Là một trong những tín hiệu nghệ thuật trở đi trở lại có sức ám ảnh với độc giả và phát huy được những hiệu quả thiết thực trong việc biểu đạt nội dung tư tưởng cũng như có vai trò quan [r]
Trang 1Lỗ Tấn-tên tuổi lớn của văn học Trung Quốc thế kỷ XX, ông là một trong số rất ít các tác gia trên thế giới có tài hấp dẫn độc giả bao thế hệ tìm đến với sáng tác của mình Sức lôi cuốn trong các tác phẩm của nhà văn
được tạo nên bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố Trong đó,lặp là một trong
những yếu tố cơ bản góp phần làm nên nét độc đáo, thú vị của những trang văn Lỗ Tấn, góp tiếng nói khẳng định chỗ đứng vững chắc của nhà văn trên văn đàn Trung Quốc cũng như trên thế giới
Là một trong những tín hiệu nghệ thuật trở đi trở lại có sức ám ảnh với độc giả và phát huy được những hiệu quả thiết thực trong việc biểu đạt nội
dung tư tưởng cũng như có vai trò quan trọng trong kết cấu, cốt truyện, phép lặp trong các tác phẩm của Lỗ Tấn có thể được xem là một đặc điểm thi
pháp trong các sáng tác của ông tạo nên “âm vang Lỗ Tấn”, “âm vang của những dấu hỏi, bắt người đọc phải tự trả lời, là những câu, những đoạn lặp đi lặp lại như xoáy sâu vào lương tri con người…” Sẽ là một thiếu sót nếu
chúng ta không thấy hết được nét đặc sắc của lặp trong tất cả các thể loại mà
Lỗ Tấn thể hiện trong khi sáng tác Chính vì vậy, ở bài viết này tôi xin đề
cập đến 1 khía cạnh rất nhỏ đó chính là phép lặp trong một số tác phẩm truyện ngắn của ông, để truyện ngắn nói riêng, các tác phẩm của Lỗ Tấn nói
chung vừa mang đậm màu sắc dân tộc lại vừa phảng phất nét đẹp thời đại và cũng để Lỗ Tấn xứng đáng với danh hiệu “ngọn cờ của văn học mới Trung Quốc”
Đánh giá về thi pháp Lỗ Tấn, giáo sư Lương Duy Thứ cho rằng: “Về mặt thi pháp, Lỗ Tấn rất dân tộc mà lại rất hiện đại”, “Có một thi pháp Lỗ Tấn và đó cũng là một thi pháp của văn học Trung Quốc thế kỷ XX Nó đậm
đà màu sắc Trung Quốc nhưng cũng rất hiện đại, tương thông với trào lưu hiện đại của thế giới” Một trong những biểu hiện của “màu sắc Trung Quốc nhưng cũng rất hiện đại” ở truyện ngắn Lỗ Tấn cũng như thi pháp truyện Lỗ
Trang 2Tấn đó chính là nghệ thuật lặp Vốn chỉ được sử dụng phần lớn trong các sáng tác thơ, lặp được Lỗ Tấn đưa vào truyện ngắn, thể loại tự sự, và đã phát
huy được thế mạnh của việc biểu đạt tư tưởng, ý đồ nghệ thuật của tác giả cũng như góp phần quan trọng đối với kết cấu của tác phẩm
Thật vậy, thủ pháp lặp được Lỗ Tấn sử dụng khá phong phú, đem lại
những hiệu quả lớn cho việc thể hiện nội dung tư tưởng cũng như giữ một
vai trò quan trọng trong kết cấu cốt truyện Vậy Lặp là gì mà nó có thể giúp
tác giả thành công đến thế?
Lặp là một thủ pháp nghệ thuật được sử dụng phổ biến trong văn học nghệ thuật nhất là ở thể loại thơ nhằm mục đích mở rộng nghĩa, gây ấn tượng mạnh hoặc gợi ra những cảm xúc trong lòng người đọc, người nghe Trong khi “văn xuôi dường như càng cố gắng tránh sự trùng điệp được chừng nào hay chừng ấy” thì số lượng lớn truyện Lỗ Tấn có sử dụng nghệ thuật lặp lại như là đi ngược lại so với quy luật thông thường, chứng tỏ sự già dặn trong việc học tập, kế thừa truyền thống của nhà văn Ở các sáng tác
truyện ngắn nói riêng và các tác phẩm của ông nói chung, biện pháp lặp
được sử dụng rất đa dạng và linh hoạt: tất cả đều có biểu hiện trùng điệp các hiện tượng, hoặc thuộc tính, đặc điểm cùng loại hoặc gần gũi của đối tượng miêu tả Một mặt: Phạm vi, đối tượng phản ánh trong các tác phẩm của Lỗ Tấn chi phối mạnh mẽ đến lời văn trong sáng tác của ông Mặt khác, tài năng trong nghệ thuật viết truyện đã giúp nhà văn lựa chọn cho mình những thủ pháp thích hợp, hiệu quả để xây dựng được những “nhân vật điển hình” trong “hoàn cảnh điển hình” như: Nhật ký người điên, Ngày mai, Cố hương,
Người cô độc, Tiếc thương những ngày đã mất, Lễ cầu phúc Tại đây, lặp
được xem như một công cụ đắc lực để:
Miêu tả ngoại hình nhân vật, biện pháp này được tác giả sử dụng khá thuần thục nhờ thế mà nó tạo được hiệu ứng khá tốt khi đến tay độc giả Nhà
Trang 3văn đặc biệt chú trọng đến đôi mắt, ánh mắt trong khi miêu tả ngoại hình
nhân vật Ở “Nhật ký người điên”, Lỗ Tấn miêu tả ánh mắt của ông Triệu:
“thế mà ông Triệu lại nhìn mình bằng một con mắt quái gở, hình như sợ mình mà cũng hình như muốn hại mình”, và ánh mắt của lũ trẻ “…tại sao bây giờ cũng trợn mắt kì dị như thế, hình như sợ mình mà cũng hình như
muốn hại mình” Hay trong “Lễ cầu phúc” độc giả lại bắt gặp cặp mắt của
thím Tường Lâm được nhà văn miêu tả rất nhiều lần, mỗi lần lại là một sắc thái khác nhau: “đôi mắt lờ đờ của thím bỗng sáng hẳn lên”, “mắt thím nhìn tôi chòng chọc”, “thím Tường Lâm ngước đôi con mắt lờ đờ”, “con mắt cũng lanh lợi hẳn lên”…
Ngoài ra, thủ pháp nghệ thuật này còn được tác giả sử dụng khi miêu
tả cảnh vật, tiêu biểu như các tác phẩm: Ngày mai, Sóng gió, Luồng ánh
sáng, Anh em, Tiếc thương những ngày đã mất Ví dụ: Trong “Anh em”, khi
Bái Quân đợi bác sĩ Tây đến khám bệnh cho ông Phủ Tĩnh được nhà văn miêu tả bằng các tiếng còi ô tô qua phân biệt của nhân vật: “có cái như tiếng còi cảnh sát, có cái nghe như đánh trống, có cái lại như đánh rắm, như chó sủa, vịt kêu, hay bò rống, gà mẹ cục tác, và có cái lại nghe như tiếng nấc nghẹn ngào”…
Khi miêu tả, phân tích tâm trạng nhân vật, biện pháp này cũng được
Lỗ Tấn đặc biệt chú trọng ở một số tác phẩm như: Mẩu chuyện nhỏ, Chuyện cái đầu tóc, Cố hương, AQ chính truyện, Lễ cầu phúc, Tiếc thương những ngày đã mất… nhằm mục đích phát hiện, miêu tả bệnh tinh thần của quốc
dân Trung Hoa nên tác giả cố tình xoáy sâu tìm hiểu để chỉ rõ căn bệnh về tinh thần của nhân vật Vì vậy, tâm trạng nhân vật được ông đặc biệt quan
tâm: Trong “AQ chính truyện” khi miêu tả tâm trạng nhân vật này nhà văn
Trang 4đã sử dụng thủ pháp lặp rất nhiều lần, ví dụ: “AQ nghĩ bụng” hoặc “y nghĩ bụng” Ngay sau một sự việc nào đó tác động đến AQ, “phép thắng lợi tinh thần” lại được bộc lộ:“Y nghĩ bụng: Gọi thế là sai! Là đáng cười!”
hay “AQ nghĩ bụng: Thế là sai, là đáng cười!”
Lặp lời phát ngôn của nhân vật hoặc lời đối thoại, đơn thoại vốn được xem là nghệ thuật đứng hàng đầu về lặp ở truyện ngắn Lỗ Tấn, nó được phát
ra từ miệng các nhân vật tham gia câu chuyện, có khi là nhân vật chính hoặc nhân vật phụ nhưng tập trung phần nhiều ở dạng đơn thoại của nhân vật chính như: Nhật ký người điên, Khổng ất Kỷ, Thuốc…
Tác giả còn sử dụng nghệ thuật này khi miêu tả đoạn đơn thoại của nhân
vật chính như lời người điên trong: “Nhật ký người điên”, hoặc của thím Tường Lâm ở “Lễ cầu phúc”… Hay khi lặp lời đơn thoại của nhân vật có
quan hệ với nhân vật chính, hướng về nhân vật chính như lời Cả Khang
(Thuốc) khẳng định 5 lần với ông bà Thuyên và thằng Thuyên “Cam đoan
thế nào cũng khỏi” Trong truyện ngắn của ông còn có mặt của một số hình tượng nhân vật trở đi trở lại Chẳng hạn, hình tượng nhân vật “tôi”, hình tượng “người điên”… “Tôi nghĩ bụng” là câu thường gặp trong các truyện ngắn