Nhận thức được tầm quan trọng của phân môn Luyện từ và câu, cũng như việc giúp học sinh làm tốt các bài tập về từ đơn, từ phức tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài "Một số biện pháp giúp họ
Trang 1Học sinh tiểu học là thế hệ măng non của đất nước, các em "Học vì ngày mai lập nghiệp" Học để hiểu biết, học để trau dồi tri thức và học để trở thành những người công dân có ích cho xã hội Vì vậy việc đào tạo thế hệ trẻ trở thành những người năng động sáng tạo độc lập tiếp thu tri thức để trở thành một công dân thực thụ là một vấn đề quan tâm hàng đầu của nền giáo dục nước ta Để thực hiện tốt nhiệm vụ này nhà trường Tiểu học phải bước đầu cung cấp cho học sinh những tri thức ban đầu để hình thành và phát triển các năng lực nhận thức và trang
bị các phương pháp kĩ năng về hoạt động nhận thức, bồi dưỡng và phát triển tình cảm thói quen, đức tính tốt đẹp của con người thông qua việc dạy các môn học nói chung và môn Tiếng Việt nói riêng
Môn Tiếng Việt trong chương trình bậc Tiểu học giúp học sinh biết đọc thông viết thạo, biết sử dụng từ ngữ một cách chuẩn xác và có kĩ năng giao tiếp trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày Những kiến thức của môn Tiếng Việt là tiền
đề là cơ sở cho học sinh tiếp cận với các môn học khác Việc dạy và học môn Tiếng Việt trong nhà trường luôn được chú trọng ngay từ lớp đầu cấp Đặc biệt trong bộ môn Tiếng Việt phân môn Luyện từ và câu có một vị trí rất quan trọng là chìa khoá mở ra kho tàng văn hoá trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội của con người Hơn nữa phân môn Luyện từ và câu còn có nhiệm vụ cung cấp những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt và rèn luyện kĩ năng dùng từ đặt câu (nói-viết), kĩ năng đọc cho học sinh Cụ thể là:
- Mở rộng, hệ thống hoá vốn từ trang bị cho học sinh một số hiểu biết sơ giản về từ và câu
- Rèn luyện cho học sinh các kĩ năng dùng từ đặt câu và sử dụng dấu câu
- Bồi dưỡng cho học sinh thói quen dùng từ đúng và nói thành câu, có ý thức
sử dụng Tiếng Việt văn hoá trong giao tiếp
Tuy nhiên trên thực tế dạy học cho thấy việc tiếp thu kiến thức bài học của học sinh lớp 4 nói chung cũng như lĩnh hội kiến thức môn Tiếng Việt nói riêng là rất khó Việc nhận biết từ đơn, từ ghép còn nhầm lẫn, phân biệt từ ghép, từ láy còn sai nhiều Dẫn đến việc làm các bài tập có liên quan về từ cũng như dùng từ để đặt câu và viết văn đạt hiệu quả chưa cao Đã trực tiếp giảng dạy nhiều năm môn học tôi luôn suy nghĩ là phải có hệ thống bài tập theo từng phần về cấu tạo từ để các
em được vận dụng và rèn kĩ năng sử dụng từ một cách tốt nhất
Nhận thức được tầm quan trọng của phân môn Luyện từ và câu, cũng như việc giúp học sinh làm tốt các bài tập về từ đơn, từ phức tôi đã mạnh dạn nghiên
cứu đề tài "Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 làm tốt các bài tập nhận diên, phân loại về cấu tạo từ trong phân môn Luyện từ và câu” để góp phần
vào việc nâng cao hiệu quả giáo dục nói chung, nâng cao chất lượng dạy và học Luyện từ và câu lớp 4 nói riêng ở Trường Tiểu học
Trang 22 Mục đính nghiên cứu
- Nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa phân môn Luyện từ và câu lớp 4, dự giờ, học hỏi đồng nghiệp, đồng thời điều tra khảo sát việc dạy và học phân môn Luyện từ và câu của giáo viên và học sinh lớp 4
- Giúp học sinh hiểu rõ về cấu tạo từ và làm tốt bài tập nhận diên, phân loại
từ theo cấu tạo trong phân môn Luyện từ và câu lớp 4
- Góp phần vào đổi mới cách dạy Luyện từ và câu lớp 4, giúp học sinh có kĩ
năng nhận biết từ theo theo cấu tạo, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
3 Đối tượng nghiên cứu
- Nội dung, chương trình, Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 4; Phương pháp dạy các bài về từ đơn, từ ghép,từ láy trong phân môn Luyện từ và câu lớp 4
- Một số giải pháp giúp học sinh lớp 4 làm tốt các bài tập nhận diện,phân loại theo cấu tạo
4 Phương pháp nghiên cứu
1 Phương pháp điều tra
- Mục đích để tìm hiểu các phương pháp dạy học của giáo viên; tìm hiểu tính tích cực nhận thức của học sinh
2 Phương pháp trực quan
- Tìm hiểu nội dung sách giáo khoa, sách giáo viên, vở bài tập Tiếng Việt lớp 4
- Trao đổi với giáo viên – học sinh để tìm hiểu thực trạng dạy – học môn Luyện từ và câu
Trang 3II Phần nội dung
1 Cơ sở lí luận
Phân môn Luyện từ và câu là một môn học giữ vị trí quan trọng trong chương trình Tiếng Việt lớp 4 Ngay từ đầu của hoạt động học tập ở trường, học sinh đã được làm quen với lý thuyết của từ và câu Sau đó chương trình được mở rộng thêm và nâng cao dần để phục vụ cho nhu cầu ngày một tăng trong cuộc sống của các em cũng như trong lao động, học tập và giao tiếp
Vai trò quan trọng đặc biệt trong hệ thống ngôn ngữ là đơn vị trung tâm của ngôn ngữ Chính vì vậy, dạy Luyện từ và câu có vị trí rất quan trọng không có một vốn từ đầy đủ thì không thể nắm được ngôn ngữ như một phương pháp giao tiếp Việc dạy từ và câu giúp học sinh nắm được tiếng mẹ đẻ, tạo điều kiện học tập phát triển toàn diện Khả năng giáo dục nhiều mặt của Luyện từ và câu là rất to lớn Nó
có nhiều khả năng để phát triển ngôn ngữ, tư duy logíc và các năng lực trí tuệ như trừu tượng hoá, khái quát hoá, phân tích tổng hợp và các phẩm chất đạo đức như tính cẩn thận, cần cù Ngoài ra phân môn Luyện từ và câu còn có vai trò hướng dẫn cho học sinh kĩ năng nói, đọc, viết
Dạy phân môn Luyện từ và câu ở trường Tiểu học nói chung và ở lớp 4 nói riêng có nhiệm vụ cung cấp cho các em một số kiến thức cơ bản ban đầu và cần thiết về từ, câu, các kiểu từ, các kiểu câu nhưng phải vừa sức đối với lứa tuổi các
em Qua đó giúp học sinh mở rộng, phát triển vốn từ, nắm được nghĩa của từ, nhận biết, phân loại từ một cách đầy đủ, chính xác
Ngoài ra, nội dung chương trình của phân môn Luyện từ và câu ở tiểu học được xây dựng phù hợp với yêu cầu phát triển lời nói của học sinh, giúp các em
mở rộng thêm kiến thức trong quá trình học tập, lao động và giao tiếp ngày một tốt hơn, tiến bộ hơn, đạt kết quả cao hơn Như vậy phân môn Luyện từ và câu có tác dụng to lớn trong quá trình phát triển tư duy ngôn ngữ cho học sinh
2 Thực trạng của việc dạy Luyện từ và câu nói chung và dạy các bài tập nhận diện, phân loại về cấu tạo từ trong phân môn Luyện từ và câu lớp 4 nói riêng
- Công tác giảng dạy của giáo viên luôn được Ban giám hiệu nhà trường quan tâm tạo mọi điều kiện thuận lợi để nâng cao chất lượng giáo dục Đội ngũ giáo viên có tay nghề chuyên môn vững vàng, giàu kinh nghiệm, nhiệt tình trong công tác, sáng tạo trong việc đổi mới phương pháp dạy học
- Hầu hết học sinh đều có ý thức làm bài tập, có thái độ tích cực trong việc học và làm bài tập Luyện từ và câu Các em đã được làm quen với cách học mới từ lớp 1,2,3 nên đã biết cách lĩnh hội và luyện tập thực hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên
Trang 4Tuy nhiên, qua thực tế giảng dạy các môn học nói chung cũng như môn Tiếng Việt nói riêng ở khối lớp 4, tôi nhận thấy kiến thức về phân môn Luyện từ
và câu tương đối khó, học sinh lĩnh hội kiến thức còn gặp nhiều khó khăn Vì vậy học sinh có tâm lí ngại học, giáo viên ít chọn phân môn để thao giảng ở trường Do
đó vẫn còn một số hạn chế khi dạy phân môn Luyện từ và câu là:
- Đối với giáo viên:
+ Một số giáo viên chưa tìm hiểu, nghiên cứu sâu về mảng kiến thức cần truyền thụ, thực hiện theo khuôn mẫu sách giáo viên
+ Truyền thụ kiến thức môn học còn lung túng, đặc biệt phần phân loại từ theo cấu tạo chưa khắc sâu kiến thức nội dung bài hoc
+ Chưa xây dựng các dạng bài tập bổ trợ để giúp học sinh nắm vững kiến thức bài học về từ đơn, từ phức
+ Giáo viên chưa quan tâm nhiều đến việc động viên khuyến khích học sinh học tập trên các giờ học
- Đối với học sinh :
+ Học sinh nắm kiến thức về từ đơn và từ ghép còn mơ hồ hay nhầm lẫn + Làm các bài tập có liên quan đến phần từ đơn, từ ghép còn lung túng
3 Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 làm tốt bài tập nhận diện, phân loại về cấu tạo từ trong phân môn luyện từ và câu
3.1 Giáo viên phải có vốn kiến thức, hiểu rõ về đặc điểm miêu tả và phân loại của từ theo cấu tạo
Về cấu tạo từ, từ được miêu tả và phân loại dựa vào số tiếng và quan hệ giữa các tiếng với nhau Trên cơ sở đó, từ được chia thành; từ đơn và từ phức Từ phức gồm hai loại là từ ghép và từ láy
- Từ đơn và từ phức
+ Từ đơn là từ chỉ có một tiếng Ví dụ ; cây , lá, hoa, quả
+ Từ phức : là từ gồm hai hay nhiều tiếng tạo thành Ví dụ : xe đạp, vui vẻ, sạch sành sanh
- Từ ghép và từ láy
Từ ghép là từ do hai hoặc nhiều tiếng có nghĩa tạo thành
Ví dụ: học tập, ghi nhớ, sách vở
- Từ ghép phân thành hai loại: từ ghép có nghĩa phân loại và từ ghép có nghĩa tổng hợp
Trang 5+ Từ ghép có nghĩa phân loại : là từ ghép có sự phân biệt về nghĩa so với những từ cùng loại ( tức là có chung một tiếng nào đó )
Ví dụ: Xe đạp là từ ghép có nghĩa phân loại ( vì phân biệt với : xe máy, xe bò,
xe lửa,…)
+ Từ ghép có nghĩa tổng hợp : là từ ghép mà nghĩa của nó chỉ chung
tổng hợp hơn nghĩa của từng tiếng
Ví dụ : sách vở là từ ghép có nghĩa tổng hợp ( vì ta hiểu là sách vở nói
chung như một tài liệu học tập nghiên cứu )
- Từ láy : là từ gồm hai hoặc ba, bốn tiếng láy lại nhau (nghĩa là âm đầu
hoặc vần hoặc cả âm đầu và vần được lặp lại.)
Ví dụ : săn sóc (lặp âm đầu), khéo léo (lặp vần), luôn luôn (lặp cả âm đầu
đầu và vần )
- Có ba kiểu láy : láy âm, láy vần, láy cả âm và vần.
+ Từ láy âm : là từ láy lặp lại âm đầu( phụ âm đầu )
Ví dụ : lạnh lùng, sạch sẽ
+ Từ láy vần : là từ láy lặp lại phần vần.
Ví dụ: lèo tèo, lẩm cẩm, lan man
+ Từ láy cả âm và vần : là từ láy lặp lại cả âm lẫn vần
Ví dụ : ngoan ngoãn, nho nhỏ, đo đỏ.
- Từ láy gồm 3 dạng khác nhau : là láy đôi, láy ba, láy tư.
+ Từ láy đôi : là từ láy gồm hai tiếng Ví dụ: chan chứa, chắt chiu.
+ Từ láy ba : là từ láy gồm 3 tiếng Ví dụ : sát sàn sạt, sạch sành sanh.
+ Từ láy tư : là từ láy gồm 4 tiếng.
Ví dụ : cầu bơ cầu bớt, hớt hơ hớt hải, lóng nga lóng ngóng.
môn Luyện từ và câu ở lớp 4
Các bài học về phần cấu tạo từ trong chương trình phân môn Luyện từ và
câu lớp 4 gồm 3 bài đó là: Từ đơn và từ phức (Tuần 3) ; Từ ghép và từ láy (Tuần
4 ); Luyện tập về từ ghép và từ láy (Tuần 4) Khi dạy các bài học này giáo viên
không nên tuân thủ máy móc theo các nội dung ở sách giáo khoa mà giáo viên bám vào chuẩn kiến thức kĩ năng, mục tiêu của tiết học mà chủ động trong việc lựa chọn ví dụ, lựa chọn nội dung các bài tập, phương pháp, hình thức tổ chức sao cho phù hợp với đối tượng học sinh lớp mình Tạo điều kiện cho học sinh liên hệ với
Trang 6các kiến thức đã học, tìm hiểu và khám phá kiến thức mới giúp học sinh trao đổi, thảo luận và hiểu sâu hơn bài học, tìm ra được cách thực hiện các bài tập tương tự
Giờ học Luyện từ và câu của học sinh
a) Dạy về từ đơn và từ phức: (Luyện từ và câu – Tuần 3 )
Để hình thành khái niệm về từ đơn và từ phức giáo viên cần thực hiện như sau :
*Bước 1 : GV đưa ngữ liệu SGK để học sinh phân tích
- Yêu cầu HS chia các từ trên thành hai loại :
+ Từ chỉ gồm 1 tiếng (từ đơn)
+ Từ chỉ gồm 2 tiếng (từ phức )
Trang 7Vậy câu trên các từ gồm 1 tiếng ( từ đơn ) là : nhờ, bạn, lại, có, chí, nhiều, năm, liền, Hanh, là
Các từ gồm nhiều tiếng ( từ phức ) là : giúp đỡ, học hành, học sinh, tiên tiến
*Bước 2 : Hình thành khái niệm từ đơn, từ phức Yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi:
- Tiếng dùng để làm gì ?
+ Tiếng dùng để cấu tạo từ
+ Có thể dùng 1 tiếng để cấu tạo nên từ Đó là từ đơn.
+ Cũng có thể phải dùng 2 tiếng trở lên để tạo nên 1 từ Đó là từ phức
- Từ dùng để làm gì ?
+ Biểu thị sự vật, hoạt động, đặc điểm…(Tức là biểu thị ý nghĩa )
+ Cấu tạo câu
Như vậy : từ việc nhận biết kiến thức bài học , học sinh sẽ phân biệt được
từ đơn, từ phức
b) Dạy bài: Từ ghép và từ láy (Luyện từ và câu – Tuần 4)
Bước 1: Cho HS phân tích ngữ liệu SGK đi đến phân biệt trong các từ phức
Cụ thể: Truyện cổ, thì thầm, ông cha, chầm chậm, cheo leo, lặng im, se
sẽ thì các từ: Truyện cổ, ông cha, lặng im là do các tiếng có nghĩa tạo thành được gọi là từ ghép, còn các từ : thì thầm, chầm chậm, cheo leo, se sẽ, do các tiếng có
âm đầu (thì thầm), vần ( cheo leo), cả âm và vần(se sẽ, chầm chậm) được lặp lại thì
gọi là từ láy
* Bước 2: Hình thành khái niệm từ ghép, từ láy
- Ghép các tiếng có nghĩa lại với nhau là từ ghép
- Ghép các tiếng có âm đầu hay vần hoặc cả âm và vần hoặc cả tiếng giống nhau đó là từ láy
- GV cần giúp HS nhận thấy:
Các tiếng trong từ ghép có quan hệ về nghĩa
Ví dụ: Học tập, gia đình, xe đạp.
Các tiếng trong từ láy có quan hệ về âm
Ví dụ: Chăm chỉ, loắt choắt, xinh xinh.
Như vậy sau khi học sinh nắm vững và nhận biết đúng từ đơn và từ phức, từ ghép và từ láy cần giúp học sinh phân biệt được từ ghép có nghĩa tổng hợp, từ ghép có nghĩa phân loại và từ láy (láy âm,láy vần,láy cả âm và vần) qua bài:
Luyện tập về từ ghép và từ láy (Tuần 4).
Trang 8c) Dạy bài Luyện tập về từ ghép và từ láy (Tuần 4)
- Để phân biệt được từ ghép có nghĩa tổng hợp và từ ghép có nghĩa phân
loại yêu cầu học sinh so sánh hai từ ghép: bánh trái và bánh rán.
+ Bánh trái: chỉ chung các loại bánh (Từ ghép có nghĩa tổng hợp )
+ Bánh rán: chỉ loại bánh nặn bằng bột gạo nếp, thường có nhân, rán
chín giòn (Từ ghép có nghĩa phân loại)
Qua làm bài tập cần giúp học sinh phân biệt từ ghép có nghĩa tổng hợp và từ ghép có nghĩa phân loại như sau:
+ Từ ghép nào chỉ người ( hoặc vật ) nói chung thì đó là từ ghép có nghĩa tổng hợp Ví dụ : xa lạ, sách vở, ăn uống,
+ Từ ghép nào không chỉ chung mà lại có nghĩa như phân loại người (hay vật ) thì đó là từ ghép có nghĩa phân loại
Ví dụ : hạt thóc, bà nội, bà ngoại, bạn học, bạn đường….
(Lưu ý các tiếng trong từ ghép tổng hợp thường cùng một loại nghĩa: Cùng danh
từ, cùng động từ…)
Từ việc nắm vững kiến thức bài học giáo viên cần xây dựng các dạng bài tập
có kiến thức liên quan để học sinh được củng cố và vận dụng về từ ghép và từ láy một cách hiệu quả
củng cố nắm vững kiến thức về từ đơn, từ phức
Dạng 1: Sắp xếp các từ cho sẵn vào cột phân loại
Để giúp học sinh nắm vững kiến thức về từ đơn, từ phức cần có những bài tập đòi hỏi học sinh phải tư duy, suy nghĩ đến kiến thức đã học để làm các bài tập
có liên quan Chẳng hạn, trong số các từ cho trước có những từ khó xác định ( thường là các từ ghép nhưng có hình thức ngữ âm giống từ láy hoặc các từ láy âm nhưng âm được láy lại có cách viết khác nhau.)
Bài tập 1: Xếp các từ sau đây vào các cột tương ứng
Thật thà, ngộ nghĩnh, bạn bè, hư hỏng, san sẻ, bạn học, chăm chỉ, gắn bó, bạn đường, ngoan ngoãn, giúp đỡ, khó khăn, bạn đọc
Từ ghép có nghĩa
Tổng hợp
Từ ghép có nghĩa Phân loại.
Từ láy
Trang 9Để làm tốt các bài tập này, giáo viên cần giúp các em cần nắm chắc và phân biệt được các loại từ ghép tổng hợp, từ ghép phân loại và từ láy Căn cứ vào các đặc diểm đó mà lần lượt xếp các từ đã cho vào cột tương ứng Điều đặc biệt lưu ý những trường hợp dễ nhầm lẫn
Từ ghép nhưng có hình thức giống từ láy: Xem xét các từ có hiện tượng giống nhau về phụ âm hoặc vần Nếu các tiếng đều có nghĩa thì đó là từ ghép chứ không phải từ láy
Ví dụ : hư hỏng, san sẻ…
Có thể xuất hiện trường hợp mới đầu tưởng là từ ghép nhưng thực sự lại là
từ láy Đó là các trường hợp cùng một phụ âm đầu được thể hiện bằng các hình thức chữ viết khác nhau ( như trường hợp : ngộ nghĩnh.)
Như vậy, từ việc nắm vững cách xác định từ đơn, từ phức học sinh sẽ làm tốt bài tập theo yêu cầu Cụ thể kết quả bài 1 như sau:
Từ ghép có nghĩa
Tổng hợp
Từ ghép có nghĩa Phân loại.
Từ láy.
Bạn bè, hư hỏng,
san sẻ, gắn bó,
giúp đỡ
Bạn học, bạn đường
Thật thà, ngộ nghĩnh, chăm chỉ, ngoan ngoãn, khó khăn
Bài 2 : Cho những kết hợp sau:
Vui mừng, nụ hoa, đi đứng, cong queo, vui lòng, hoa hồng, chợ búa, ồn ào, uống nước, xe đạp, khó khăn, tia lửa, nước uống, học hành, ăn ở, tươi cười
Hãy xếp các kết hợp trên vào từng nhóm: Từ ghép có nghĩa tổng hợp, từ ghép có nghĩa phân loại, từ láy, kết hợp 2 từ đơn
Từ việc nắm được kiến thức bài học, HS đễ dàng làm bài tập kết quả :
Từ ghép có nghĩa
tổng hợp Từ ghép có nghĩa phân loại Từ láy Kết hợp 2 từ đơn
Vui mừng, đi đứng,
chợ búa, học hành,
ăn ở, tươi cười
Vui lòng, hoa hồng,
xe đạp, tia lủa, nước uống
Cong queo, ồn
ào, khó khăn Nụ hoa, uốngnước
Dạng 2: Cho sẵn một đoạn văn hoặc một câu, yêu cầu tìm từ
theo cấu tạo
Bài 1: Tìm từ láy có trong các câu sau:
Trang 10Dáng tre vươn mộc mạc, màu tre tươi nhũn nhặn Rồi tre lớn lên, cứng cáp, dẻo dai, vững chắc Tre trông thanh cao, giản dị, chí khí như người
* Cách làm bài tập này
+ Vạch ranh giới giữa các từ trong câu ( nếu đã cho sẵn thì không cần) + Đối chiếu đặc điểm của các kiểu cấu tạo từ cần tìm để xếp chúng vào các kiểu cấu tạo
+ Về trình bày: nên kẻ bảng có các cột theo các kiểu cấu tạo (nếu phải tìm từ hai loại từ trở lên)
* Lưu ý : cần phân biệt các từ dễ nhầm lẫn Đối với bài 1 thì từ dễ nhầm lẫn
là từ: dẻo dai, giản dị
Căn cứ vào cấu tạo của các từ trong đoạn văn trên giúp học sinh xác định
được các từ láy là : mộc mạc, nhũn nhặn, cứng cáp.
Bài 2 : Đọc đoạn văn sau:
Biển luôn thay đổi theo màu sắc mây trời….Trời âm u mây mưa, biển xám xịt nặng nề Trời ầm ầm, dông gió, biển đục ngầu, giận dữ…Như một con người biết buồn vui, biển lúc tẻ nhạt, lạnh lùng, lúc sôi nổi, hả hê, lúc đăm chiêu, gắt gỏng
Theo Vũ Tú Nam
a) Tìm các từ ghép trong đoạn văn trên, rồi chia thành hai nhóm : Từ ghép
có nghĩa tổng hợp và từ ghép có nghĩa phân loại
b) Tìm các từ láy trong đoạn văn trên, rồi chia thành 3 nhóm : từ láy âm đầu,
từ láy vần, từ láy âm đầu và vần
Với yêu cầu của bài giáo viên cần giúp học sinh nắm vũng về khái niệm của
từ ghép và từ láy để phân loại từ theo nhóm yêu cầu Cụ thể :
Từ ghép có nghĩa tổng hợp Từ ghép có nghĩa phân loại
Thay đổi, màu sắc, mây trời, mây mưa,
dông gió, giận dữ, buồn vui, tẻ nhạt,
đăm chiêu
Đục ngầu, con người
Xám xịt, nặng nề, lạnh
lùng, hả hê, gắt gỏng,
âm u