Nghiên cứu đặc điểm phát sinh và gây hại của một số loại bệnh hại chính trong mô hình cây lâm nghiệp tại trường đại học nông lâm thái nguyên thành phố thái nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM ------ NÔNG MẠNH HÙNG Tên đề tài: NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÁT SINH PHÁT TRIỂN VÀ GÂY HẠI CỦA MỘT SỐ BỆNH HẠI CHÍNH TRONG MÔ HÌNH CÂY LÂM NG

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM - -

NÔNG MẠNH HÙNG

Tên đề tài:

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÁT SINH PHÁT TRIỂN VÀ GÂY HẠI CỦA MỘT SỐ BỆNH HẠI CHÍNH TRONG MÔ HÌNH CÂY LÂM NGHIỆP TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NÔNG MẠNH HÙNG

Tên đề tài:

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM PHÁT SINH PHÁT TRIỂN VÀ GÂY HẠI CỦA MỘT SỐ BỆNH HẠI CHÍNH TRONG MÔ HÌNH CÂY LÂM NGHIỆP TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÁI NGUYÊN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo : Chính quy

Chuyên ngành : Lâm nghiệp

Khóa học : 2013 - 2018

Giáo viên hướng dẫn : TS Đặng Kim Tuyến

Thái Nguyên, năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân Các số liệu và kết quả nghiên cứu là quá trình điều tra trên thực địa

hoàn toàn trung thực và khách quan, nếu có gì sai sót tôi xin chịu hoàn toàn

trách nhiệm

Thái Nguyên, ngày 02 tháng 8 năm 2018

Xác nhận của GVHD Người viết cam đoan

Đồng ý cho bảo vệ kết quả

Trước hội đồng khoa học

(Ký, ghi rõ họ và tên)

(Ký, ghi rõ họ và tên)

XÁC NHẬN CỦA GIÁO VIÊN CHẤM PHẢN BIỆN

Giáo viêm chấm phản biện xác nhận sinh viên

Đã sửa chữa sai sót sau khi hội đồng chấm yêu cầu

(Ký, họ và tên)

LỜI CẢM ƠN

Thời gian thực tập tốt nghiệp là khoảng thời gian hết sức quan trọng đối với mỗi sinh viên trước khi ra trường Không những giúp cho mỗi sinh viên cũng cố những kiến thức lý thuyết đã học, bước đầu tiếp cận với thực tiễn sản xuất, hình thành kỹ năng tay nghề, phẩm chất và chuyên môn nghiệp vụ cần thiết để sinh viên ra trường mà còn mang lại cho tôi rất nhiều kinh nghiệm thực tế quý báu trong học tập cũng như trong xã hội sau khi ra trường Trong quá trình thực hiện đề tài do thời gian thực tập ngắn nên bản khóa luận tốt nghiệp của tôi không thể tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong được sự góp ý kiến của thầy cô giáo và các bạn đồng nghiệp để bản khóa luận của tôi được hoàn chỉnh hơn

Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn tới ban giám hiệu nhà trường, ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp và toàn thể các thầy cô giáo trong

khoa, đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô giáo TS Đặng Kim Tuyến người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình để tôi hoàn thành khóa luận tốt

nghiệp này

Thái nguyên, tháng 8 năm 2018

Sinh viên

Nông Mạnh Hùng

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 4.1 Mức độ hại của bệnh phấn trắng lá Keo 29

Bảng 4.2 Mức độ hại của bệnh thối cổ rễ cây kháo vàng 32

Bảng 4.3 Mức độ hại của bệnh cháy lá Keo 34

Bảng 4.4 Mức độ hại của bệnh bồ hóng cây re hương 36

Bảng 4.5 Mức độ hại của bệnh khảm lá keo ………… 38

Bảng 4.6 Mức độ hại của bệnh gỉ sắt lá keo 41

Bảng 4.7 Mức độ hại của bệnh bồ hóng lá Keo 44

Bảng 4.8 Thống kê thành phần loại bệnh hại cây con và rừng trồng tại mô hình cây lâm nghiệp………45

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 4.1 Bệnh phấn trắng lá Keo tai tượng 28

Hình 4.2 Bệnh cháy lá Keo tai tượng 32

Hình 4.3 Bệnh cháy lá Keo qua các lần điều tra 33

Hình 4.4 Bệnh Bồ hóng cây re hương 35

Hình 4.5 Biểu đồ mức độ hại của bệnh Bồ Hóng cây re hương………… 36

Hình 4.7 Bệnh khảm lá keo 38

Hình 4.8 Bệnh gỉ sắt lá keo 40

Hình 4.9 Biểu đồ mức độ hại của bệnh gỉ sắt lá keo 41

Hình 4.10 Bệnh Bồ hóng lá cây keo Error! Bookmark not defined Hình 4.11 Biểu đồ mức độ hại của bệnh Bồ Hóng lá keo 44

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC BẢNG iii

DANH MỤC CÁC HÌNH iv

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iii

MỤC LỤC vi

PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 3

1.4.1 Ý nghĩa khoa học 3

1.4.2 Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất 3

PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

2.1 Cơ sở lý luận 4

2.2 Những nghiên cứu trên thế giới 5

2.3 Những nghiên cứu trong nước 7

2.4 Tổng quan về khu vực nghiên cứu 10

2.4.1 Điều kiện tự nhiên của khu vực nghiên cứu 10

2.4.1.1 Vị trí địa lý 10

2.4.1.2 Đặc điểm khí hậu thủy văn 11

2.4.2 Điều kiện dân sinh - Kinh tế xã hội 11

2.4.2.1 Dân số - Lao động 11

2.4.2.2 Kinh tế xã hội 11

2.4.3 Đặc điểm lý hóa tính của đất tại khu vực nghiên cứu 12

PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 14

3.1 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 14

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu 14

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu 14

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 14

3.2.1 Địa điểm nghiên cứu 14

3.2.2 Thời gian nghiên cứu 14

3.3 Nội dung nghiên cứu 14

3.4 Phương pháp nghiên cứu 15

3.4.1 Phương pháp kế thừa có chọn lọc 15

3.4.2 Phương pháp điều tra quan sát, đánh giá trực tiếp 15

3.4.2.1 Phương pháp thu thập số liệu 15

3.4.2.2 Phương pháp xử lý số liệu 20

PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 23

4.1 Đặc điểm của cây con giai đoạn vườn ươm, rừng trồng và tình hình cây lâm nghiệp trước khi điều tra 23

4.1.1 Đặc điểm của cây con trong giai đoạn vườn ươm và cây ở rừng trồng 23 4.1.2 Các nhân tố bất lợi gây ra bệnh cây 23

4.1.3 Các nhân tố bất lợi của khí tượng gây ra bệnh cây 25

4.1.4 Các loại bệnh phát sinh tại địa bàn nghiên cứu 25

6 4.2 Đánh giá mức độ hại của một số bệnh hại chính tại vườn rừng 26

4.2.1 Kết quả điều tra tỉ mỉ mức độ hại của một số bệnh hại chính tại vườn ươm trong mô hình cây lâm nghiệp 26

4.2.1.1 Bệnh phấn trắng lá Keo

E rror! Bookmark not defined.

E rror! Bookmark not defined.

E rror! Bookmark not defined.

E rror! Bookmark not defined.

E rror! Bookmark not defined.7

4.2.1.6 Bệnh gỉ sắt lá keo 39

E rror! Bookmark not defined.

4.3 Thống kê thành phần loại bệnh hại cây con và rừng trồng tại khu vực

E rror! Bookmark not defined.5

4.4 Đặc điểm phát sinh phát triển của một số bệnh hại chính trong mô hình cây lâm nghiệp và biện pháp phòng trừ 464.4.1 Bệnh phấn trắng lá Keo 464.4.2 Bệnh lở cổ rễ cây kháo vàng 47

4.4.3 Bệnh gỉ sắt lá Keo 48

PHẦN 5: KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ 49

5.1 Kết luận 49

5.2 Kiến nghị 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 51

I Tài liệu tiếng Việt

II Tài liệu tiếng Anh

PHẦN 1

MỞ ĐẦU 1.1 Đặt vấn đề

Rừng là sản vật quý giá và có thể tái tạo được mà thiên nhiên ban tặng cho con người, rừng giữ một vai trò vô cùng to lớn đối với sự sống và hoạt động sống của con người và tất cả các sinh vật trên trái đất Trên thực tế rừng không chỉ giữ vai trò là cơ sở cho hoạt động sống mà còn giữ vai trò điều hòa nguồn nước, điều hòa khí hậu, cải tạo đất, không khí, giảm tiếng ồn, cung cấp

gỗ, lâm sản ngoài gỗ cho nhu cầu của con người, nhất là đối với đồng bào các dân tộc miền núi rừng giữ một vai trò không thể tách rời thông qua các hoạt động sinh kế từ rừng

Việt Nam nằm trong vành đai nhiệt đới, khí hậu nhiệt đới gió mùa, hơn 3/4 diện tích là đồi núi thuận lợi cho phát triển nông lâm nghiệp Ngành lâm nghiệp là một ngành đặc thù và giữ một vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân Nước ta có hơn 25 triệu dân hoạt động sinh kế từ rừng Tuy nhiên nạn khai thác rừng nhằm phát triển kinh tế, tạo ngoại tệ thông qua xuất khẩu, khai thác bừa bãi, khai thác lậu, đốt nương làm rẫy, đô thị hóa làm cho diện tích rừng ngày càng bị suy giảm cả số lượng lẫn chất lượng

Nước ta có tổng diện tích tự nhiên là 33,12 triệu ha trong đó 14,3 triệu

ha rừng, độ che phủ là 47% năm 1943 và độ che phủ rừng suy giảm xuống còn 27,2% trong thập niên 90 của thế kỷ XX Trước tình hình đó Đảng và Nhà Nước đã đưa ra nhiều chủ chương, chính sách nhằm bảo vệ, phát triển, gây trồng, sử dụng tài nguyên rừng một cách bền vững như các dự án PAM,

327, 661, chiến lược phát triển lâm nghiệp (2006- 2020) nhằm đưa độ che phủ rừng lên 47% năm 2020 (Bộ NN & PTNN 2005)

Mô hình cây Lâm nghiệp tại trường đại học nông lâm thái nguyên là một trong những mô hình đại diện cho khoa Lâm Nghiệp nói riêng và của nhà

trường nói chung, mô hình có sự kết hợp giữa vườn ươm, rừng trồng gồm các loại cây: keo, mỡ, lát, lim xanh, sưa… đây là mô hình giữ vai trò quan trọng giúp sinh viên khoa lâm nghiệp vận dụng những kiến thức lý thuyết đã học vào thực tiễn tại hiện trường, thực tập rèn nghề các kiến thức như: Sản xuất cây con, chăm sóc cây con, trồng và chăm sóc rừng trồng, điều tra nhận biết được một số sâu bệnh hại cây con và rừng trồng Mô hình sẽ giúp các sinh viên khoa lâm nghiệp có tay nghề thành thạo nhất trước khi ra trường và đây con là mô hình cho các khoa khác liên quan tới cây trồng học tập

Để các mô hình cây lâm nghiệp khác nói chung và mô hình cây lâm nghiệp của khoa Lâm nghiệp nói riêng phát huy được hiệu quả ngoài công tác đầu tư phát triển mô hình một cách bài bản thì việc phát hiện, phòng trừ bệnh hại đối với các cây tại mô hình cây lâm nghiệp là yếu tố quyết định trong mô hình

Tuy nhiên, tại mô hình cây lâm nghiệp hiện nay xuất hiện nhiều loại bệnh hại do nhiều nguyên nhân gây ra như: gỉ sắt lá keo, phấn trắng lá keo, khảm lá keo, khảm lá lát, cháy lá keo ở vườn ươm và rừng trồng tại mô hình cây lâm nghiệp Vì vậy việc cấp thiết là tìm ra nguyên nhân gây bệnh, triệu chứng và các tác động của yếu tố ngoại cảnh cũng như công tác chăm sóc quản lý vườn ươm tới sự phát sinh phát triển của bệnh hại cây, từ đó đề ra các biện pháp phòng trừ cho cây con và rừng trồng phát triển tốt

Xuất phát từ thực tế trên, nguyện vọng muốn góp phần tìm ra các biện pháp phòng trừ một số bệnh hại chủ yếu tại mô hình cây lâm nghiệp chúng tôi

tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm phát sinh và gây hại của một số loại bệnh hại chính trong mô hình cây Lâm nghiệp tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, thành phố Thái Nguyên”

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Xác định được các loại bệnh hại trên đối tượng cây con và rừng trồng tại mô hình cây lâm nghiệp

- Đề xuất một số biện pháp phòng trừ bệnh hại chủ yếu đối với cây con

và rừng trồng tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1.3.1 Ý nghĩa khoa học

- Củng cố những kiến thức đã học cho sinh viên

- Giúp sinh viên nắm vững những phương pháp điều tra đánh giá bệnh hại tại vườn ươm và rừng trồng

- Bước đầu biết tự chủ động trong nghiên cứu một đề tài khoa học

- Biết cách tổng hợp, phân tích số liệu, đánh giá kết quả và viết một báo cáo nghiên cứu khoa học

- Đề tài là tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu tiếp theo về phòng trừ bệnh hại cây con tại vườn ươm và rừng trồng

1.3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất

- Quá trình thu thập số liệu giúp tôi làm quen với thực tế sản xuất

- Kết quả nghiên cứu của đề tài được sử dụng làm tài liệu tham khảo vào thực tiễn sản xuất để phòng trừ bệnh hại cho cây con và rừng trồng sinh trưởng và phát triển tốt nâng cao chất lượng cây giống, rừng sản xuất đáp ứng được mục tiêu kinh doanh

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở lý luận

Bệnh cây là tình trạng sinh trưởng và phát triển không bình thường của cây dưới tác động của một hay nhiều yếu tố ngoại cảnh hoặc là vật ký sinh nào đó gây nên những thay đổi trong quá trình sinh lý Từ đó dẫn đến những thay đổi trong chức năng cấu trúc, giải phẫu hình thái của một bộ phận nào đó trên cây hoặc toàn bộ cây làm cho cây sinh trưởng và phát triển kém, thậm chí

có thể chết gây nên những thiệt hại về kinh tế (Đặng Kim Tuyến, 2005) [10]

Theo thống kê của cẩm nang ngành Lâm Nghiệp 2006 nước ta đã từng xảy ra các loại dịch bệnh nguy hiểm làm gây thiệt hại hàng chục ha rừng như: bệnh khô cành bạch đàn ở Thừa Thiên Huế làm cho 500 ha cây bị khô, ở Đồng Nai 11.000 ha, ở Quảng Trị gây hại trên 50 ha Bệnh khô xám lá thông, bệnh rơm lá thông, bệnh khô ngọn thông, bệnh thối cổ rễ thông, bệnh vàng lá

sa mộc, bệnh khô cành cây phi lao, bệnh khô héo trẩu, bệnh trổi sể tre luồng, bệnh sọc tím tre luồng, bệnh tua mực quế đã uy hiếp nghiêm trọng hàng ngàn ha rừng và sản xuất lâm nghiệp nước ta [2]

Theo thống kê ở Mỹ thiệt hại do bệnh cây gây ra là lớn nhất chiếm 45%, sâu hại 20% và cháy rừng 17% (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Trong các hệ sinh thái, hệ sinh thái rừng tự nhiên có tính ổn định cao, không có sinh vật gây hại nghiêm trọng và nó có thể tự điều chỉnh để cân bằng còn đối với hệ sinh thái rừng trồng tính bền vững và ổn định kém, vì vậy rất dễ bị tổn thương khi bị các tác động bất lợi, do đó việc phòng trừ sâu bệnh hại rừng là cần thiết và có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự sinh trưởng cũng như tồn tại của cây rừng (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Hàng năm, dịch sâu bệnh hại rừng trồng đã gây nên những tổn thất lớn không những làm giảm chất lượng rừng, làm chết cây ước tính thiệt hại nhiều

tỷ đồng mà còn làm suy thoái môi trường Theo Nghị quyết của Quốc hội khoá X kỳ họp thứ hai ngày 5/12/1997, vấn đề sâu bệnh hại rừng là vấn đề sinh học Rừng càng được trồng trên quy mô lớn là những điều kiện thuận lợi

về thức ăn cho sâu bệnh phát sinh và phát triển, tần suất dịch sẽ cao, hậu quả khó có thể lường trước được (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Năm 1968, thống kê kết quả điều tra các nguyên nhân gây bệnh ở rừng nhiệt đới của Brown thì trong tổng số 772 loài cây rừng nhiệt đới khi điều tra

tỷ lệ mắc bệnh cho thấy: bệnh do nấm gây ra 83%, cây ký sinh 12%, Vi khuẩn 3,4%, Vi rút 1%, còn lại là các nguyên nhân khác Trong rừng ôn đới có khí hậu lạnh tỷ lệ mắc bệnh do nấm chiếm từ 95% đến 97%, còn lại là các nguyên nhân khác Như vậy bệnh cây rừng nói chung do yếu tố nấm gây nên (Đặng Kim Tuyến, 2005) [10]

Nhận biết được trạng thái bệnh và đặc trưng bệnh là những căn cứ để nhận biết và chẩn đoán bệnh cây Đối với nhiều bệnh thường xuyên gặp ta có thể nhận biết thông qua triệu chứng và có thể tiến hành chỉ đạo phòng trừ Nhưng đối với những loại bệnh ít gặp và biến đổi nhiều cần phải phân tích, đối chiếu với những tài liệu và thông qua kết hợp với việc kiểm tra vật gây bệnh để tiến hành chẩn đoán Đối với những bệnh mới cần phải kết hợp việc giám định vật gây bệnh, xác định sự xâm nhiễm để chẩn đoán (Đặng Kim Tuyến, 2005) [10]

2.2 Những nghiên cứu trên thế giới

Khoa học về bệnh cây rừng hay bệnh lý học cây rừng mới hình thành từ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, ở thời kỳ này đã xác lập cơ sở của khoa học bệnh cây quyết định đến toàn bộ lịch sử phát triển về sau này và mở ra con đường phát triển nhanh chóng của của khoa học bệnh cây [2]

Nhà bác học Đức Anton Đơ Bari (1831 - 1888) và nhà bác học Nga Voronin M.S (1838 - 1903) đã xác định được bệnh cây do nấm gây ra [2]

Năm 1874, nhà khoa học người Đức Robert Hartig (1839-1901) là người đặt nền móng cho việc nghiên cứu môn khoa học bệnh cây rừng Ông phát hiện sợi nấm trong gỗ và mỗi quan hệ giữa hình hình thành thể quả nấm tới hiện tượng mục gỗ [2]

Năm 1953, L Roger đã nghiên cứu bệnh hại cây rừng ở các nước nhiệt đới như bệnh hại lá keo, thông, bạch đàn Vào năm 1961, John Boyce xuất bản sách Bệnh cây rừng (Forest pathology) đã mô tả một số bệnh hại cây rừng [2]

Loài nấm hại lá Glomerlla cingulata (giai đoạn vô tính là nấm Colletotrichum gleosporioides.) làm cây trồng khô héo, rụng lá và tàn lụi từ trên xuống dưới (chết ngược) đó là nguyên nhân chủ yếu của sự thiệt hại với loài keo Acacia mangium trong vườn giống ở Papua New Guinea (FAO 1981)

và Ấn Độ Theo nghiên cứu của Lee và Goh năm 1989 loài nấm này còn hại với các loài Acacia ssp Đặc biệt dưới điều kiện khí hậu ẩm ướt lá và thân cây

bị bệnh nguyên nhân do loài Cylindroladium quinqueseptatum (Đào Hồng

Teresa Mc Maugh (2008) khẳng định khi sức khỏe cây trồng đã trở thành vấn đề lớn thuộc chính sách thương mại, thì những hiểu biết về công tác bảo vệ thực vật trong các ngành nông, lâm nghiệp của một quốc gia có những

ứng dụng quan trọng khác nữa Các ứng dụng này bao gồm việc xây dựng chính sách kiểm dịch chặt chẽ lẫn quá trình quản lý dịch hại đặc hữu [13]

Bước sang thế kỷ 21 cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ tác động tới sự phát triển của ngành Lâm Nghiệp là cơ sở quan trọng trong nghiên cứu bệnh hại cây Lâm nghiệp trên thế giới

2.3 Những nghiên cứu trong nước

Năm 1966, Nguyễn Sỹ Giao đã phát hiện bệnh khô lá thông hại vườn ươm và tác giả cũng nghiên cứu về đặc điểm sinh học, áp dụng một số thuốc hóa học để phòng trừ bệnh hại này, chủ yếu sử dụng dung dịch boóc đô [2]

Năm 1971, Trần Văn Mão đã công bố nhiều tài liệu về nấm trên các loại cây rừng như: trẩu, hồi, quế (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp) [2]

Đầu những năm 1990, trung tâm nghiên cứu Lâm nghiệp vùng Đông Nam Bộ đã nghiên cứu đánh giá thiệt hại do nấm bệnh bạch đàn gây ra trong các tỉnh Tây Ninh, Đồng Nai, Sông Bé và khu vực phía nam của tỉnh Thuận Hải nằm giữa vĩ tuyến 100 43’ và 120 16’(Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Từ năm 1990, Giáo sư Hodges đã đánh giá bệnh cây tại vườn ươm và rừng trồng cây bồ đề, keo, mỡ, thông và bạch đàn trong vùng nguyên liệu của nhà máy giấy và bột giấy Vĩnh Phú Trong vườn ươm, ông đã quan sát được một loại bệnh nghiêm trọng làm tổn thương lá và thân cây con của bạch đàn Eucalyptus camaldulensis và E.urophylla gây nên bởi nấm Botrytis cinerea Trong rừng trồng bạch đàn, phát hiện được 2 căn bệnh: Thối mục thân cây do nấm Cryphonectria cubensis trên cây bạch đàn liễu E.excerta lâu năm và bệnh đốm lá Cylnidrocladium trong vườn ươm và rừng trồng, dễ trở thành vấn đề nghiêm trọng trong một tương lại gần (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Năm 1991, Phạm Văn Mạch đã nghiên cứu nguyên nhân gây bệnh thối nhũn cây thông ở vườn ươm (Trần Công Loanh, 1992) [5]

Năm 1993, một nghiên cứu khác về nấm bệnh đã được thực hiện trong vườn ươm và rừng trồng của 13 tỉnh thuộc dự án WFP4304 Những loài cây nghiên cứu bao gồm: thông (Pinus massoniana, P.merkusii, P.khasya, P.caribeaea, P.teraserium), keo (Acacia mangium) và phi lao (Casuarina equisettifolia) Trong các vườn ươm người ra đã quan sát thấy tỷ lệ cây con bị thối cổ rễ của bạch đàn, keo, phi lao là 70 - 80% Những nấm bệnh có liên quan đến sự chết yểu của cây con trong vườn ươm là Fusarium, Pestalotiopsis, Bororytis (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Năm 1994, Phạm Văn Mạch đã điều tra thiệt hại do nấm bệnh gây ra cho bạch đàn tại miền Nam trong thời gian 1992 - 1993 đã phát hiện:

- Có 3 tổ chức nấm bao gồm: Phyllosticta spp, Bottryodiplodia theobromae và Bispora được coi là có liên quan đến căn bệnh “chết ngược” tuy nhiên nguyên nhân chính xác gây nên bệnh này thì chưa xác định rõ ràng

- Bạch đàn E camaldulensis xuất xứ Petford có nguy cơ nhiễm bệnh rất cao trong khi đó bạch đàn cũng loài xuất xứ Katherine là loại ít bị nhiễm bệnh nhất Thiệt hại đối với bạch đàn E tereticornis là không đáng kể

- Không có sự khác nhau đáng kể về độ nghiêm trọng hoặc tỷ lệ mắc bệnh trên những lập địa khác nhau Tuy nhiên, dường như trên lập địa bằng phẳng và kém thoát nước thì bệnh gây ảnh hưởng nhiều hơn

- Việc chủng bệnh nhân tạo đã không thành công

- Việc phun thuốc chống nấm trên rừng trồng cũng không có hiệu quả (Cẩm nang ngành Lâm Nghiệp, 2006) [2]

Năm 2005, Đặng Kim Tuyến xuất bản giáo trình bệnh cây rừng dùng cho hệ đại học, Trường đại học Nông Lâm Thái Nguyên [10]

Luận văn tốt nghiệp của Trương Thị Hạnh (2012) kết luận rằng nguyên nhân gây bệnh hại chủ yếu ở cây con trong giai đoạn vườn ươm do nấm gây

ra là nhiều nhất, mức độ hại cũng cao hơn các nguyên nhân khác [4]

Luận văn tốt nghiệp của Nguyễn Thị Hoài Thương (2012) kết luận rằng bệnh thối cổ rễ cây keo tai tượng sau khi cây con nẩy mầm một tháng là bệnh hại nặng nhất (Nguyễn Thị Hoài Thương, 2012) [9]

Báo cáo nghiên cứu khoa học trường đại học Nông Lâm Thái Nguyên:

‘‘khảo nghiệm hiệu lực của một số loại thuốc hóa học phòng trừ bệnh gỉ sắt lá keo ở rừng mới trồng tại xã Vạn Thọ - Đại Từ - Thái Nguyên” (Đặng Kim Tuyến, 2005) [11]

Báo cáo đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ trường đại học Nông Lâm Thái Nguyên: ‘‘Nghiên cứu một số biện pháp phòng trừ bệnh gỉ sắt lá keo ở rừng mới trồng tại khu vực rừng phòng hộ hồ Núi Cốc - Thái Nguyên” (Đặng Kim Tuyến, 2006) [12]

Kết quả nghiên cứu tỷ lệ nảy mầm, tỷ lệ che sáng và thành phần ruột bầu cây Lò bo (Brownlowia tabularis Pierre) giai đoạn vườn ươm của Trần Hữu Biển năm 2012 cho thấy: hạt giống cây Lò bo cần được gieo ươm ngay sau thu hái, nếu bảo quản ở nhiệt độ 50C sau 1 tháng tỷ lệ nảy mầm còn 50%

Xử lý hạt nảy mầm cần dùng nước ấm ở nhiệt độ 600C ngâm trong 1 giờ Gieo ươm cây con, mức che bóng phù hợp là 25%, thành phần ruột bầu gồm đất, phân vi sinh Sông Gianh và xơ dừa được trộn theo tỷ lệ 5:1:4 giúp cây sinh trưởng tốt nhất (Trần Hữu Biển, 2012) [1]

Kết quả ghiên cứu ảnh hưởng của N, P và K đến sinh trưởng cây Kháo vàng giai đoạn 1 - 2 năm tuổi của Hà Thị Mừng cho thấy các chỉ tiêu sinh trưởng cũng như hàm lượng các chất dinh dưỡng trong lá cây lớn nhất ở công thức bón 76,3 mg N/kg ruột bầu, 114,5 mg P2O5 /kg ruột bầu và 45,8 mg K2O/kg ruột bầu [6]

Kết quả nghiên cứu các hợp chất kháng nấm gây bệnh của các gia đình Keo lá tràm của Phạm Quang Thu, Nguyễn Hoàng Nghĩa và Nguyễn Văn Nam (2011), cho thấy tổng số 66 gia đình khảo nghiệm tại Bình Điền, Thừa Thiên - Huế có 50 gia đình có hợp chất ức chế nấm gây bệnh ở mức độ mạnh

và rất mạnh Trong tổng số 50 gia đình có khả năng ức chế nấm gây bệnh ở mức mạnh và rất mạnh thì chỉ có 2 gia đình có hoạt tính ức chế cả hai loại nấm gây bệnh phấn hồng do nấm Corticium salmonicolor và bệnh héo lá do nấm Ceratocystis sp [7]

Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của đất và phân bón đến cây Sưa trong giai đoạn vườn ươm của Nguyễn Minh Chí, Đoàn Hồng Ngân, Nguyễn Văn Thành, Nông Phương Nhung (2015) cho thấy công thức đất + phân bón tốt nhất là: đất đồi + đất phù sa, bón 8g phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh/cây [3]

2.4 Tổng quan về khu vực nghiên cứu

2.4.1 Điều kiện tự nhiên của khu vực nghiên cứu

2.4.1.1 Vị trí địa lý

- Vị trí địa lý

Vườn ươm khoa Lâm Nghiệp Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên thuộc địa bàn xã Quyết thắng Nằm cách trung tâm thành phố khoảng 3km về phía tây căn cứ vào bản đồ địa lý Thành Phố Thái Nguyên ta xác định vị trí của trường như sau:

+ Phía Bắc giáp với phường Quán Triều

+ Phía Nam giáp với phường Thịnh Đán

+ Phía Tây giáp với xã Phúc Hà

+ Phía Đông giáp với khu dân cư

- Địa hình

Địa hình chủ yếu là đồi bát úp không có núi cao Độ đốc trung bình 10

- 150, độ cao trung bình là 50 - 70m, địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam

2.4.1.2 Đặc điểm khí hậu thủy văn

Nhiệt độ bình quân tháng từ 230C - 290C (Tháng nóng nhất là tháng 6 nhiệt độ trung bình là 29,30C), lượng mưa khá lớn phổ biến từ 1800mm - 2400mm và mưa tập trung vào các tháng 5, 6, 7, chiếm 85% lượng mưa cả năm

Mùa khô (Khô - lạnh ) kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, có nhiệt độ bình quân tháng dưới 200C (Tháng lạnh nhất là tháng 1 nhiệt độ trung bình là 15,50C) Tổng số giờ nóng trong năm dao động từ 1300 - 1750 giờ nhưng phân bố không đều trong các tháng Độ ẩm không khí bình quân từ

75 - 85% thời tiết khô hanh kéo dài Lượng mưa bình quân năm từ 2000mm - 2500mm, nhiệt độ bình quân hàng năm là 200C - 300C, tháng cao nhất là 400C thấp nhất là 90C - 110C

Nhìn chung khí hậu ở đây nóng ẩm, mưa nhiều, lượng mưa lớn, độ

ẩm cao, nhiệt độ thích hợp cho sinh trưởng, phát triển các cây trồng tại vườn thực vật

2.4.2 Điều kiện dân sinh - Kinh tế xã hội

2.4.2.1 Dân số - Lao động

Tổng dân số xã Quyết Thắng là 12.833 nghìn người, mật độ dân cư đạt 922,7 người/ km2 Người dân chủ yếu dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp, chăn nuôi và hoạt động dịch vụ Trình độ dân trí tương đối cao, tuy nhiên tỷ lệ

hộ dân hoạt động trong nông nghiệp còn cao

Số người trong độ tuổi lao động là 7513 người chiếm 58,54% trong tổng số nhân khẩu

2.4.2.2 Kinh tế xã hội

Trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi: có sự tăng trưởng mạnh, bằng và vượt chỉ tiêu kế hoạch được giao Trong đó, năm 2013 sản lượng lương thực có hạt đạt 2.098/2.044 tấn=103% kế hoạch Trồng mới

3,7ha chè và 2ha rừng Số lượng đàn gia súc, gia cầm đều đạt và vượt kế hoạch, thực hiện tốt công tác tiêm phòng cho vật nuôi

Dịch vụ vật tư nông nghiệp trên địa bàn đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất cho người dân Ngoài ra việc chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật cũng được chú trọng, tổ chức được 15 lớp tập huấn khoa học kỹ thuật về trồng trọt

và chăn nuôi, triển khai thực hiện 6 mô hình chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho người dân

Về xây dựng nông thôn mới: Xây dựng 3 đề án thực hiện đồ án quy hoạch bao gồm: đề án phát triển sản xuất nâng cao thu nhập người dân, đề án xây dựng nông thôn mới và đề án quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020, kế hoạch sử dụng đất 5 năm 2010 - 2015

- Về tình hình văn hóa - xã hội:

+ Văn hóa thông tin - thể thao: Công tác thông tin tuyên truyền được quan tâm chỉ đạo, củng cố hệ thống truyền thanh ở xã và các xóm Xét gia đình văn hóa có 1.901 hộ/2.177 hộ =87,27% Các hoạt động thể thao được đẩy mạnh dưới nhiều hình thức

+ Công tác chính sách xã hội: Công tác chính sách xã hội được thực hiện tốt, đảm bảo đúng đối tượng, số lượng hộ nghèo và cận nghèo giảm dần

+ Công tác giáo dục: Đội ngũ giáo viên đạt chuẩn, đủ số lượng, đáp ứng yêu cầu dạy học, tỷ lệ học sinh khá giỏi, học sinh đỗ vào các trường cao đẳng, đại học tăng dần

+ Các công tác khác: Vấn đề dân số, kế hoạch hóa gia đình, an sinh xã hội, anh ninh trật tự được giữ vững

2.4.3 Đặc điểm lý hóa tính của đất tại khu vực nghiên cứu

Vườn ươm khoa Lâm Nghiệp nằm dưới chân đồi, đất không màu mỡ và

ít dinh dưỡng Vì vậy để phục vụ công tác gieo ươm và đóng bầu, chủ yếu đất được lấy từ các đồi khác trong trường

Đặc điểm của đất đồi là feralit phát triển trên đá sa thạch, đất canh tác lâu năm nên độ màu mỡ ít Dưới đây là biểu hiện hàm lượng các yếu tố dinh dưỡng trong đất

Bảng 2.1: Kết quả phân tích mẫu đất

(Nguồn: Số liệu phân tích đất của trường ĐHNL - Thái Nguyên)

Qua bảng 2.1 ta thấy: độ pH của đất là thấp: cho thấy đất chua, hàm lượng mùn và N;K2O;P2O5 ở mức thấp, chứng tỏ đất nghèo dinh dưỡng

Như vậy: Qua kết quả phân tích ta có thể đánh giá được rằng đất ở vườn ươm khoa Lâm Nghiệp là đất chua, nghèo dinh dưỡng không đủ cung cấp chất dinh dưỡng cho cây trong giai đoạn vườn ươm Do vậy cần bổ sung them chất dinh dưỡng cho cây qua biện pháp bón phân là hiệu quả Vì qua bón phân sẽ cung cấp lượng dinh dưỡng cho cây sinh trưởng, phát triển, nâng cao khả năng chống chịu của cây con trong giai đoạn vườn ươm

PHẦN 3 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, ĐỊA ĐIỂM

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

3.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là các loại bệnh hại phổ biến đối với cây con trong giai đoạn vườn ươm và rừng trồng

3.1.2 Phạm vi nghiên cứu

Đánh giá thành phần bệnh hại chính đối với cây con gieo ươm và rừng trồng tại mô hình cây lâm nghiệp tại Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên, thành phố Thái Nguyên

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

3.2.1 Địa điểm nghiên cứu

Tại mô hình cây lâm nghiệp của khoa Lâm Nghiệp trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên

3.2.2 Thời gian nghiên cứu

Từ ngày 25 tháng 02 năm 2018 đến ngày 10 tháng 06 năm 2018

3.3 Nội dung nghiên cứu

- Tìm hiểu đặc tính chung của cây con và rừng trồng tại mô hình cây lâm nghiệp trước khi tiến hành điều tra

- Đánh giá mức độ hại của một số loại bệnh hại chủ yếu ở cây trong mô hình cây lâm nghiệp

- Thống kê thành phần bệnh hại trong mô hình

- Đặc điểm phát sinh phát triển của một số bệnh hại chính và đề xuất biện pháp phòng trừ trong mô hình cây lâm nghiệp

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.2 Phương pháp điều tra quan sát, đánh giá trực tiếp

3.4.2.1 Phương pháp thu thập số liệu

Tiến hành điều tra qua 2 bước:

3.4.2.1.1 Điều tra sơ bộ

* Đối với vườn ươm trong mô hình

Tiến hành điều tra theo các luống khắp khu vực gieo ươm, cách 1 luống điều tra 1 luống và sơ bộ đánh giá bệnh hại: mức độ hại, loài cây bị hại, loài bệnh hại, vị trí và nguyên nhân gây bệnh trong vườn ươm từ đó làm cơ sở để tiến hành điều tra tỉ mỉ

* Đối với rừng trồng trong mô hình

Đối với rừng trồng điều tra sơ bộ được tiến hành bằng phương pháp dùng mắt thường quan sát trên tuyến điều tra Tuyến điều tra được đi qua chân, sườn, đỉnh của rừng trồng trong mô hình cây lâm nghiệp

Dựa trên thực tế tại địa bàn nghiên cứu do sự hạn chế về diện tích rừng trồng các tuyến điều tra được đặt song song, tuyến nọ cách tuyến kia 30m Trên tuyến đi cứ cách 10m người điều tra rẽ sang 2 bên cách tuyến điều tra 10m quan sát một diện tích rừng có bán kính 5m để đánh giá bệnh hại trung bình trên một cây

Tình hình phân bố bệnh cây được đánh giá như sau:

Riêng lẻ: bị bệnh từng cây

Cụm: 3 - 10 cây bị bệnh tập trung

Đám: 1/4 ha số cây bị hại tập trung

Đều: > 1/4 ha số cây bị hại tập trung

Mức độ bệnh hại lá được đánh giá như sau:

Khỏe: Không bị hại

* Đối với vườn ươm trong mô hình

- Điều tra đánh giá mức độ bệnh hại lá:

Trên luống tiến hành lập 3 ô dạng bản 1m2 ở đầu, giữa, cuối luống Trong ô dạng bản tiến hành điều tra tối thiểu 1/2 tất cả các cây, mỗi cây điều tra hết tất cả các lá

Mức độ bệnh hại lá được phân thành các cấp như sau:

Mẫu bảng 3.1: Bảng điều tra đánh giá mức độ bệnh hại lá ở vườn ươm

Ô dạng bản: Ngày điều tra:

Loại cây bị hại: Nguyên nhân gây bệnh:

- Điều tra đánh giá mức độ bệnh hại rễ:

Trên luống lập 3 ô dạng bản như bệnh hại lá, tiến hành đếm số bầu chết trong ô dạng bản

Kết quả điều tra được ghi vào bảng sau

Mẫu bảng 3.2: Bảng điều tra đánh giá mức độ bệnh hại rễ ở vườn ươm

Ô dạng bản: Ngày điều tra:

Loại cây bị hại: Nguyên nhân gây bệnh

STT

ODB

Tổng số cây bị hại/ tổng số cây

1

2

3

- Điều tra đánh giá mức độ bệnh hại thân:

Mẫu bảng 3.3: Bảng điều tra đánh giá mức độ bệnh hại thân ở vườn ươm

Ô dạng bản: Ngày điều tra:

Loại cây bị hại: Nguyên nhân gây bệnh

* Đối với rừng trồng trong mô hình

Lập ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích 600 m2

- Đối với bệnh hại lá

Tại khu vực nghiên cứu rừng trồng không theo hàng nên tiến hành điều tra ngẫu nhiên sau cho số cây phải đảm bảo >10% số cây trong ô Trong 1 cây tiêu chuẩn tiến hành điều tra 6 cành ( 2 cành gốc, 2 cành giữa, 2 cành ngọn) Trong cây tiêu chuẩn số lượng lá quá lớn ta lấy mỗi cành 6 lá (2 lá gốc cành,

Kết quả điều tra được ghi và bảng sau:

Mẫu bảng 3.4: Bảng điều tra đánh giá mức độ bệnh hại lá rừng trồng

Số hiệu ODB: Ngày điều tra:

Loài cây điều tra: Nguyên nhân gây bệnh:

- Đối với bệnh hại thân cành

Điều tra bệnh hại thân cành điều tra trên các OTC đã điều tra mức độ bệnh hại lá và ta đếm số cây bị hại với tổng số cây trong OTC

Kết quả điều tra được ghi vào bảng sau:

Mẫu bảng 3.5: Bảng điều tra đánh giá mức độ bệnh hại thân cành

STT cây

điều tra

Loại bệnh hại

Nguyên nhân gây bệnh

3.4.2.2 Phương pháp xử lý số liệu

* Đối với vườn ươm trong mô hình

Sau khi điều tra thu thập số liệu ta tiến hành xử lý số liệu như sau:

- Đối với bệnh hại lá ta xử lý theo công thức sau:

N là tổng số cây điều tra

Sau khi xác định được L% ta tiến hành đánh giá mức độ bệnh hại theo các cấp sau:

L < 10% : Hại nhẹ

L từ 10% -15% : Hại vừa