1 PHẦN MỞ ĐẦU 1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Năm 2010, chịu tác động dư âm của cuộc khủng hoảng tài chính thế giới, thị trường tài chính, tiền tệ có nhiều diễn biến phức tạp, hoạt động của ngành Ngân hàng ngày càng khó khăn, các Ngân hàng Thương mại muốn tồn tại và phát triển thì phải không ngừng tự hoàn thiện và làm mới phù hợp với quy luật phát triển chung, đặc biệt là nửa cuối năm với những biến động mạnh về tỷ giá USD và vàng trên thị trường đã làm tỷ lệ lạm phát tăng cao 11,75% (tăng 4,87% so với năm 2009), đồng tiền trở nên mất giá, và với mức thu nhập như hiện nay, phần lớn người tiêu dùng không thể có khả năng chi trả ngay lập tức cho tất cả các khoản mua sắm đặc biệt là các vật dụng đắt tiền. Trước thực tế đó, các Ngân hàng Thương mại đã thực hiện cung cấp các khoản vay tiêu dùng nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng và đồng thời mở rộng hoạt động kinh doanh, tăng tính cạnh tranh của Ngân hàng. Trong những năm gần đây, hình thức tín dụng này đã tạo được sự hấp dẫn, số lượng khách hàng tìm đến Ngân hàng yêu cầu cung cấp hình thức tín dụng này tăng lên đáng kể và tạo ra nguồn thu nhập lớn cho Ngân hàng. Tuy nhiên, với tiềm năng lớ n nhưng khai thác chưa hiệu quả nên tín dụng tiêu dùng vẫn chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng dư nợ tín dụng tại các Ngân hàng Thương mại hiện nay. Nhận thức được xu hướng, yêu cầu khách quan của nền kinh tế, của Ngân hàng, của các tầng lớp dân cư. Sau thời gian lao động thực tế tại TECHCOMBANK chi nhánh TP.HCM, tác giả nhận thấy tại chi nhánh cũng đã áp dụng các sản phẩm tín dụng tiêu dùng, nh ưng vẫn còn những tồn tại nhiều vướng mắc, chưa thể phát huy hết tiềm năng về hoạt động này. Vì thế, tác giả đã chọn đề tài: ”Giải pháp mở rộng và nâng cao hiệu quả tín dụng tiêu dùng tại Ngân hàng thương mại cổ phần Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM”, để làm đề tài nghiên cứu khoa học của mình. Đồng thời, đưa ra những giải pháp thiết thực nhấ t nhằm giúp chất lượng hoạt động của ngân hàng ngày một tốt hơn. 2 2 TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI Hiện nay, tín dụng tiêu dùng đang là mối quan tâm lớn trong xã hội hiện. Đối với dân cư, đặc biệt là thế hệ trẻ và những người có thu nhập thấp, họ không thể đợi đến già mới tiết kiệm đủ tiền để mua nhà, mua ôtô, trang thiết bị đồ dùng gia đình , . Tín dụng tiêu dùng sẽ giúp họ có được một cuộc sống ổn định ngay từ khi còn trẻ, bằng việc mua trả góp những gì cần thiết, tạo cho họ động lực để làm việc, có thể tiết kiệm, nuôi dưỡng con cái. Từ việc tín dụng tiêu dùng phát triển, sẽ giúp các doanh nghiệp kéo nhu cầu trong tương lai về hiện tại, quy mô sản xuất tăng nhanh, mức độ đổi mới, phong phú, chất lượng ngày càng lớ n. Chính điều này đã làm cho toàn bộ quá trình sản xuất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng diễn ra nhanh chóng và hiệu quả hơn. Về phía các Ngân hàng thì hoạt động này mang lại một nguồn thu nhập đáng kể. Đó chính là nền tảng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Một số đề tài nghiên cứu về vấn đề này: • “Giải pháp mở rộng tín dụng tiêu dùng tại chi nhánh Ngân hàng Đầu tư và Phát triển thành phố Hồ Chí Minh”, Nguy ễn Thị Xuân Thảo, Luận văn Thạc sĩ kinh tế (2007) • “Hoạt động tín dụng tiêu dùng tại Ngân hàng thương mại cổ phần Á Châu - Chi nhánh Chợ Lớn”, Luận văn tốt nghiệp (2006) • “Giải pháp mở rộng và nâng cao chất lượng tín dụng tiêu dùng ở chi nhánh NHNo & PTNT Tam Trinh”, Luận văn tốt nghiệp (2008) 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU - Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hoạt động tín dụng tiêu dùng trong NHTM - Đ ánh giá thực trạng tín dụng tiêu dùng tại TECHCOMBANK chi nhánh TP.HCM - Đưa ra những giải pháp thực tế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động tín dụng tiêu dùng tại TECHCOMBANK chi nhánh TP.HCM 3 4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Đối tượng nghiên cứu: Khách hàng sử dụng các sản phẩm tín dụng tiêu dùng tại TECHCOMBANK chi nhánh TP.HCM. - Phạm vi nghiên cứu: Khách hàng vay tiêu dùng tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM sinh sống trên địa bàn TP.HCM. 5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU - Phương pháp mô tả tình hình hoạt động của ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM trong những năm vừa qua. - Phương pháp thống kê, phương pháp so sánh, phương pháp phân tích những số li ệu về kết quả hoạt động kinh doanh, kết quả huy động vốn, doanh số cho vay, dư nợ cho vay, tình hình về hoạt động tín dụng tiêu dùng của Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM trong ba năm qua. - Phương pháp nghiên cứu hiện trường: Phương pháp điều tra thu thập thông tin thông qua bảng câu hỏi. + Lập bảng câu hỏi về những yêu tố liên quan đến hoạt động tín dụng tiêu dùng của Ngân hàng. Khảo sát các khách hàng cá nhân có lịch sử vay tiêu dùng tại Ngân hàng TMCP K ỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM. + Chọn mẫu: khoản 100 khách hàng trên địa bàn TP.HCM có lịch sử vay tiêu dùng tại ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM. + Tiến hành phát phiếu khảo sát đến khách hàng để thu thập dữ liệu. + Thu hồi phiếu khảo sát đã phát ra và tiến hành tổng hợp và phân tích số liệu. - Sử dụng phương pháp thống kê phân tích số liệu bằng phần mềm tin học ứng dụng SPSS 16.0 + Tổng hợp toàn bộ thông tin dữ liệ u đã tổng hợp được từ các phiếu khảo sát đã phát ra. Tiến hành làm sạch dữ liệu. + Chạy mô hình + Chạy các kiểm định 4 + Tiến hành phân tích các yếu tố. Xem xét mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố ảnh hưởng như thế nào đến sự hài lòng của khách hàng đến vay tiêu dùng của ngân hàng. Đưa ra nhận xét theo quan điểm cá nhân dựa trên kết quả phân tích vừa có được, từ đó đề xuất những ý kiến để góp phần nâng cao được hiệu quả của hoạt động tín dụng tiêu dùng của Ngân hàng. 6 TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI Trong những đề tài đã nghiên cứu về vấn đề tín dụng tiêu dùng, các tác giả cũng đã nghiên cứu về vấn đề mở rộng và nâng cao hiệu quả tín dụng tiêu dùng nhưng chỉ đơn thuần dựa trên nền tảng về thực trạng tại ngân hàng, từ đó đề ra giải pháp, định hướng cho sự phát triển của đơn vị ngân hàng mà các tác giả nghiên cứu. Tuy nhiên, xét về hoàn cảnh kinh tế c ụ thể các giải pháp đưa ra còn mang tính vĩ mô, chung chung nên các đơn vị ngân hàng khó có thể áp dụng vào thực tiễn. Trong bài viết này, tác giả nghiên cứu theo phương pháp khảo sát thực tế, dùng phần mềm SPSS 16.0 để xử lý số liệu. Từ đó phân tích sâu hơn về những nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động tín dụng tiêu dùng và đưa ra những giải pháp cụ thể, có khả năng dự báo phù hợp với khả năng c ủa ngân hàng và tình hình kinh tế hiện nay. 7 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, bài nghiên cứu khoa học có ba chương lớn như sau: Chương 1: Cơ sở lý luận về tín dụng tiêu dùng của Ngân hàng thương mại. Chương 2: Tình hình hoạt động tín dụng tiêu dùng tại Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM. Chương 3: Giải pháp mở rộng và nâng cao hiệu quả tín dụ ng tiêu dùng tại Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam chi nhánh TP.HCM. 5 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÍN DỤNG TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 TỒNG QUAN VỀ TÍN DỤNG NGÂN HÀNG 1.1.1 Khái niệm về tín dụng Tín dụng (credit) xuất phát từ chữ Latinh là Credittum (tin tưởng, tín nhiệm). Tín dụng được diễn giải theo ngôn ngữ dân gian của Việt Nam là tin mà cho vay. Tín dụng là một phạm trù kinh tế khách quan, có quá trình ra đời, tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hóa. Nó phản ánh mối quan hệ vay mượn giữa các chủ thể dựa trên nguyên tắc hoàn trả. Theo đó, người cho vay sẽ chuyể n giao quyền sử dụng của hàng hóa hoặc tiền tệ (vốn) thuộc sở hữu của mình sang người vay và người vay có nghĩa vụ hoàn trả lại người cho vay một lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu đã nhận (vốn và lãi). [3] Khái niệm tín dụng có thể được biểu hiện qua sơ đồ sau: 1.1.2 Bản chất của tín dụng Tín dụng là quá trình vận động của giá trị vốn tín dụng từ chủ thể này sang chủ thể khác rồi sau một thời gian lại vận động về nơi xuất phát. Để hiểu rõ bản BÊN CHO VAY QUAN HỆ TÍN DỤNG VỐN VỐN + LÃI BÊN ĐI VAY Nguồn: Tín dụng Ngân hàng– TS.Nguyễn Đăng Dờn [3] Sơ đồ 1.1: Sơ đồ biểu hiện tín dụng 6 chất tín dụng chúng ta phải xem xét mối quan hệ kinh tế trong quá trình vận động của giá trị vốn ban đầu thể hiện qua 3 giai đoạn sau: • Giai đoạn phân phối tín dụng: Tương ứng với giai đoạn cho vay, tức vốn tiền tệ hay hàng hóa được chủ thể cho vay chuyển sang chủ thể đi vay trên cơ sở tin tưởng chủ thể này sẽ thực hiện cam kết. • Giai đoạn sử dụng vốn tín dụng: Ở giai đoạn này, sau khi nhận được vốn tín dụng, chủ thể đi vay được quyền sử dụng giá trị đó trong một khoảng thời gian đã thỏa thuận vào mục đích nhất định. Tuy nhiên, quyền sở hữu giá trị vốn tín dụng vẫn thuộc về chủ thể cho vay. • Giai đoạn hoàn trả vốn tín d ụng: Đây là giai đoạn kết thúc một vòng tuần hoàn tín dụng. Sau khi kết thúc thời gian sử dụng vốn tín dụng, chủ thể vay vốn chuyển trả chủ thể cho vay giá trị vốn gốc và một phần giá trị tăng thêm, gọi là lợi tức tín dụng. Sự hoàn trả của tín dụng là đặc trưng thuộc về bản chất vận động của tín dụng, là dấu ấn phân bi ệt phạm trù tín dụng với các phạm trù khác. [6] 1.1.3 Chức năng của tín dụng - Tập trung và phân phối lại vốn tiền tệ trong nền kinh tế: Nhờ vào sự vận động của tín dụng mà các chủ thể vay vốn nhận được một phần vốn tiền tệ từ các chủ thể khác trong xã hội để phục vụ sản xuất, kinh doanh hay tiêu dùng. Vốn tín dụng có thể được phân phối d ưới 2 hình thức : + Phân phối trực tiếp: Là việc phân phối từ chủ thể tạm thời thừa vốn sang chủ thể trực tiếp sử dụng vốn đó đề sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. + Phân phối gián tiếp: Việc phân phối vốn được thực hiện thông qua các định chế tài chính trung gian như Ngân hàng, Quỹ tín dụng, Công ty tài chính… - Chức năng tiết kiệm tiền mặt: Do đặc điểm của l ưu thông tiền mặt là thường hay gặp rủi ro và phí lưu thông cao. Vì thế, các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt của ngân hàng thương mại ngày càng trở nên phổ biến. Điều này sẽ làm 7 giảm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, làm giảm chi phí lưu thông tiền mặt và hạn chế rủi ro trong thanh toán. Đồng thời cho phép nhà nước điều tiết linh hoạt khối lượng tiền tệ nhằm đáp ứng nhu cầu tiền tệ cho sản xuất và lưu thông hàng hóa. - Tạo ra các công cụ lưu thông tiền tệ và tiền tín dụng cho nền kinh tế: Thông qua hoạt động tín dụng đã làm phát sinh các công cụ lưu thông tín dụng như thương phiếu, kỳ phiếu, trái phiếu,…. Các công cụ này có thể lưu thông, chuyển nhượng, có thể thay thế một khối lượng lớn tiền mặt lưu hành. Ngày nay tiền giấy được phát hành vào lưu thông đã tách rời với dự trữ vàng của NH. Nhưng việc phát hành tiền vẫn thực hiện thông qua con đường tín dụng như: tái cấp vốn cho các NH trung gian, cho vay đối với NHNN…Đây là cơ sở đảm bảo cho lưu thông tiền tệ ổn định, đồng thời đảm bảo đủ phương tiện thanh toán phục vụ lưu thông hàng hóa được bình thường. [3] 1.1.4 Tín dụng Ngân hàng 1.1.4.1 Khái niệm về tín dụng Ngân hàng Tín dụng ngân hàng là quan hệ chuyển nhượng quyền sử dụng vốn từ NH sang cho khách hàng (tổ chức, cá nhân) trong một thời gian nhất định với một khoản chi phí nhất định. Nói cách khác, tín dụng ngân hàng là quan hệ tín dụng giữa NH với các tổ chức, cá nhân được thực hiện dưới hình thức: NH đứng ra huy động vốn bằng tiền và cho vay với các đối tượng trên. Tín dụng ngân hàng ra đời và phát triển gắn liền với sự ra đời và phát triển của hệ thống ngân hàng. Đối tượng của tín dụng ngân hàng là vốn tiền tệ, trong đó: NH là người cho vay còn tổ chức, cá nhân là người đi vay. Tín dụng ngân hàng vừa là tín dụng mang tính chất s ản xuất kinh doanh do gắn liền với hoạt động sản xuất kinh doanh vừa là tín dụng tiêu dùng, không gắn liền với hoạt động sản xuất kinh doanh. Song, nghiệp vụ tín dụng ngân hàng luôn đảm bảo 3 nguyên tắc cơ bản: 8 • Hoàn trả nợ đúng hạn cả vốn gốc và lãi. • Sử dụng vốn tín dụng đúng mục đích cam kết và có hiệu quả. • Tiền vay phải được bảo đảm bằng tài sản (trừ trường hợp cho vay tín chấp, không có tài sản đảm bảo). [3] 1.1.4.2 Bản chất của tín dụng ngân hàng Bản chất của tín dụng nói chung là hệ thống các quan hệ kinh t ế giữa người cho vay và người đi vay. Qua đó, vốn được vận động từ chủ thể này sang chủ thể khác trên nguyên tắc có hoàn trả để đáp ứng cho các nhu cầu khác nhau trong nền kinh tế xã hội. [7] 1.1.4.3 Phân loại tín dụng ngân hàng Hoạt động cấp tín dụng trong tín dụng ngân hàng bao gồm các loại sau: • Cho vay (Loan) • Chiết khấu thương phiếu và chứng từ có giá (Discount) • Bảo lãnh (Guarantee) • Cho thuê tài chính (Financial Leasing) Trong đó hình thức cho vay phát triển nhất. 1.1.4.4 Vai trò của tín dụng ngân hàng Tín dụng có vai trò rất quan trọng đến sự tồn tại và phát triển của nền kinh tế- xã hội. Song nội tại bên trong của tín dụng có tồn tại hai mặt đối lập nhau: tính tích cực và tiêu cực ảnh hưởng đến nền kinh tế - xã hội. Nếu tín dụng phát triển một cách tràn lan, không kiểm soát được sẽ dẫn đến việc lượng tiền trong lư u thông quá lớn, cung vượt quá cầu sẽ dẫn đến lạm phát gây ảnh hưởng đến đời sống kinh tế - xã hội. Do vậy, tín dụng thực sự phát triển với các vai trò tích cực sau: - Tín dụng ngân hàng góp phần thúc đẩy quá trình tái sản xuất xã hội: 9 + Tín dụng ngân hàng giúp điều hòa vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu, từ đó góp phần duy trì, thúc đẩy quá trình mở rộng, phát triển sản xuất kinh doanh được thường xuyên, liên tục với một chi phí hợp lý. Tín dụng ngân hàng là cầu nối giữa tiết kiệm và đầu tư, từ đó kích thích quá trình tiết kiệm và gia tăng vốn đầu tư phát triển cho xã hội. - Tín dụng ngân hàng là kênh truyền tải tác độ ng của Nhà nước đến các mục tiêu vĩ mô: + Ngày này, các nhà nước đều sử dụng tín dụng của hệ thống Ngân hàng để điều tiết quá trình kinh tế thông qua chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung ương. + Chính sách tín dụng của Nhà nước cho phép hệ thống Ngân hàng thắt chặt hay mở rộng tín dụng để đạt được một tốc độ phát triển kinh tế như ý muốn. Với chính sách tín dụng, Nhà nước có thể hình thành cơ cấ u nền kinh tế theo sự hoạch định trước. + Ngày nay, việc thực hiện các chính sách xã hội bằng ngân sách luôn được giảm thiểu, mà thay vào đó là các công cụ tín dụng như tín dụng đối với người nghèo, tín dụng đối với sinh viên…; các chính sách phát triển kinh tế nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa, phát triển các thành phần kinh tế,…đều được thực hiện thông qua chính sách tín dụng. - Tín dụng ngân hàng góp phần thực hiện các chính sách xã hội của nhà nước: thông qua việc nới lỏ ng các điều kiện tiếp cận vốn tín dụng ngân hàng, cũng như ưu đãi về mặt lãi suất, thời hạn tín dụng cho các đối tượng cần hưởng chính sách xã hội, nhà nước có thể nâng cao hiệu quả trong việc thực hiện các chính sách của mình. - Tạo điều kiện để mở rộng và phát triển quan hệ kinh tế đối ngoại: thông qua việc cung cấp tín dụng tài trợ hoạt động xuất nhập khẩu, thu hút nguồn vốn tín dụng nước ngoài… tín dụng ngân hàng đã thúc đẩy việc mở rộng và phát triển kinh tế đối ngoại, đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước. [2] 10 1.2 QUY TRÌNH TÍN DỤNG 1.2.1 Khái niệm Quy trình tín dụng là bảng tổng hợp mô tả các bước đi cụ thể từ khi tiếp nhận nhu cầu vay vốn của khách hàng cho đến khi Ngân hàng ra quyết định cho vay, giải ngân và thanh lý hợp đồng tín dụng. [4] 1.2.2 Ý nghĩa của việc thiết lập quy trình tín dụng Việc thiết lập và không ngừng hoàn thiện quy trình tín dụng có ý nghĩa rất quan trọng đối với hoạt động tín dụng củ a Ngân hàng. - Về mặt hiệu quả: + Quy trình tín dụng hợp lý góp phần nâng cao chất lượng và giảm thiểu rủi ro tín dụng. - Về mặt quản trị: + Quy trình tín dụng làm cơ sở cho việc phân định trách nhiệm và quyền hạn của từng bộ phận liên quan trong hoạt động tín dụng. + Quy trình tín dụng làm cơ sở cho việc thiết lập các hồ sơ và thủ tục vay vốn về mặt hành chính. + Quy trình tín d ụng chỉ rõ mối quan hệ giữa các bộ phận liên quan trong hoạt động tín dụng.[4] 1.2.3 Quy trình tín dụng cơ bản Hầu hết các Ngân hàng thương mại đều tự thiết lập cho mình một quy trình tín dụng riêng, thông thường một quy trình tín dụng cơ bản bao gồm các bước sau: