.3 Những biểu tượng và ý nghĩa biểu trưng 75

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHỤ LỤC 86

TÓM TẮT CÔNG TRÌNH

Trong thời đại ngày nay, khi văn hóa nghe nhìn dường như có phần chiếm ưu thế hơn so với văn hóa đọc thì việc “đọc” các tác phẩm văn chương của các nhà văn nổi tiếng thông qua một “văn bản khác” – tác phẩm điện ảnh – trở thành một xu thế được đông đảo mọi người hưởng ứng Sự chuyển thể từ tác phẩm văn học thành kịch bản điện ảnh trở thành xu hướng rộng rãi của nhiều nhà làm phim Bàn về cách tiếp nhận của điện ảnh đối với sáng tác của Tolstoy hay phân tích chất kịch bản tiềm tàng trong các văn tác phẩm của nhà văn có tầm ảnh hưởng lớn này là một vấn đề khá thú

vị

Sức sống và tiếng vang của những tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ sáng tác của Tolstoy trong lòng công chúng buộc chúng ta phải có những suy ngẫm và tìm tòi sâu hơn về giá trị những tác phẩm của ông Đồng thời, khám phá ưu thế của điện ảnh trong việc tái sinh những tác phẩm ấy và mang lại cho nó một đời sống thứ hai

cũng với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật

Thực hiện đề tài tìm hiểu Một số tác phẩm văn học của Lev Tolstoy được chuyển thể điện ảnh, chúng tôi hướng đến mục đích làm rõ sức hấp dẫn của Tolstoy

và sáng tác của ông đối với điện ảnh; cũng như điện ảnh đã tiếp nhận tác phẩm của ông một cách sinh động và sáng tạo ra sao Xác định mục tiêu ấy, chúng tôi đã đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu các vấn đề theo trình tự như sau:

Chương 1: Lev Tolstoy với điện ảnh – Những vấn đề chung: Từ khi tác phẩm của Tolstoy ra đời cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về thi pháp sáng tác, phong cách và giá trị các tác phẩm của ông Tuy nhiên, nghiên cứu so sánh liên ngành trong sự đối chiếu các tác phẩm của ông với các tác phẩm của các loại hình nghệ thuật khác có sử dụng ngôn ngữ – ở đây là điện ảnh – vẫn còn là một vấn đề khá mới mẻ Ở chương này, chúng tôi trình bày sơ lược một số đặc trưng cơ bản của văn học và điện ảnh cũng như mối quan hệ giữa chúng trong cách tiếp cận và phản ánh đời

của Lev Tolstoy, sức hấp dẫn của Tolstoy đối với điện ảnh thông qua việc thống kê một số tác phẩm của nhà văn đã được chuyển thể thành phim

Chương 2: Các tiểu thuyết được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy: Ở chương này, chúng tôi đưa ra những tiêu chí về việc phân chia thể loại tiểu thuyết khi phân tích một số tác phẩm của Tolstoy Dựa trên sự giới thuyết đó, chúng tôi nghiên cứu một số đặc trưng cơ bản của tiểu thuyết Tolstoy cũng như đặc điểm của một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ tiểu thuyết của ông Để làm sáng tỏ thêm các đặc trưng nêu trên, đặc biệt là cách tiếp nhận của các nhà điện ảnh đối với tiểu thuyết của nhà

văn, chúng tôi tiến hành phân tích bộ phim Chiến tranh và hòa bình của điện ảnh Xô

Viết như một kiểu mẫu chuyển thể điện ảnh từ tiểu thuyết của Tolstoy

Chương 3: Các truyện ngắn được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy: Tương

tự như cách kết cấu ở chương 2, ở chương này trước khi phân tích một số đặc trưng của truyện ngắn Tolstoy, chúng tôi cũng đi vào một số giới thuyết về việc phân chia thể loại truyện ngắn đối với các tác phẩm của ông Từ đó, chúng tôi cũng nghiên cứu một số một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể (hoặc phóng tác) từ truyện ngắn của Tolstoy và rút ra một số đặc trưng tiêu biểu Để làm sáng tỏ thêm các đặc trưng nêu trên, đặc biệt là cách tiếp nhận của các nhà điện ảnh đối với các truyện ngắn của nhà

văn, chúng tôi tiến hành phân tích bộ phim Mặt trời nửa đêm của điện ảnh Ý (chuyển thể từ tác phẩm Đức cha Xerghi) như một kiểu mẫu chuyển thể điện ảnh từ truyện

ngắn của Tolstoy

Tầm vóc của Tolstoy về mặt tư tưởng và sự nghiệp sáng tác văn học là vô cùng

to lớn Những nghiên cứu về Tolstoy vì thế mà dường như không bao giờ có giới hạn

Vì vậy, ở công trình nghiên cứu này, trong quy mô còn hạn chế của mình, chúng tôi bước đầu đi vào tìm hiểu sự tiếp thu đầy sáng tạo của điện ảnh trên cơ sở tiếp nhận các sáng tác của Tolstoy; từ đó, chỉ ra và lý giải nguyên nhân sự thu hút của tác phẩm của Tolstoy đối với điện ảnh cũng như vai trò của điện ảnh trong việc tạo nên một đời sống thứ hai cho tác phẩm của Tolstoy

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Điện ảnh – lĩnh vực được xem là nghệ thuật thứ 7 – kể từ khi ra đời cho đến nay đã khẳng định tiếng nói riêng của mình trong đời sống tinh thần của nhân loại và ngày càng thể hiện sức thu hút của nó đối với công chúng Nền công nghiệp điện ảnh

đã lần lượt đưa lên màn ảnh những tác phẩm văn học, đặc biệt là những tác phẩm kinh điển được công chúng yêu thích Tuy nhiên, không phải sáng tác của nhà văn nào cũng được chuyển thể thành kịch bản điện ảnh và không phải tác phẩm văn học nào cũng được dựng thành phim Thế nhưng, có những tác giả và tác phẩm lại có sức hút

kỳ lạ đối với điện ảnh Lev Tolstoy và tác phẩm của ông chính là một trong những ví

dụ điển hình như thế

Tolstoy là một tác giả lớn của văn học Nga với sự nghiệp sáng tác đồ sộ Nhiều tác phẩm văn học của ông bao gồm cả truyện ngắn và tiểu thuyết đã được điện ảnh Nga và điện ảnh thế giới chuyển thể thành những bộ phim có giá trị Vì thế, việc đi sâu tìm hiểu cách tiếp nhận của điện ảnh đối với sáng tác của Tolstoy hay phân tích chất kịch bản tiềm tàng trong các văn tác phẩm của nhà văn có tầm ảnh hưởng lớn này

là một vấn đề khá thú vị Bởi thông qua đó, chúng ta có thể nắm rõ mối quan hệ cũng như đặc trưng riêng của mỗi loại hình trong cách tiếp cận và phản ánh đời sống Mặt khác, sự thành công và tiếng vang của những tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ sáng tác của Tolstoy trong lòng công chúng buộc chúng ta phải có những suy ngẫm và tìm tòi sâu hơn về giá trị những tác phẩm của ông Đồng thời, khám phá ưu thế của điện ảnh trong việc tái sinh những tác phẩm ấy và mang lại cho nó một đời sống thứ hai cũng với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Tìm hiểu về một số tác phẩm văn học của Lev Tolstoy (tiểu thuyết, truyện ngắn) được chuyển thể điện ảnh là một đề tài mới mẻ và hầu như chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu khai thác vấn đề trên một cách hệ thống Trong quá trình tìm

hiểu, nghiên cứu về đề tài, chúng tôi thu thập được một số tài liệu có giá trị gợi mở và

là nền tảng cơ sở lý luận quan trọng cho việc giải quyết đề tài một cách sáng rõ Tuy không tập trung đi sâu vào nghiên cứu lịch sử phát triển của điện ảnh cũng như phương thức (về mặt kĩ thuật) của điện ảnh trong cách dựng một bộ phim nhưng một

số tài liệu tiêu biểu sau đây đã giúp chúng tôi có cái nhìn tổng quan về đặc trưng của loại hình nghệ thuật này trong cách tái hiện và phản ánh đời sống:

- Kristin Thompson, David Bordwell (2007), Lịch sử điện ảnh, (2 tập), Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội: giới thiệu về lịch sử phát triển của điện ảnh từ khởi thủy đến nay

- David Bordwell, Kristin Thompson (2008), Nghệ thuật điện ảnh, Nxb Giáo

dục: bàn về quá trình hình thành một bộ phim

- Việt Linh (2006), Dạo chơi vườn điện ảnh, Nxb Văn hóa Sài Gòn: cung cấp

những kiến thức nền về nghệ thuật điện ảnh dưới con mắt nghệ sĩ của một nữ đạo diễn đã có nhiều năm trau dồi chuyên môn ở nước ngoài Đặc biệt, trong cuốn sách này, tác giả có đề cập đến vấn đề kịch bản – biên kịch, từ đó cũng nhắc đến việc một kịch bản điện ảnh có những điểm khác biệt như thế nào so với văn bản một tác phẩm văn học

- Phạm Thùy Nhân (2007), Làm sao viết kịch bản phim, Nxb Văn hóa Sài Gòn:

trình bày về những kinh nghiệm để có thể viết một kịch bản phim hay, qua đó phần nào “đụng chạm” đến vấn đề điện ảnh cũng cần “học hỏi” văn học trong cách lôi cuốn và tạo ấn tượng cho người tiếp nhận

- Hai cuốn sách: Việt Linh (sưu tập), Ý tưởng nghề nghiệp, Nxb Văn hóa Sài Gòn, 2005; Laurent Tirad, 20 bài học điện ảnh (Hải Linh, Việt Linh dịch),

Nxb Văn hóa Sài Gòn, 2007: thông qua phát biểu về nghệ thuật điện ảnh của những đạo diễn và biên kịch nổi tiếng, ở đôi chỗ hai cuốn sách này đã nhắc đến

ưu thế và đặc điểm riêng của điện ảnh trong việc tiếp nhận một tác phẩm văn học để chuyển thể thành phim; đồng thời cũng có những kiến giải thiết thực về đặc trưng riêng của điện ảnh

Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tìm thấy một số nghiên cứu, tư liệu, dịch thuật liên quan đến vấn đề kịch bản điện ảnh cải biên từ tác phẩm văn học Đáng lưu ý là các bài viết sau:

- Thane Rosenbaum, Tiểu thuyết và kịch bản điện ảnh chuyển thể từ tiểu thuyết,

http://evan.com, Hà Linh dịch và đặt lại đầu đề

- Minh Quân, Kịch bản điện ảnh cải biên từ tác phẩm văn học,

- www.imdb.com: trong các website về điện ảnh, www.imdb.com (hoặc

us.imdb.com) được xem là một “thư viện khổng lồ” về điện ảnh thế giới và được cập nhật liên tục Tại đây chúng ta có thể tìm kiếm thông tin về một số bộ

phim một cách nhanh chóng và hiệu quả

- http://www.fandango.com/leotolstoy/filmography/: giới thiệu về một số tác phẩm đã được dựng thành phim của L.Tolstoy (dưới dạng điểm phim)

Những tài liệu mà chúng tôi thu thập được trong quá trình tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề tuy còn ít ỏi nhưng cũng đã giúp chúng tôi có những định hướng

trong việc giải quyết vấn đề đã đặt ra ở công trình này

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

Đề tài hướng đến mục đích làm sáng rõ sức hấp dẫn của Tolstoy và sáng tác của ông đối với điện ảnh; cũng như điện ảnh đã tiếp nhận tác phẩm của ông một cách sinh động và sáng tạo ra sao Xác định mục tiêu ấy, chúng tôi cũng đặt ra một số nhiệm vụ của đề tài như sau:

- Nghiên cứu để làm nổi bật sức sống và giá trị những tác phẩm văn học của Lev Tolstoy, đặc biệt là ý nghĩa của nó đối với các loại hình nghệ thuật khác (ở đây là điện ảnh) Đồng thời, tìm hiểu đặc trưng về mặt thi pháp trong sáng tác của Tolstoy để xem xét những đặc trưng này có ảnh hưởng như thế nào đến việc tiếp nhận Tolstoy và thể hiện những sáng tác của ông một cách có hiệu quả lên màn ảnh

- Bước đầu đi sâu tìm hiểu mối quan hệ giữa điện ảnh và văn học thông qua việc phân tích một số tác phẩm văn học được chuyển thể điện ảnh của Tolstoy

- Tìm hiểu vai trò của điện ảnh trong việc phổ biến các tác phẩm văn học có giá trị (mà ở đây là các tác phẩm của Tolstoy) đến với công chúng

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu được vận dụng trong công trình này là phương pháp so sánh, cụ thể là so sánh văn học – văn hóa, so sánh văn học với một loại hình nghệ thuật khác (quan hệ ngoại văn học) Đây là sự so sánh văn học trong bối cảnh văn hóa để thấy được vai trò của văn học trong bối cảnh văn hóa (văn học là một bộ phận của văn hóa, tương tác với các bộ phận khác, đặc biệt là các bộ phận có

sử dụng chất liệu ngôn ngữ) Việc so sánh tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh thường dựa trên quan hệ giao lưu ảnh hưởng như mượn cốt truyện, tình tiết, tiếp thu tư tưởng…, đồng thời sáng tạo trên cơ sở vay mượn… Tuy nhiên, về cơ bản, so sánh văn học và điện ảnh vẫn là sự so sánh hai hệ thống nghệ thuật khác nhau với những đặc trưng khác nhau, nên lẽ dĩ nhiên chỉ mang tính chất tương đối và hướng vào một số tiêu điểm

5 Giới hạn của đề tài

Sự nghiệp sáng tác của L.Tolstoy vô cùng đồ sộ và phong phú về mặt số lượng cũng như thể loại Vì thế, trong công trình này, chúng tôi chủ yếu giải quyết vấn đề đặt ra dựa trên việc phân tích một số đặc trưng của tiểu thuyết và truyện ngắn của Tolstoy Từ sự phân tích đó, chúng tôi hướng đến việc khám phá những đặc điểm của các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ tiểu thuyết, truyện ngắn của Tolstoy Phần phân tích, đối chiếu cụ thể một tác phẩm văn học và một tác phẩm điện ảnh được chuyển

thể (hoặc phóng tác) từ nguyên tác, chúng tôi lựa chọn 1 tiểu thuyết và 1 truyện ngắn tiêu biểu để làm ví dụ điển hình cho sự so sánh Tất nhiên, sự lựa chọn ví dụ này cũng chỉ mang tính chất tương đối (dựa trên một số tiêu chí) và góp phần làm sáng tỏ vấn đề đã đặt ra

6 Đóng góp mới của đề tài

Từ khi tác phẩm của Tolstoy ra đời cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về thi pháp sáng tác, phong cách và giá trị các tác phẩm của ông Tuy nhiên, nghiên cứu so sánh liên ngành trong sự đối chiếu các tác phẩm của ông với các tác phẩm của các loại hình nghệ thuật khác có sử dụng ngôn ngữ - ở đây là điện ảnh – vẫn còn là một vấn đề khá mới mẻ Vì vậy, ở công trình nghiên cứu này, trong quy mô còn hạn chế của mình, chúng tôi đã bước đầu đi vào tìm hiểu sự tiếp thu đầy sáng tạo của điện ảnh trên cơ sở tiếp nhận các sáng tác của Tolstoy; từ đó, chỉ ra và lý giải nguyên nhân sự thu hút của tác phẩm của Tolstoy đối với điện ảnh Thiết nghĩ, đây cũng là một cách hiệu quả giúp chúng ta có thể tìm hiểu đặc trưng của mỗi loại hình (văn học

và điện ảnh) cũng như mối quan hệ giữa chúng trong cách tiếp cận và phản ánh đời sống

Việc khám phá sức lôi cuốn của sáng tác Tolstoy đối với một loại hình nghệ thuật hiện đang dẫn đầu trong ngành công nghệ giải trí của thế giới cũng là một cách khẳng định giá trị tác phẩm của Tolstoy ở một góc độ khác; đồng thời bổ sung thêm một cách “đọc” Tolstoy mới mẻ và thú vị bên cạnh lối đọc truyền thống

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

Công trình sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích khi nghiên cứu về Lev Tolstoy và sự nghiệp sáng tác của ông ở một góc độ khác trong mối liên hệ với nghệ thuật điện ảnh Đồng thời, nó cũng góp phần đưa ra một ví dụ điển hình, sinh động khi bàn về mối quan hệ giữa điện ảnh và văn học Về thực tiễn, qua công trình này, bạn đọc có thể tự đúc kết cho mình một cách đọc Tolstoy thật hiệu quả để khám phá chiều sâu trong tư tưởng của nhà văn Mặt khác, những nghiên cứu này sẽ là một trong những cơ sở cho các công trình quy mô hơn khi tìm hiểu về sự tiếp nhận của điện ảnh đối với các tác phẩm văn học của Tolstoy hay các nhà văn khác trên thế giới

8 Kết cấu của đề tài

Công trình gồm 3 chương (ngoài phần mở đầu và phần kết luận) được bố cục

cụ thể với các nội dung chính như sau:

Chương 1: Lev Tolstoy với điện ảnh – Những vấn đề chung:

1.1 Văn học và điện ảnh – Một số vấn đề giới thuyết

1.2 Sức hấp dẫn của Tolstoy đối với điện ảnh

Chương 2: Các tiểu thuyết được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy:

2.1 Một số giới thuyết về việc phân chia thể loại tiểu thuyết

2.2 Một số đặc trưng của tiểu thuyết Lev Tolstoy

2.3 Đặc điểm của một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ tiểu thuyết của

Lev Tolstoy 2.4 Phim Chiến tranh và hòa bình của điện ảnh Xô Viết như một kiểu mẫu

chuyển thể điện ảnh từ tiểu thuyết của Lev Tolstoy Chương 3: Các truyện ngắn được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy:

3.1 Một số giới thuyết về việc phân chia thể loại truyện ngắn

3.2 Một số đặc điểm của truyện ngắn Lev Tolstoy

3.3 Đặc điểm của một số tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ truyện ngắn của

Lev Tolstoy 3.4 Phim Mặt trời nửa đêm của điện ảnh Ý như một kiểu mẫu chuyển thể

điện ảnh từ truyện ngắn của Lev Tolstoy

CHƯƠNG 1 : LEV TOLSTOY VỚI ĐIỆN ẢNH – NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1.1.1 Đặc trưng của văn học

Đặc trưng của mỗi loại hình nghệ thuật, xét đến cùng là bắt nguồn từ chất liệu của nó Nếu chất liệu của hội họa là đường nét và màu sắc, của âm nhạc là âm thanh

và tiết tấu, của vũ đạo là hình thể và động tác…; thì chất liệu của văn học là ngôn từ, nhưng là ngôn từ giàu hình ảnh, biểu cảm và đa nghĩa Văn học chính là nghệ thuật ngôn từ Sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt, văn học có những đặc điểm, những ưu thế mà các nghệ thuật khác không có được Do gắn với âm thanh, ngôn ngữ có tiềm năng nhạc tính và tính hình tuyến cao Lấy ngôn từ làm chất liệu, văn học có lợi thế trong việc thể hiện những tư tưởng, tình cảm của tác giả; đồng thời tác động vào tư duy của người tiếp nhận một cách trực tiếp và khơi gợi ở họ sự tưởng tượng cao độ Vì vậy, với phương tiện ngôn từ, văn học hầu như không bị giới hạn về quy mô phản ánh cuộc sống, nó mang tính vô cực hai chiều về không – thời gian

Với chất liệu ngôn từ, văn chương đã tạo ra những hình tượng nghệ thuật đặc sắc, riêng biệt Nếu như khoa học phản ánh đời sống bằng hệ thống những khái niệm

lý tính, khô khan, trừu tượng; thì văn học nhận thức và tái hiện đời sống bằng hệ thống những hình tượng sinh động, cụ thể, cảm tính và giàu sức gợi Tính hình tượng cũng là một đặc trưng cơ bản của văn học Hình tượng nghệ thuật vừa mang tính khách quan, vừa mang tính chủ quan, vừa cụ thể vừa khái quát, là phương tiện đặc thù của văn học để phản ánh hiện thực khách quan, Nó chính là sản phẩm chưng cất từ tính đa dạng của đời sống kết hợp với sự tài tình trong khả năng quan sát, sự tinh tế của lăng kính thẩm mỹ và chiều sâu trong tư tưởng của nhà văn

Không phải ngẫu nhiên mà Claude Bernard (1813 – 1878) phát biểu rằng:

“Nghệ thuật là tôi, khoa học là chúng ta”1 Tính chất mới mẻ, độc đáo là những điều

không thể thiếu được của sáng tác văn nghệ Thẩm mĩ là thuộc tính của nghệ thuật và sáng tạo là phẩm chất cao nhất của nghệ sĩ Vì vậy, có thể nói rằng, đặc trưng thẩm mĩ

là một đặc trưng quan trọng để khẳng định văn học là chính nó chứ không nhầm lẫn vào bất kì một loại hình nghệ thuật nào khác Tính thẩm mĩ của văn học chính là cảm xúc về cái Đẹp, trực giác về cái Đẹp Với nghệ thuật ngôn từ, cái đẹp trong cuộc sống

đi vào thế giới văn chương đẹp đến hai lần bởi nó cộng hưởng cái đẹp trong tâm hồn

và tài hoa người sáng tạo Tuy nhiên, điều này còn phụ thuộc vào bản lĩnh và tài năng của người cầm bút Sáng tạo văn học, xét đến cùng, vẫn là công việc của cá nhân – một cá nhân độc đáo trong cách nhìn và cách thể hiện Có lẽ cũng vì vậy mà Nicolas Boileau từng bộc bạch:

“Ở mọi nghề khác đều có những thang bậc khác nhau Người ta có thể ngồi ở hàng giữa và vẫn được vẻ vang Nhưng ở nghề nguy hiểm gieo vần và cầm bút

Không có bậc trung, từ xoàng xĩnh đến tồi tệ”2 Mỗi nhà văn đều cần có một phong cách riêng Phong cách ấy thể hiện không đâu khác ngoài ngôn từ và chiều sâu của nó Nhà văn không phải là người làm xiếc với ngôn từ nhưng trong một chừng mức nào đó, là người mang lại cho ngôn từ cuộc sống thứ hai để nó tạo ra xúc cảm thẩm mỹ nơi người tiếp nhận

1.1.1.2 Đặc trưng của điện ảnh

Nếu văn học có một bề dày lịch sử về thời gian hình thành và phát triển thì những hình thức sơ khai của điện ảnh chỉ mới xuất hiện vào những thập niên cuối của thế kỉ XX Điện ảnh “khai sinh” chính thức vào ngày 28 tháng 12 năm 1985 với buổi chiếu đầu tiên tại Paris bởi Louis Lumière và Auguste Lumière Hai anh em nhà

Lumière chính thức được xem là người khai sáng ra nghệ thuật thứ bảy này; thế nhưng thành tựu này có được là do nó được xây nên từ những viên gạch nền của những phát minh tiền bối trong các lĩnh vực gần điện ảnh như nhiếp ảnh, đèn chiếu, đặc biệt là sân khấu bóng, đèn kéo quân của Trung Quốc

Kể từ khi ra đời đến nay, điện ảnh đã trải qua những bước thăng trầm để khẳng định ý nghĩa và giá trị tồn tại của thể loại gắn với sự phát triển về nội dung, hình thức, đặc biệt là kĩ thuật Từ sự xuất hiện của phim câm đến sự hiện diện của phim tiếng (bao gồm âm thanh và tiếng nói) là cả một cuộc cách mạng thể hiện sự sáng tạo không ngừng nghỉ của con người và sự phát triển ngày càng tiến bộ của các phương tiện kĩ thuật Điện ảnh vì thế tuy chỉ là một “đứa trẻ” so với văn học về tuổi đời phát triển, song không vì thế mà thiếu đi cái nhìn “già dặn” và phong phú về đời sống

Dù sinh sau đẻ muộn, thế nhưng cũng như những bộ môn nghệ thuật khác, điện ảnh có những đặc trưng riêng về mặt loại hình Điện ảnh là sản phẩm của thời hiện đại, sử dụng một hệ thống chất liệu khá phong phú như: ngôn từ, hình ảnh, màu sắc,

âm thanh, ánh sáng… Có thể nói, vì sử dụng chất liệu của nhiều loại hình nghệ thuật khác cộng lại nên điện ảnh có ưu thế trong việc phản ánh những vấn đề của đời sống

và con người một cách cụ thể, sinh động nhất Hiệu ứng mà điện ảnh mang lại cho người tiếp nhận cũng trực tiếp và mau lẹ, cùng một lúc nó tác động đến nhiều giác quan cũng như tư tưởng người xem Khi xem một bộ phim, cùng một lúc người xem

bị tác động bởi những hình ảnh, âm thanh đang diễn ra trên màn hình Và vì thế họ cũng không cần tưởng tượng nhiều, bởi những gì con chữ gợi mở đã được cụ thể hóa bằng trực quan sinh động là hình ảnh

Tuy điện ảnh có phần gần gũi với những hình ảnh của cuộc sống thường nhật, những thước phim trên màn ảnh như những lát cắt sinh động về đời sống con người; thế nhưng điện ảnh không phải là sự sao chép hiện thực để dựng thành phim (ngoại trừ phim tài liệu) Tương tự như văn học, điện ảnh mang tính hư cấu và tưởng tượng cao Nó đòi hỏi nhà biên kịch trước tiên phải biết “gia công” từ những chất liệu của

đời sống Nói như nhà phê bình điện ảnh Pháp Enrique Braso: “Một tác phẩm thành

khó ở đây là người biên kịch phải biết hình dạng hóa, hình ảnh hóa mọi khung cảnh, cảm xúc Nói khác đi, mọi chi tiết của điện ảnh phải là những chi tiết “có hình” hoặc

có khả năng hình ảnh hóa để máy quay có thể xử lý và chuyển lên từng thước phim được Vì vậy, có thể nhận ra rằng, điện ảnh cũng có sử dụng tư duy hình tượng nhưng cốt yếu vẫn là tư duy hình ảnh Ngay cả người làm công tác biên kịch, nghĩa là người làm việc với ngôn từ nhiều nhất, thì vẫn phải luôn thường trực tư duy hình ảnh Bởi lẽ,

về mặt hình thức, kịch bản điện ảnh phải được trình bày theo lối “hình dung”, nó là một bộ phim bằng chữ, trong đó mỗi phân đoạn (cảnh quay) đều phải được ghi chú không gian, thời gian cụ thể

Bên cạnh đó, điện ảnh luôn biết cách “bắt” câu chuyện phát triển để giữ được người xem ngồi trước máy thu hình Điều này có nghĩa là hình ảnh trên phim phải có kịch tính với nhiều dạng thức khác nhau Từ đó, đốt cháy giai đoạn trở thành một đặc trưng quan trọng, một bí quyết đặc thù của điện ảnh Không phải tất cả diễn tiến về không gian, thời gian, hành động, tâm trạng đều được đưa lên phim Điện ảnh bằng thủ thuật đốt giai đoạn luôn có sự chọn lọc về mức độ lôi cuốn và “tiềm năng” của hình ảnh khi đưa lên khuôn hình

Một bộ phim không bao giờ là sáng tạo riêng lẻ của một cá nhân nào Nó không phải là sản phẩm của duy nhất biên kịch, đạo diễn hay quay phim… Các thành viên của một đoàn làm phim luôn phân phối trách nhiệm cho nhau: đó là biên kịch, đạo diễn, diễn viên, dựng phim, nhạc sĩ… Bên cạnh các thành viên sáng tạo này còn

có những người cùng lúc vừa sáng tác nghệ thuật, vừa thao tác kĩ thuật như quay phim, họa sĩ, kĩ sư âm thanh… và một số thành viên quan trọng khác như thư ký trường quay, trợ lý đạo diễn, phụ trách đạo cụ… Nói chung, tác phẩm điện ảnh là sáng tạo của tập thể, trong đó thành công của bộ phim đòi hỏi sự nỗ lực và phối hợp chặt chẽ, ăn ý của mỗi thành viên Việc sản xuất ra một bộ phim gần giống với việc tạo ra một sản phẩm từ một nhà máy Nghĩa là cần phải đi theo một trình tự nhất định và đòi hỏi tính dây chuyền cũng như sự phối hợp đồng bộ Có thể dẫn lời đạo diễn người

Pháp Robert Bresson để làm rõ đặc trưng này của điện ảnh: “Một bộ phim sinh ra trong đầu tôi và tôi giết chết nó trên trang giấy Nhưng nó được các diễn viên làm

sống lại, rồi lại bị máy quay phim giết chết Sau đó nó lại hồi sinh với cuộc sống lần thứ ba, cũng là lần cuối trong phòng dựng phim Tại đây những phiến đoạn rời rạc được ghép lại trong hình thức hoàn tất của nó”3

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh

Cũng như văn học, điện ảnh lấy chất liệu từ đời sống để nhào nặn thành một bộ phim Cảm hứng điện ảnh đến với nhà đạo diễn cũng tương tự cảm hứng thẩm mĩ của

nhà văn khi viết nên một tác phẩm văn chương “Một bộ phim, đầu tiên và trên hết là tác phẩm nghệ thuật, sản phẩm của một cái nhìn, một ý tưởng, một khát vọng tôn vinh xúc cảm mỹ học của con người”4 Thế cho nên, giữa văn học và điện ảnh vẫn tồn tại rất nhiều những nét tương đồng bất chấp nhiều khác biệt về mặt đặc trưng loại hình

Belinsky từng khẳng định: “Thơ văn mang trong mình tất cả các yếu tố của các loại hình nghệ thuật khác Nó hầu như đồng thời sử dụng không tách rời phương thức của tất cả các loại hình nghệ thuật riêng biệt Thơ văn chính là toàn bộ nghệ thuật”

Nghĩa là, xét rộng ra, cũng như điện ảnh, văn học là một nghệ thuật tổng hợp nhưng với hàm nghĩa là nó sử dụng nhiều phương thức của các loại hình nghệ thuật khác (trong đó có điện ảnh), rồi cụ thể hóa và biểu hiện tất cả các phương thức đó bằng nghệ thuật ngôn từ

Kịch bản là yêu cầu hàng đầu của điện ảnh, song để có được một kịch bản phục

vụ cho việc sản xuất phim thì nhất thiết phải có những nguồn cung ứng Đầu tiên, một

số nhà điện ảnh cho rằng điện ảnh là một nghệ thuật riêng biệt so với các loại hình nghệ thuật có trước cho nên họ “khước từ” nguồn đề tài phong phú có sẵn từ văn học Tuy nhiên, theo thời gian, sự phát triển rộng khắp và nhanh chóng của điện ảnh và vô tuyến truyền hình đã buộc các nhà sản xuất phim đứng trước thách thức và yêu cầu phải mang lại cho khán giả nhiều sản phẩm điện ảnh có bề sâu và phong phú hơn Vì vậy, họ không thể chỉ dựa vào nguồn kịch bản do các nhà biên kịch điện ảnh “vắt óc” nghĩ ra mà phải huy động từ nhiều nguồn; và văn học chính là một mảnh đất màu mỡ

3 David Bordwell, Kristin Thompson (2008), Nghệ thuật điện ảnh, Dẫn luận Giáo trình Chuyên ngành Điện ảnh,

Nxb Giáo dục, tr.37

để các nhà làm phim khai thác Emmanuelle Toulet, nhà nghiên cứu điện ảnh người

Pháp, đã không ngần ngại chỉ ra rằng: “Điện ảnh cần sự tưởng tượng bởi vì trước khi trở thành sản phẩm của bộ óc và khoa học, nó là sản phẩm tưởng tượng của các nhà tiểu thuyết”5 Nền công nghiệp điện ảnh đã lần lượt đưa lên màn ảnh những tác phẩm văn học, đặc biệt là những tác phẩm kinh điển được công chúng yêu thích Sự chuyển thể từ tác phẩm văn học thành kịch bản điện ảnh trở thành một xu thế tất yếu Chẳng

hạn kịch bản của bộ phim Mỹ Gone With The Wind (Cuốn theo chiều gió) được

chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Magaret Mitchell; kịch bản của bộ phim Pháp

L’Armant (Người tình) được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Magueritte Duras;

kịch bản của bộ phim truyền hình Trung Quốc Tây Du Ký được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Ngô Thừa Ân; hay kịch bản của các bộ phim như: Romeo and Juliette (Romeo và Juliette), King Lear (Vua Lear), Othello, Mac Beth… đều được

chuyển thể từ các kịch bản sân khấu của Williams Shakespeare…

Tất nhiên, việc chuyển thể một tác phẩm văn học thành kịch bản điện ảnh nhất thiết phải tuân thủ một số các tiêu chuẩn và yêu cầu nhất định của kỹ thuật –nghệ thuật điện ảnh Bởi lẽ, giữa điện ảnh và văn học vẫn có những điểm khác nhau cơ bản Nếu chất liệu của văn học là ngôn từ (chất liệu duy nhất); thì chất liệu của điện ảnh là một loại chất liệu tổng hợp Điện ảnh là một loại hình nghệ thuật tổng hợp (biểu diễn, tạo hình, biểu hiện…) chứ không phải là nghệ thuật biểu hiện, nghệ thuật thuần túy như văn học Nó là một bộ môn nghệ thuật tốn kém Điện ảnh cùng một lúc vừa là sản phẩm nghệ thuật, vừa là sản phẩm công nghệ Bởi nó được đầu tư về cả ý tưởng, tiền bạc lẫn sự hỗ trợ của các phương tiện kĩ thuật Một tác phẩm văn học ra đời trước hết

là do nhu cầu cảm xúc, nhu cầu tự biểu hiện và sau đó mới là nhu cầu được đồng cảm, chia sẻ từ độc giả của nhà văn Một tác phẩm điện ảnh ra đời không thể chỉ vì nhu cầu hay sở thích của cá nhân biên kịch hay đạo diễn Không nhà sản xuất phim nào lại dại dột và mạo hiểm đến độ bỏ ra một số tiền đầu tư lớn để tung ra một bộ phim chỉ để cho riêng mình xem Người làm phim luôn đặt vấn đề doanh thu (dựa trên thị hiếu và

5

Việt Linh sưu tập (2000), Ý tưởng nghề nghiệp, Nxb Văn hóa Sài Gòn, tr.20

sự hưởng ứng của công chúng) như một trong những mối quan tâm hàng đầu khi

quyết định bắt tay vào sản xuất một bộ phim

Nếu văn học tác động trực tiếp sự hình dung và trí tưởng tượng của chúng ta thì điện ảnh lại tác động trực tiếp đến thính giác và thị giác của khán giả Ví như khi mô

tả một phong cảnh, nhà văn phải dùng nhiều ngôn từ mới có thể "vẽ" nên một bức tranh trong trí tưởng tượng của độc giả; nhưng trên màn ảnh, chỉ cần một cảnh quay là

có thể làm cho khán giả có cảm giác như đang sống trong khung cảnh ấy Bên cạnh

đó, nếu trong văn học, đặc biệt là thể loại tự sự, việc sử dụng những câu văn có tính chất thuyết minh và kể chuyện là một thủ pháp hiệu quả và cần thiết, nhưng chúng không hợp với phương pháp biểu hiện của điện ảnh…Tuy nhiên, xét một cách khách quan, có thể khẳng định rằng điện ảnh cũng là một cách tiếp nhận văn học – một lối tiếp nhận đầy sáng tạo và mới mẻ (Điều này sẽ được lý giải và làm rõ thông qua việc khảo sát, phân tích một số tác phẩm văn học được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy ở những chương sau)

1.2 Sức hấp dẫn của Lev Tolstoy đối với điện ảnh

1.2.1 Khái quát về tiểu sử và sáng tác của Lev Tolstoy

Lev Tolstoy là một trong những đại biểu xuất sắc nhất của văn học hiện thực Nga và thế giới thế kỉ XIX Ông giống như một cây đại thụ mà từ lâu gốc rễ của nó đã bám chặt trong lòng mảnh đất Nga, còn tán lá của nó thì đã vươn ra bên ngoài phạm vi của một lãnh thổ để tỏa bóng mát bất chấp sự trải dài của không gian và sự trôi chảy của thời gian Qua gần 60 năm hoạt động văn học cần mẫn, nghiêm túc, ông đã để lại cho nhân loại một di sản văn học đồ sộ và quý báu với ba bộ tiểu thuyết dài, hàng chục truyện vừa, hàng trăm truyện ngắn, một số vở kịch cũng như nhiều bài văn chính

luận… Nói như Maxim Gorky: “Không bao giờ có thể hết ngạc nhiên về ông”6

L.N.Tolstoy sinh ngày 9 tháng 9 năm 1828 tại điền trang Yasnya Polyana thuộc tỉnh Tula trong một gia đình quý tộc lâu đời Năm lên hai, Tolstoy mồ côi mẹ, lên chín thì mồ côi bố Việc trông nom ông do các bà cô đảm nhiệm Riêng việc học của

Tolstoy được chăm sóc khá kĩ lưỡng ngay từ lúc ông còn nhỏ Tolstoy từng theo học tại Đại học Kazan (1844-1847) Ban đầu ông học ở hệ Đông phương, khoa Ngữ văn; sau ông chuyển sang học Luật nhưng rồi bỏ dở cả hai Năm 19 tuổi, L.Tolstoy nhận phần chia gia tài của cha mẹ và trở thành ông chủ điền trang Yasnya Polyana Cuộc sống ở điền trang của người trang chủ trẻ về sau được Tolstoy phản ánh phần nào

trong tác phẩm Buổi sáng của một địa chủ

Năm 1851, ông tình nguyện phục vụ trong quân đội ở Kavkaz, bắt đầu sự

nghiệp văn chương với tiểu thuyết Thời thơ ấu đăng trên tạp chí Người đương thời

năm 1852 và nhanh chóng giành được cảm tình của đông đảo bạn đọc Ông phấn khởi

viết tiếp và hoàn thành bộ ba tác phẩm tự thuật với Thời niên thiếu (1854) và Thời thanh niên (1857) Trong thời gian phục vụ tại quân đội 4 năm, Tolstoy còn cho ra đời Những truyện Sevastopol (1855), đây có thể xem là khúc dạo đầu cho bản anh hùng ca Chiến tranh và hòa bình sau này

Tolstoy ra nước ngoài lần đầu tiên vào năm 1857 Những tượng của ông về một Châu Âu tư sản tự do buồn chán và thất vọng đã được thể hiện trong truyện ngắn

Lusern Ông trở về Nga, viết các truyện ngắn Ba cái chết (1858), Hạnh phúc gia đình

(1859); đồng thời cắt đứt quan hệ với Tạp chí Người đương thời Trong khoảng thời

gian 1859-1862, Tolstoy dành mối quan tâm của mình đến vấn đề nông nô và giải phóng nông nô Ông say sưa làm giáo dục, mở trường học cho trẻ em nông dân, biên

soạn sách giáo khoa, xuất bản tờ tạp chí giáo dục Yasnya Polyana…

Mùa thu năm 1862, ông kết hôn với Sofya Berhs – một người phụ nữ đảm đang, hết lòng vì chồng đồng thời cũng là người thư kí trung thành và tận tụy đối với những sáng tác của ông Cuộc hôn nhân này đã mang lại cho ông nhiều hạnh phúc và

cũng không ít sóng gió Cũng trong thời gian này, Tolstoy hoàn thành truyện Những người Cozac và Polinushka Tolstoy miệt mài viết Chiến tranh và hòa bình ở trại ấp

Yasnya Polyana ròng rã từ năm 1863 đến 1869 Cuốn tiểu thuyết vĩ đại này đã làm

cho tên tuổi của ông nổi tiếng khắp thế giới, khiến ông được mệnh danh là “con sư tử của văn học Nga” Bốn năm sau, ông bắt đầu sáng tác Anna Karenina (1873 – 1877) Tuy tác phẩm này không kì vĩ và hoành tráng như Chiến tranh và hòa bình song lại

thể hiện sự già dặn hơn trong miêu tả và phân tích tâm lý nhân vật, nêu bật được nhiều vấn đề cấp bách của xã hội lúc bấy giờ

Vào những năm 80, Tolstoy trải qua những khủng hoảng sâu sắc trong đời sống

tinh thần, ông viết Tự thú (1879 – 1890), tuyên bố từ bỏ giai cấp mình, chối bỏ những

sáng tạo nghệ thuật mà mình đã tạo nên trước đó và quyết định sống cuộc sống của một người lao động Sau một thời gian dài “sám hối”, năm 1886, Tolstoy quay trở về với văn chương với những cảm hứng và ý tưởng mới, quan tâm đến con người trong

sự đối mặt với cái chết, với những ám ảnh tội lỗi và khát khao vươn tới sự hoàn thiện đạo đức để tìm kiếm sự phục sinh trong tâm hồn Ông viết một loạt các tác phẩm với

chủ đề này như: Cái chết của Ivan Ilich (1886), Bản xô nát Kreutzer (1887 – 1989), Đức cha Xerghi (1896)

Tác phẩm vĩ đại nhất của Tolstoy những năm 90 là tiểu thuyết Phục sinh (1889 –

1899) Đây là bản án đanh thép tố cáo chế độ nông nô chuyên chế và giáo hội Nga là những kẻ đẩy quần chúng vào cảnh khốn cùng Tác phẩm này được xem là nguyên cớ để giáo hội Nga rút phép thông công của Tolstoy vào năm 1901 Tuy nhiên, sự kiện này không những không làm giảm sút danh tiếng của Tolstoy mà ngược lại, càng làm cho uy tín và sức ảnh hưởng của ông thêm lan tỏa

Trong những năm cuối đời, ngòi bút của Tolstoy vẫn không hề khô cạn, ông lần

lượt cho ra đời các tác phẩm Hadzhi Murad (1901-1904), Sau vũ hội (1903) Vào những

năm tháng cuối cùng, Tolstoy lại lâm vào một cơn khủng hoảng về tinh thần Những mộng ước, lý tưởng mà ông đã theo đuổi suốt đời mình dường như vẫn chưa thực hiện được Bên cạnh đó, sự bất hòa giữa ông và gia đình lại càng làm cho bi kịch đó thêm nặng nề, ông luôn bị ám ảnh bởi ý muốn rời bỏ gia đình Rạng sáng ngày 28 tháng 10 năm 1910, Tolstoy bí mật rời bỏ Yasnaya Polyana, bị cảm lạnh trên đường đi và qua đời tại một ga xép tên là Astapovo vào ngày 7 tháng 11 Thi hài Tolstoy được đưa về

an táng tại trại ấp Yasnaya Polyana Sự ra đi của Tolstoy làm cả nước Nga bàng hoàng, sửng sốt và để lại những khoảng trống khó lấp đầy đối với văn học Nga cũng như văn học thế giới

1.2.2 Thống kê một số tác phẩm được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy

Tuy văn học được xem là nguồn đề tài phong phú cho điện ảnh khai thác và phát huy sức sáng tạo của mình; thế nhưng không phải bất kì một tác phẩm văn học

nào cũng được chuyển thể hay phóng tác thành tác phẩm điện ảnh Bởi “một bộ phim

là sự sống của một tác phẩm chứ không phải là sự kể lại một câu chuyện” (Jean

Cocteau, đạo diễn người Pháp)7 Lev Tolstoy là một nhà văn Nga nổi tiếng, có tầm ảnh hưởng sâu rộng và có tác phẩm được đưa lên điện ảnh nhiều nhất Với một sự nghiệp sáng tác đồ sộ và có giá trị đã chịu sự thử thách của thời gian và lịch sử, các tác phẩm văn học của Tolstoy lẽ dĩ nhiên trở thành kho đề tài phong phú cho các nhà làm phim thỏa sức tung hoành các ý tưởng nghề nghiệp của mình Sức hấp dẫn của sáng tác Tolstoy đối với điện ảnh không chỉ xuất phát từ chính sức lôi cuốn về mặt văn bản nghệ thuật và nội dung tác phẩm mà còn bắt nguồn từ chính cuộc đời và con người và tư tưởng của Tolstoy

Với sự đa dạng về đề tài (lại là những đề tài mang tính vĩnh cữu như chiến tranh, hòa bình, tình yêu, hôn nhân, sự sống, cái chết, đức tin…) và thi pháp, văn bản lại giàu chất điện ảnh nên nhiều tác phẩm của Tolstoy được dựng thành phim không chỉ một lần mà được chuyển thể hoặc biến tấu theo nhiều dạng thức khác nhau Dưới đây là thống kê (chưa đầy đủ) một số tác phẩm được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy (trong đó không chỉ có tiểu thuyết và truyện ngắn mà còn có cả kịch của Tolstoy) mà chúng tôi tổng hợp được từ nhiều nguồn tài liệu trên Internet, trong đó có

hai nguồn chính là website www.imdb.com và

Tác phẩm điện ảnh

Năm sản xuất

Nền Điện ảnh

Đạo diễn Giải thưởng

Chiến tranh và hòa bình (Voyna I mir)

1915 Nga Vladimir Gardin,

Yakov Protazanov

Chiến tranh và hòa bình (Voyna I mir)

1915 Nga A.Kamensky

Chiến tranh và hòa bình (War and Peace)

1955-1959

Mỹ/Ý King Vidor (Kịch

bản Bridget Boland, Mario Camerini)

Chiến tranh và hòa bình (War and Peace)

1956 Ý King Vidor - Đề cử giải Oscar

(1957), BAFTA Film Award (1957), DGA Award (1957)

- Thắng giải Best Cinematography Award (1956), Golden Globe (1957)

1869

Cũng là con người

1958 Liên Xô G.Danelia,

I.Talankin (đồ án

(People, Too) tốt nghiệp trường

đại học điện ảnh)

Chiến tranh và hòa bình (Voyna I mir)

- Thắng giải NYFCC Award (1968), Golden Globe (1969), NBR Award (1969)

Chiến tranh và hòa bình (War and Peace)

1972 Anh

(BBC)

John Howard Davies (kịch bản Jack Pulman)

- Thắng giải BAFTA

TV Award (1973)

Chiến tranh và hòa bình (War and Peace)

1991 Liên Xô Humphrey

Burton

Chiến tranh và hòa bình (War and Peace)

1998 Mỹ Harrison Engle

Chiến tranh và hòa bình (War and Peace)

2007 Ý Robert Dornhelm,

Brendan Donnisson

(Kịch bản: Clara

S Beranger)

(Fox Film Company)

J Gordon Edwards

(Hungária Filmgyár)

Márton Garas (Kịch bản István Lázár)

Mara Film)

(Zelnik-Frederic Zelnik

(Tiểu thuyết)

Goldwyn-Mayer (MGM))

(Metro-Edmund Goulding (Kịch bản:

Marian Ainslee)

Goldwyn-Mayer (MGM))

(Metro-Clarence Brown (Kịch bản: S.N

Behrman, Clemence Dane)

- Thắng giải Mussolini Cup NYFCC (1935), Award (1936)

Anna Karenina 1948 Anh

(London Film Productions)

Julien Duvivier (Kịch bản Jean Anouilh, Julien Duvivier)

(hãng Mosfilm)

Tatyana Lukashevich

Nha

Luis César Amadori, Ernesto Arancibia (Kịch bản: Ulises Petit

de Murat)

Dòng sông của tình yêu (River of Love)

Wilson)

Trimark)

Simon Langton (Kịch bản James Goldman)

Ngọn lửa lớn (Il grande fuoco/The Great Fire)

1995 Ý (hãng

Titanus)

Fabrizio Costa (Kịch bản: Enrico Medioli)

Anna Karenina 1996 Philippin Gil Tejada Jr

(kịch bản và đạo diễn)

1928 Liên Xô Vladimir Barsky

Những người Cô dắc

(The Cossacks)

1928 Mỹ

Goldwyn-Mayer (MGM))

(Metro-George W Hill (Kịch bản: John Colton,

Frances Marion (truyện vừa)

Những người Cô dắc

1961 Liên Xô

(hãng Mosfilm)

1996 Nga

(hãng Karavan,

BG Productions)

1985 Nga

(hãng Lenfilm)

A.Kazhdanovsky

1972 Ý Paolo Taviani,

Vittorio Taviani (kịch bản và đạo diễn)

1930 Đức

(hãng

Alexandre Volkoff

vừa) Teufel

/The White Devil)

UFA)

Bản xônát Kreutzer

1911 Nga P.Chardynin

Bản xônát Kreutzer

1914 Nga V.Gardin

Bản xônát Kreutzer

1922 Đức

Mara Film)

(Zelnik-R Petersen

Bản xônát Kreutzer (Kreutzerova sonáta)

1926 Tiệp

Khắc

Gustav Machaty'

Bản xônát Kreutzer (Kreutzerova sonáta)

1930 Tiệp

Khắc

Friedrich Fehér

Bản xônát Kreutzer (Aien kyo)

1937 Nhật Bản Kenji Mizoguchi

(kịch bản và đạo diễn)

de Saint

1937 Pháp Jean Dréville

Petersbourg /White Nights of

St Petersburg) Bản xônát Kreutzer

1937 Đức Veit Harlan

(kịch bản Eva Leidmann)

(kịch bản Tulio Demicheli)

Những tình nhân không có tình yêu (Amanti senza amore/

Lovers without Love)

1947 Ý Gianni

Franciolini, Gianna Manzini (kịch bản)

Cuồng mê (Locura pasional/

Passional Madness)

1955 Mexico Tulio Demicheli

(kịch bản và đạo diễn)

Bản xônát Kreutzer (Kreitserova sonata)

1960 Nga Jovan Konjovic

(hãng

S.Milkina,

Kreutzer Mosfilm) M.Shveitser

Thây sống (The Weakness of Man)

1916 Mỹ

(Peerless Productio

ns, World Film Corporation)

Barry O'Neil (kịch bản E

Lloyd Sheldon)

Thây sống (Der lebende Leichnam)

1918 Đức

(Richard Oswald-Film)

Richard Oswald

Sự chuộc tội (Atonement)

1919 Mỹ William

Humphrey (kịch bản George Edwardes-Hall, William Humphrey)

(Althoff-Rudolf Fein

Walther-Thây sống (Der Lebende Leichnam /Живой труп)

1929 Đức +

Liên Xô

Fyodor Otsep (kịch bản Boris Gusman, Anatoli Marienhof)

Chuộc tội (Redemption)

1930 Mỹ

Goldwyn-Mayer (MGM))

(Metro-Fred Niblo

Những đêm, của lửa

(Nuits de feu /Nights of Fire)

1937 Pháp Marcel L'Herbier

(kịch bản Marcel L'Herbier, T.H Robert, Jean Sarment)

Thây sống (kịch phim)

1952 Liên Xô V.Vengerov

Thây sống (phim truyện nhựa)

1969 Liên Xô V.Vengerov

Thây sống (Der Lebende Leichnam)

1981 Đức Otto Schenk

Ông chủ và người làm công

1912 Nga S.Mintus 1

làm công Man

/Хозяин и

работник)

(truyện ngắn)

Ông chủ và người làm công

1918-1919

Nga

M.Bonch-Tomashevsky và A.Smirnov

Quyền lực bóng tối

1909 Nga Chardynin

Quyền lực bóng tối

1909 Mỹ D W Griffith

(kịch bản Frank

E Woods)

Phục sinh (Resurrection)

1912 Mỹ

Sự phục sinh của một người đàn bà (A Woman's Resurrection)

1915 Mỹ

(Fox Film Corporation)

J Gordon Edwards

Phục sinh (Opstandelse)

(Resurrezione) (kịch bản H

Bataille)

Phục sinh (Resurrection)

(Zelnik-Friedrich Zelnik

Phục sinh (Resurrection)

1927 Mỹ

(Edwin Carewe Productions)

Edwin Carewe (kịch bản Edwin Carewe, Finis Fox)

(Universa

l Pictures)

Edwin Carewe (kịch bản Finis Fox)

Nha

Eduardo Arozamena, David Selman

Sống một lần nữa (We Live Again)

1934 Mỹ

(Samuel Goldwyn Company) Rouben Mamoulian

Phục sinh (Resurrección)

1943 Mexico Gilberto Martínez

Solares (kịch bản

và đạo diễn)

Phục sinh (Auferstehung/Ré surrection/Resurr ezion)

1958 Đức/Pháp

/Ý

Rolf Hansen (kịch bản Renato Castellani, Juliane Kay)

1960-1962

Liên Xô Mikhail Shveister

Phục sinh (Resurrection)

1970 Anh

(BBC)

David Giles (kịch bản Alexander Baron)

Đêm tối của linh hồn (Anantha Rathriya/

Dark Night of the Soul)

1996 Sri Lanka Prasanna

Vithanage (kịch bản và đạo diễn)

Phục sinh (Risurrezione)

2001 Ý Paolo Taviani,

Vittorio Taviani (kịch bản và đạo diễn)

/За что?)

(truyện ngắn)

(kịch bản Aleksandr Bondarev, Pavel Finn)

Người ta sống bằng gì?

1916 Nga A.Vertinsky

Hành trình sống (Man on the Way)

1939 Anh Vernon Sewell

(kịch bản và đạo diễn)

Happiness)

Qua bảng thống kê còn sơ lược này, chúng ta có thể thấy rằng sự quan tâm của điện ảnh đối với tác phẩm của Tolstoy đã bắt đầu từ rất sớm, kéo dài liên tục cho đến tận bây giờ Có những tác phẩm chỉ được chuyển thể một lần, nhưng cũng có những

sáng tác được dựng phim rất nhiều lần; chẳng hạn như tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình được dựng lại đến 11 lần, Anna Karenina được dựng lại đến 24 lần (trong đó có

1 vở ballet), Phục sinh được dựng lại đến 28 lần, truyện Bản xônát Kreutzer được

dựng lại đến 13 lần Ngay cả kịch của Tolstoy cũng có sức hấp dẫn đặc biệt đối với

các nhà làm phim, như vở kịch Thây sống được chuyển thể thành phim 13 lần…

Tuy Tolstoy là một nhà văn Nga nhưng không phải vì thế mà chỉ có các nhà làm phim Nga mới quan tâm đến các sáng tác của ông Thực tiễn thống kê cho thấy rằng, các nước làm phim dựa trên tác phẩm của Tolstoy khá đa dạng (Châu Âu, Mỹ,

Á, Phi) Có khi, một tác phẩm của nhà văn được điện ảnh một nước (ngoài Nga) chuyển thể đến vài lần vào những thời điểm khác nhau Từ đó có thể nói, sức hút của Tolstoy và tác phẩm của ông đối với điện ảnh là điều không thể phủ nhận

Bên cạnh đó, những bộ phim được chuyển thể từ tác phẩm của Tolstoy cũng đã được rất nhiều giải thưởng có cao quý, nghĩa là được công nhận về mặt nghệ thuật bởi những hội đồng điện ảnh uy tín Điều này ngoài việc khẳng định tài năng và đóng góp của các nhà làm điện ảnh trên hành trình đưa tác phẩm của Tolstoy đến với công chúng, cũng đã góp phần chứng tỏ giá trị các sáng tác của nhà văn

Như vậy, có thể kết luận rằng, tác phẩm của Tolstoy được đưa lên màn ảnh rất phong phú, đa dạng, dưới nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, trong điều kiện và quy

mô của bài nghiên cứu này, chúng tôi chưa thể khảo sát hết được, nên chỉ tập trung vào một số tiểu thuyết và truyện ngắn tiêu biểu cũng như một số phim tiêu biểu trong quá trình so sánh, giải quyết yêu cầu của đề tài (như đã trình bày ở mục giới hạn đề tài trong Phần mở đầu)

CHƯƠNG 2 CÁC TIỂU THUYẾT ĐƯỢC CHUYỂN THỂ ĐIỆN ẢNH CỦA LEV TOLSTOY

2.1 Một số giới thuyết về việc phân chia thể loại tiểu thuyết

Thuật ngữ “tiểu thuyết” với nghĩa rộng (tương ứng với thuật ngữ tiếng Anh là

fiction), có thể bao gồm cả “trường thiên tiểu thuyết” với các tác phẩm dài hàng trăm, hàng ngàn trang (như Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina của L.Tolstoy, Tấn trò đời của Balzac, Những người khốn khổ của V.Hugo, hay như những bộ tiểu thuyết chương hồi trường thiên của Trung Quốc: Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký ), “trung thiên tiểu thuyết” với các tác phẩm dài khoảng vài trăm trang trở lại (như Đức cha Xerghi, Cái chết của Ivan Ilich, Bản xô nát Kreutzer của L.Tolstoy), và

“đoản thiên tiểu thuyết” với các truyện khoảng chừng vài trang đến vài chục trang (như những truyện rất ngắn của Chekhov, Kawabata, …Tolstoy cũng có những tác phẩm rất ngắn, độ vài trang, thường có tính chất triết lý hay giáo huấn, như truyện

Chúa biết sự thật nhưng chờ, Ba cái chết…)

Trong nghĩa hẹp, người ta thường sử dụng thuật ngữ “tiểu thuyết” để chỉ các tác phẩm có quy mô lớn về cả dung lượng số trang lẫn dung lượng phản ánh Ở nghĩa hẹp này, tiểu thuyết trong mối tương quan với các thể loại khác mang hàm nghĩa là

“trường thiên tiểu thuyết” và được phân loại như sau: tiểu thuyết (trường thiên tiểu

thuyết, tiếng Anh là novel, tiếng Nga là roman), truyện vừa (trung thiên tiểu thuyết, tiếng Anh là short novel, tiếng Nga là povest), và truyện ngắn (đoản thiên tiểu thuyết, tiếng Anh là short story, tiếng Nga là rasskaz) Sự phân chia này chủ yếu theo tiêu chí

quy mô tác phẩm Tuy nhiên, đó không phải là sự phân chia máy móc và đơn giản, bởi

độ dài ngắn khác nhau cũng liên quan trực tiếp đến các đặc trưng về nội dung và thi pháp tác phẩm Điều đáng lưu ý đó là sự phân chia này chỉ có sau khi trong lịch sử tiểu thuyết đã có những tác gia như Tolstoy, Balzac, Hugo… và những tiểu thuyết vĩ

đại như Chiến tranh và hòa bình, Tấn trò đời, Những người khốn khổ Đồng thời đã

xuất hiện các tác gia như Chekhov, Hemingway, Kawabata… với những “truyện

ngắn nhỏ” (Chekhov), “truyện ngắn trong lòng bàn tay” (Kawabata), và các loại

“truyện ngàn chữ”, “truyện trăm chữ”…

Khi phân chia các chương nghiên cứu thành “tiểu thuyết” và “truyện ngắn” được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy, chúng ta hiểu theo nghĩa hẹp trên Nghĩa

là, trong công trình nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “tiểu thuyết” để chỉ

các bộ tiểu thuyết quy mô lớn của Tolstoy như Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina, Phục sinh Và đương nhiên, sự phân chia này chỉ có tính chất tương đối

nhằm giúp cho quá trình tìm hiểu, phân tích đề tài được sáng rõ hơn mà thôi Những

tác phẩm mà chúng tôi xếp vào chương “Một số tiểu thuyết được chuyển thể điện ảnh của Lev Tolstoy” kỳ thực là những “trường thiên tiểu thuyết” Đó là những tác phẩm

đồ sộ với số lượng hàng ngàn trang, trong đó Tolstoy hầu như “ôm đồm” đủ mọi vấn

đề của tiểu thuyết và của cả những thứ khác nữa (như triết học, tôn giáo, lịch sử…)

2.2 Một số đặc trưng của tiểu thuyết Lev Tolstoy

2.2.3 Tiểu thuyết quy mô lớn

Tiểu thuyết của Tolstoy, trong một chừng mức nhất định, đã đóng góp vào đặc

điểm chung của thể loại tính chất đồ sộ với quy mô lớn của nó Các tiểu thuyết của Tolstoy, nhìn chung đều mô tả một số lượng lớn các sự kiện với cốt truyện đa tình tiết,

hệ thống nhân vật phức tạp, đa tuyến

Tính chất quy mô trong tiểu thuyết của Tolstoy thể hiện đầu tiên ở tầm vóc hiện thực được phản ánh trong tác phẩm Bức tranh hiện thực được mô tả và tái hiện ở

cả bề rộng của không gian độ dài của thời gian Không những thế, bức tranh ấy còn được hoàn thiện bởi vô vàn những mảnh ghép khác Một hiện thực dày đặc và sống động – đó là những từ có thể dùng để nói lên tính chất quy mô trong tiểu thuyết của

Tolstoy Đọc Chiến tranh và hòa bình, cùng với sự di chuyển của không gian từ

Peterburgs đến Moskva, từ nông thôn đến chiến trường là sự thăng trầm của biết bao

số phận Có lẽ, do tầm bao quát rộng về thời gian và không gian mà tiểu thuyết này vẫn được xem là lịch sử của nhân dân Nga, đồng thời cũng là lịch sử của tâm hồn

Nga, tính cách Nga thế kỉ XIX Đến năm 1879, cuốn tiểu thuyết Anna Karenina của

Tolstoy được xuất bản đã mang lại tiếng vang lớn cho nhà văn Tuy quy mô của tiểu

thuyết này không bằng Chiến tranh và hòa bình, thế nhưng, nó không hề tỏ ra thua

kém về dung lượng hiện thực cũng như thông điệp thẩm mỹ, thông điệp nhân sinh mà

tác giả ngầm gửi gắm Anna Karenina cũng được xem là một cuốn tiểu thuyết có tầm

khái quát rộng lớn Nó là “lịch sử tâm hồn con người” được mở ra thông qua tình yêu

và hôn nhân Mãi đến cuối thập niên 90, L.Tolstoy còn cho ra đời cuốn tiểu thuyết lớn

cuối cùng của mình mang tên Phục sinh Tuy xét về nhiều phương diện, nó chưa vượt

qua được hai cuốn tiểu thuyết trước đó của tác giả; thế nhưng khả năng bao quát hiện thực tâm hồn, hiện thực đời sống của tác phẩm cũng rất đáng lưu ý

Trong tiểu thuyết của mình, Tolstoy đã chuyển tải hầu như mọi góc độ của đời sống xã hội lẫn đời sống con người thông qua việc đi sâu khám phá số phận cá nhân trong mối liên hệ với mọi mặt của cuộc sống ấy Không những thế, ông còn cố gắng

ôm chứa khá nhiều những vấn đề của đời sống trong sáng tác của mình Tiểu thuyết của Tolstoy dường như thu nạp trong nó cả những vấn đề về tình yêu, lẫn lịch sử, triết

lý, đạo đức, đức tin, cái chết… Thế cho nên, tính quy mô là một hệ quả tất yếu cho quá trình giải quyết những vấn đề này dưới cái nhìn tinh tường và sâu sắc của nhà văn

Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Tolstoy khá đa dạng, được chia thành nhiều tuyến đan xen lẫn nhau, đôi khi phong phú đến độ khó nắm bắt hết thảy Có tiểu

thuyết chứa khoảng vài chục nhân vật (như Anna Karenina, Phục sinh), nhưng cũng

có những cuốn tiểu thuyết dung nạp đến cả gần ngàn nhân vật có tên lẫn không tên

(như Chiến tranh và hòa bình) Với tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, nhà văn đã

đã xây dựng cả hàng ngàn nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu thông qua 333 chương

với 4 tập, 15 phần và phần Vĩ thanh Hệ thống nhân vật cũng được chia làm nhiều

tầng Mối quan hệ giữa các nhân vật là mối quan hệ móc xích và việc miêu tả số phận của các nhân vật trung tâm sẽ mở ra những mảng màu về cuộc đời của hàng chục, hàng trăm nhân vật phụ khác Tính đa tầng, đa tuyến trong hệ thống nhân vật chính là một trong những biểu hiện của tính quy mô trong tiểu thuyết của đại văn hào Nga này

Ta nhận thấy trong các tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina