Một số biện pháp tổ chức hiệu quả tiết học diện tích của một hình, toán 3

Nắm đượcđặc điểm tư duy của học sinh lớp 3 là từ trực quan sinh động đến tư duy trừutượng, từ cụ thể đến khái quát, trong những năm dạy lớp 3, tôi đã trăn trở làm sao để giúp các em có đ

1 MỞ ĐẦU 1.1.Lí do chọn đề tài

Giáo dục đào tạo được Đảng, Nhà nước ta xem là “ quốc sách hàng đầu” vàđược chọn là xương sống cho sự phát triển bền vững đất nước Thực hiện nghịquyết 29 của BCH trung ương Đảng, nền giáo dục nước ta đang đổi mới căn bản

và toàn diện, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Là một giáo viên, bản thân tôi nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của mìnhtrước những yêu cầu đổi mới của ngành Việc đổi mới, nâng cao chất lượng dạyhọc phải xuất phát từ những việc làm cụ thể, từ mỗi bài học, môn học Ở bậc Tiểuhọc, Toán là một môn học có vai trò rất quan trọng nhằm giúp học sinh có nhữngkiến thức cơ bản ban đầu về số học các số tự nhiên, phân số, số thập phân; các đạilượng thông dụng; một số yếu tố hình học và thống kê đơn giản; hình thành các kỹnăng thực hành tính, đo lường, giải bài toán có nhiều ứng dụng thiết thực trong đờisống; góp phần bước đầu phát triển năng lực tư duy, khả năng suy luận hợp lí vàdiễn đạt chúng (nói và viết), cách phát hiện và cách giải quyết những vấn đề đơngiản, gần gũi trong cuộc sống; kích thích trí tưởng tượng; gây hứng thú học tậptoán; góp phần hình thành bước đầu phương pháp tự học và làm việc có kế hoạchkhoa học, chủ động, linh hoạt, sáng tạo

Trong chương trình môn Toán lớp 3, học sinh được học những nội dungkiến thức về số học, đại lượng và các yếu tố hình học Hình học là một nội dunghọc được khá nhiều học sinh yêu thích nhưng cũng là vấn đề gặp nhiều khó khăntrong học tập của các bạn nhỏ bởi những đòi hỏi tư duy logic và hết sức trừutượng của nó Diện tích một hình là một khái niệm mới và khá trừu tượng với họcsinh lớp 3 Thực tế qua các tiết học liên quan đến diện tích, nhiều học sinh chưa cóđược biểu tượng về diện tích, lúng túng khi so sánh diện tích các hình Nắm đượcđặc điểm tư duy của học sinh lớp 3 là từ trực quan sinh động đến tư duy trừutượng, từ cụ thể đến khái quát, trong những năm dạy lớp 3, tôi đã trăn trở làm sao

để giúp các em có được biểu tượng về diện tích, biết so sánh diện tích các hình khichưa biết cách tính Qua nghiên cứu và thử nghiệm, tôi thấy việc vận dụng phươngpháp trực quan kết hợp với thực hành đã đem lại hiệu quả khi dạy bài “ Diện tích

của một hình” (Trang 150, Toán 3) Vì vậy, tôi xin chia sẻ “ Một số biện pháp tổ chức hiệu quả tiết học“ Diện tích của một hình”, Toán 3”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất, đưa ra một số biện pháp giúp học sinh lớp 3 có biểu tượng về diệntích và biết cách so sánh diện tích các hình thông qua tiết học “Diện tích của mộthình”

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Cách thức hình thành biểu tượng về diện tích đối với học sinh lớp 3

- Các biện pháp giúp học sinh lớp 3 so sánh diện tích các hình

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu các tài liệu có nội dung hình học được dạy trong chương trình

môn Toán Tiểu học

- Nghiên cứu thực tiễn dạy học trên lớp qua các năm học, các đối tượng học

sinh lớp 3 khi học về diện tích của một hình

- Quan sát, điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Thống kê, xử lí số liệu về kết quả nhận biết diện tích, so sánh diện tích các

hình và mức độ hoàn thành bài tập liên quan đến diện tích

- Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa một số vấn đề về diện tích của một hình.

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.1.1 Đặc điểm tư duy của học sinh tiểu học

Trẻ ở độ tuổi Tiểu học khả năng tư duy đã có sự phát triển Các em đã có ýthức, ghi nhớ và tư duy tổng hợp, có khả năng đánh giá đối với các tranh vẽ, kíhiệu, hình ảnh Giai đoạn 1 ( từ 6 đến 7 tuổi), khả năng tư duy trực quan hànhđộng chiếm ưu thế, chủ yếu tư duy của các em dựa vào những hình ảnh trực quan,những dấu hiệu cụ thể nằm trên bề mặt của đối tượng Giai đoạn 2 ( từ 8 đến 12tuổi), các em đã bắt đầu phát triển tư duy hình tượng, nắm được các mối quan hệcủa khái niệm, những thao tác tư duy như phân loại, tính toán, không gian, thờigian được hình thành và phát triển mạnh hơn Ở cuối giai đoạn này, tư duy ngônngữ của các em cũng bắt đầu được hình thành, các em biết vận dụng năng lực tưduy cụ thể Tuy nhiên, ở giai đoạn 2, các em vẫn gặp nhiều khó khăn trong tư duytrừu tượng

Học sinh lớp 3 là đối tượng chuyển tiếp giữa 2 giai đoạn tư duy Đối với các

em, tư duy thông qua các hình ảnh trực quan vẫn chiếm ưu thế hơn Bởi vậy, việcdạy học nói chung và dạy toán trong đó có các nội dung hình học thông qua trựcquan sẽ giúp các em nhanh hiểu bài, vận dụng kiến thức một cách tự nhiên và hiệuquả Từ những hình ảnh trực quan sinh động, các em sẽ hình thành các biểu tượng

và khái quát hóa những kiến thức ở mỗi bài học

2.1.2 Khái niệm diện tích của một hình, cách so sánh diện tích các hình

Theo Wkipedie tiếng Việt (Bách khoa toàn thư) thì “ Diện tích là một đạilượng biểu thị phạm vi của hình hoặc hình hai chiều hoặc limia phẳng trong mặtphẳng Diện tích bề mặt là diện tích trên bề mặt hai chiều của một vật thể ba chiều.Diện tích có thể hiểu là lượng vật liệu có độ dày nhất định cần thiết để tạo kiểu cho

mô hình hình dạng hoặc lượng sơn cần thiết để phủ lên bề mặt bằng một lớp sơn”

Cũng với tài liệu Wkipedie tiếng Việt, “ Diện tích của hình có thể được đobằng cách so sánh hình với các hình vuông có kích thước cố định Trong hệ thốngđơn vị quốc tế, đơn vị đo diện tích tiêu chuẩn là mét vuông ( m 2 ) Mét vuông

là diện tích của một hình vuông có cạnh dài 1 mét Trong toánhọc, hình vuông đơn vị được xác định là có diện tích bằng 1 vàdiện tích của bất kì hình dạng hoặc bề mặt nào là một số thựckhông thứ nguyên”

Đối với học sinh tiểu học, để giúp các em hiểu và có biểutượng về diện tích của một hình, nếu chỉ mô phỏng bằng lời nói

sẽ trừu tượng và khó hình dung, nhiều học sinh sẽ nắm khôngchắc hoặc nhầm lẫn với khái niệm khác trong hình học Vì vậy,trên cơ sở khái niệm về diện tích và cách so sánh diện tích cáchình nói trên, SGK Toán lớp 3 đã biên soạn bài học “Diện tích củamột hình” với các hình vẽ được chia thành các ô vuông đơn vịbằng nhau và yêu cầu học sinh phải có các thao tác hoạt động đểnhận biết diện tích một hình, biết cách so sánh diện tích các hình.Việc biên soạn bài học “ Diện tích của một hình” và việc tổ chứccho học sinh được hoạt động để có biểu tượng diện tích cũng nhưcách so sánh diện tích các hình là hoàn toàn dựa trên cơ sở khoahọc về phát triển tư duy của học sinh lớp 3 và kiến thức khoa học

về hình học

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến

2.2.1 Việc tổ chức dạy bài “Diện tích của một hình”

Qua quan sát và trực tiếp dự giờ, trao đổi kinh nghiệm dạy học với đồngnghiệp, tôi nhận thấy, khi tổ chức dạy học tiết “ Diện tích một hình”, giáo viênchưa quan tâm kĩ đến từng nội dung trong mục tiêu tiết học, nội dung bài soạnchưa thể hiện rõ các hoạt động của học sinh Phần lớn đồ dùng cho tiết dạy lànhững hình ảnh có sẵn tron SGK Giáo viên chưa tổ chức tốt hoạt động thực hànhcho học sinh, còn dạy “chay”, cho học sinh quan sát hình có sẵn trong SGK rồilàm việc cá nhân, nêu ý kiến so sánh diện tích các hình Đặc biệt, ở hoạt động hìnhthành biểu tượng về diện tích, giáo viên thường sử dụng phương pháp giảng giải,

thuyết trình Khi tổ chức cho học sinh làm bài tập 3, giáo viên chưa tổ chức chohọc sinh thực hành trên đồ dùng

2.2.2 Kết quả học bài “ Diện tích của một hình”

Do không được thực hành nên trong tiết học “ Diện tích của một hình”, họcsinh tiếp thu bài thụ động, chưa nắm được biểu tượng diện tích, chưa hiểu rõ kháiniệm diện tích một hình, mơ hồ về diện tích, có em nhầm lẫn diện tích với chu vicủa một hình Khi so sánh diện tích các hình, học sinh chỉ dựa vào hình ảnh trongsách giáo khoa để nêu, việc lựa chọn cách so sánh diện tích các hình chưa phù hợp,hoặc chỉ dựa vào trực giác nêu kết quả Khi được học cách tính diện tích hình chữnhật, diện tích hình vuông với các công thức tính, nhiều em nhầm lẫn giữa côngthức tính chu vi và công thức tính diện tích Tiết học đơn điệu, tẻ nhạt, không pháthuy tính tích cực, sáng tạo, năng động và năng lực của của từng học sinh

Từ bài học đầu tiên với biểu tượng về diện tích chưa sâu, chưa vững chắcdẫn đến khi lên lớp 4, lớp 5, có em chưa hiểu đúng diện tích là gì Việc ứng dụng

so sánh diện tích của các sự vật trong cuộc sống không sát, còn có độ sai lệch lớn

Với 3 bài tập trong tiết học “ Diện tích của một hình” SGK Toán 3, kết quả khảo sát đối với học sinh lớp 3B, trường tiểu học TT Thống Nhất trước khi thực hiện biện pháp nâng cao chất lượng như sau:

Sau khi nghiên cứu và thử nghiệm dạy tiết “ Diện tích của một hình”, Toán

3, tôi thấy chất lượng dạy và học đều có những chuyển biến rõ nét Tôi đã áp dụng

“Một số biện pháp tổ chức hiệu quả tiết học “ Diện tích của một hình”, Toán 3”

như sau:

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Chuẩn bị chu đáo cho tiết học

2.3.1.1 Giáo viên quan tâm kĩ từng nội dung mục tiêu tiết học

Việc nắm vững mục tiêu tiết học giúp giáo viên xây dựng kế hoạch bài học

và tổ chức các hoạt động dạy học đúng hướng, đạt mục tiêu đề ra.Tiết học “Diệntích của một hình” tuần 28, Toán 3, trang 150 được dạy trước khi học các tiết về

diện tích hình chữ nhật, diện tích hình vuông, trước khi học sinh biết cách tính diệntích hình chữ nhật, diện tích hình vuông.

Mục tiêu của tiết học này là:

- HS làm quen với khái niệm diện tích và bước đầu có biểu tượng về diệntích, hoạt động so sánh diện tích của các hình

- Biết hình này nằm trọn trong hình kia thì diện tích hình này bé hơn diệntích hình kia Một hình được tách thành hai thì diện tích hình đó bằng tổng diệntích hai hình đã tách

Đây là bài học “ Diện tích của một hình” được biên soạn trong SGK Toán 3:

Như vậy, về kiến thức, HS làm quen với khái niệm diện tích và bước đầu cóbiểu tượng về diện tích, biết hình này nằm trọn trong hình kia thì diện tích hình này

bé hơn diện tích hình kia Một hình được tách thành hai thì diện tích hình đó bằngtổng diện tích hai hình đã tách Về kĩ năng, HS biết hoạt động so sánh diện tích củacác hình Về thái độ, HS yêu thích môn Toán, hứng thú khi học Toán

Khi xác định mục tiêu, tôi đã phân tích kĩ mục tiêu về kiến thức, kĩ năng,thái độ, quan tâm kĩ đến từng mục tiêu trong đó chú ý đến một nội dung của mục

tiêu là: “Học sinh hoạt động so sánh diện tích các hình”.Tôi luôn trăn trở học

sinh sẽ hoạt động so sánh diện tích các hình như thế nào, giáo viên tổ chức hoạt

động so sánh diện tích các hình cho học sinh ra sao? Nếu chỉ dựa vào hình vẽ trongSGK để tổ chức cho học sinh thực hành thì các em có hiểu sâu và nắm vững cáccách so sánh hay không? Từ những băn khoăn, trăn trở đó, tôi đã nghĩ đến sẽ tổchức cho học sinh hoạt động so sánh diện tích các hình trên đồ dùng.

2.3.1.2 Lập kế hoạch bài học chi tiết

Để đạt được mục tiêu tiết học, tôi đã xây dựng kế hoạch bài học chi tiết gắnvới các hoạt động quan sát, thực hành của học sinh Tôi hình dung ra tiến trình tiếthọc, xây dựng chi tiết từng nội dung hoạt động, cân đối thời gian cho mỗi hoạtđộng, vận dụng linh hoạt các phương pháp trong xây dựng các hoạt động, chútrọng phát triển năng lực cho học sinh, dự kiến các tình huống có thể xảy ra Đốivới tiết học này, tôi đã lập kế hoạch tổ chức các hoạt động cụ thể, đó là:

* Bài tập cần làm: 1, 2, 3

B Chuẩn bị :

*.GV: Bảng phụ, bút màu, các miếng bìa được cắt thành các hình

minh họa ví dụ 1, 2, 3, bài tập 3, máy tính, máy chiếu ( hoặc ti vi),phiếu học tập

* HS : Bộ đồ dùng gồm các miếng bìa đã cắt thành các hình minh

họa VD 1, 2, 3, bìa cắt hình minh họa bài 3, màu, kéo

C

Các hoạt động dạy – học:

Hoạt động của GV

I Kiểm tra bài cũ (3 phút):

- Yêu cầu 1 HS lên bảng làm bài

- HS nhận xét

Bài giảiChu vi hình chữ nhật là:( 6 + 4 ) x 2 = 20 ( cm)Đáp số : 20 cm

II Bài mới:

* Giới thiệu bài (2 phút): Các

con đã biết chu vi là độ dài

đường viền bao quanh của một

hình Cịn diện tích của một hình

là gì? Cách so sánh diện tích của

các hình với nhau như thế nào

tiết học hơm nay cơ trị chúng

mình cùng tìm hiểu qua bài: Diện

tích của một hình

- Yêu cầu lớp mở SGK trang 150

để học bài

Hoạt động 1:( 7 phút) : Giới

thiệu biểu tượng về diện tích

Hỏi: Sân nhà con rộng hơn hay

hẹp hơn so với sân trường?

Hỏi: Sân bĩng rộng hơn hay hẹp

hơn sân nhà con?

- Vậy thì khi ta nĩi sân nhà, sân

trường hay sân bĩng chính là nĩi

- GV kết luận: Như vậy, phần đã

tơ màu của hình chữ nhật là diện

Hỏi: Chu vi của một hình và diện

tích của một hình khác nhau như

thế nào?

- Cho HS nhận xét

- GV : Chu vi là độ dài đường viền

- HS nhắc lại tên bài

- Sân nhà con hẹp hơn sân trường

- Sân bĩng rộng hơn sân nhà con

- HS lấy phiếu học tập ra tơ màu hình chữ nhật và hình trịn

- Hs quan sát các hình

bao quanh của một hình Còn

Hỏi: Nhìn vào hai hình này, con

thấy diện tích hình chữ nhật như

thế nào so với diện tích hình

lên trên hình tròn, ta thấy hình

chữ nhật nằm hoàn toàn trong

- 1 HS trả lời

- HS thực hành với các hình

- 1 HS lên bảng thực hành và trình bày

- Đặt hình chữ nhật lên hình tròn, con thấy hình chữ nhật nằm hoàn toàn trong hình tròn nên diện tích hình chữ nhật bé hơn diện tích hình tròn

- HS thảo luận nhóm đôi tìm cách so sánh diện tích hình A

và diện tích hình B trên đồ dùng

- 1 HS lên bảng trình bày

- Con đếm hình A có 5 ô vuông,

bằng nhau, diện tích mỗi ô

Hỏi: Quan sát, cho cô biết, hình P

gồm có bao nhiêu ô vuông bằng

- Yêu cầu 1 HS lên bảng trình

bày kết quả thảo luận của nhóm

- HS đối chiếu kết quả so sánh

- Đếm số ô vuông ở mỗi hình

- Hình P gồm có 10 ô vuông bằng nhau

- HS quan sát

- HS thảo luận nhóm bốn so sánh diện tích hình P với tổng diện tích 2 hình M và N

- Hình P có 10 ô vuông bằng nhau, hình M có 6 ô vuông bằng nhau, hình N có 4 ô vuôngbằng nhau, 6 ô vuông cộng 4 ô vuông bằng 10 ô vuông nên diện tích hình P bằng tổng diện tích hình M và hình N

- HS đối chiếu kết quả

- Bằng diện tích 2 hình vừa tách

- Tách ghép hình

- Có 3 cách:

+ Cách 1: Đặt hình + Cách 2: Đếm hình+ Cách 3: Tách ghép hình

trong hình kia thì diện tích hình

này bé hơn diện tích hình kia

Hoặc chia các hình thành những

ô vuông bằng nhau rồi đếm số ô

vuông ( Như VD 2), hoặc cũng có

- Yêu cầu cả lớp đọc kĩ đề bài,

làm bài 1 và bài 2 vào phiếu bài

tập

- GV tổ chức cho HS chữa bài

Bài 1: Gọi 1 HS lên tổ chức cho

lớp chữa bài 1:

- GV nhấn máy tính các đáp án

- Cho HS đối chiếu kết quả

Hỏi: Tại sao đáp án b đúng?

Hỏi: Ở bài tập 1, con đã vận

- HS quan sát màn hình

- HS làm bài cá nhân vào phiếu

- 1 HS lên bảng tổ chức cho cácbạn chữa bài

- HS trên bảng nêu: Bài 1 yêu cầu chúng ta: Câu nào đúng thìghi Đ, câu nào sai thì ghi S

- HS trên bảng đọc từng câu, lớp nhận xét đúng/sai

- Vì con thấy hình tam giác ABCnằm trọn trong hình tứ giác ABCD

- Vận dụng cách đặt hình

- 1 HS lên bảng làm bài và trìnhbày bài làm

- Diện tích 2 hình bằng nhau

Hỏi: Vậy ở bài tập 2, con đã vận

dụng cách gì để so sánh diện

tích 2 hình P và Q?

Bài 3:

- Gọi 1 HS đọc yêu cầu bài 3

- GV yêu cầu HS làm việc theo

2.3.1.3 Thiết kế đồ dùng, sử dụng phương tiện hợp lí.

Trong bộ đồ dùng học Toán lớp 3 không có đủ các chi tiết về hình học phục

vụ cho bài “ diện tích của một hình” Bởi vậy, để đạt mục tiêu tiết dạy, tôi đãnghiên cứu, thiết kế một bộ đồ dùng dành cho HS và GV Bộ đồ dùng được thựchành trong hoạt động 2 và hoạt động 3 với các hình tương ứng ví dụ 1, ví dụ 2, ví

dụ 3 và bài tập số 3 ( Phần luyện tập) Để có được bộ đồ dùng nhanh, tôi kẻ mẫucác hình tương ứng trong SGK trang 150, kích cỡ phóng to vừa đủ và khéo để các

em thực hành thuận tiện, nhẹ nhàng, đảm bảo chính xác ( không nên chọn kẻ, cắttrên giấy quá mỏng hoặc quá dày, nên chọn giấy bìa là phù hợp), sau đó photonhiều bản tùy vào số lượng HS với mỗi hoạt động đã lập trong kế hoạch rồi cắtthành các hình theo mỗi hoạt động Để không mất thời gian khi phát đồ dùng vàkhi thu lại, ở cuối buổi học của ngày hôm trước, tôi phát lần lượt từng hình theotrình tự tiết dạy cho HS Các em bỏ lần lượt các hình vào một túi nilon Trước khi

tổ chức tiết học, tôi cho các em lấy sẵn đồ dùng kẹp lần lượt từng hình ứng với cáchoạt động vào một cuốn vở Sau khi thực hành xong, các em để từng hình đã thựchành xuống ngăn bàn Kết thúc tiết học, các em bỏ tất cả các hình vào túi nilon vànộp lại Sau đó, GV lưu giữ đề dùng cho các năm học sau Đối với bộ đồ dùng gắnbảng, giáo viên làm kích cỡ to hơn, khác màu với đồ dùng của HS, gắn các nam