Một số biện pháp khai thác bài tập đọc để dạy tập làm văn trong môn tiếng việt lớp 5 trường tiểu học hà lan

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠNSÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP KHAI THÁC BÀI TẬP ĐỌC ĐỂ DẠY TẬP LÀM VĂN TRONG MÔN TIẾNG VIỆT LỚP 5 TRƯỜNG TIỂU HỌC HÀ LAN Người thực hiện: Lê H

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP KHAI THÁC BÀI TẬP ĐỌC

ĐỂ DẠY TẬP LÀM VĂN TRONG MÔN TIẾNG VIỆT

LỚP 5 TRƯỜNG TIỂU HỌC HÀ LAN

Người thực hiện: Lê Hùng Thắng Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Hà Lan, Bỉm Sơn SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tiếng Việt

THANH HÓA NĂM 2021

MỤC NỘI DUNG TRANG

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 2 2.3 Các giải pháp khai thác bài tập đọc để dạy Tập làm văn

trong môn Tiếng Việt lớp 5

3

2.3.1 Biện pháp 1: Nhắc nhở học sinh chuẩn bị bài tập đọc trước

khi đến lớp

4

2.3.2 Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh tích luỹ kiến thức qua các

bài tập đọc

4

2.3.3 Biện pháp 3: Khai thác nội dung bài tập đọc để vận dụng

làm bài tập làm văn

6

2.3.4 Biện pháp 4: Giúp học sinh cảm thụ bài tập đọc để vận

dụng trong Tập làm văn

8

2.3.5 Biện pháp 5: Hướng dẫn học sinh thực hành làm bài văn tả

cảnh

11

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

15

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHỤ LỤC

1.1 Lí do chọn đề tài

Trong chương trình Tiểu học, Tiếng Việt là môn học có nhiều phân môn

và có số tiết chiếm tỉ lệ cao nhất Nhiệm vụ trọng tâm của môn Tiếng Việt là cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng sử dụng Tiếng Việt thành thạo Đó chính là điều kiện cơ bản, bắt đầu để các em tiếp cận với tri thức của các bộ môn khác Mỗi phân môn ngoài việc thực hiện nhiệm vụ của phân môn đó còn có nhiệm vụ chung của môn Tiếng Việt Nếu phân môn Luyện từ và câu cung cấp,

mở rộng vốn từ, rèn kĩ năng dùng từ, đặt câu thì phân môn Tập đọc cung cấp các kiến thức văn học, kiến thức đời sống về con người, thiên nhiên Các bài tập đọc cũng chính là những bài văn thuộc các thể loại khác nhau Tập làm văn là phân môn tổng hợp tri thức các phân môn đó Mỗi một bài văn của các em là một quá trình tích luỹ các kiến thức đã học từ các phân môn khác Nếu chỉ dạy với yêu cầu, mục đích của một tiết dạy tập đọc theo chương trình thì không thể hướng dẫn học sinh nắm bắt và hiểu hết giá trị nghệ thuật cũng như nội dung của văn bản nghệ thuật trong phân môn Tập đọc Do đó sẽ khó giúp các em cảm thụ hết cái hay, cái đẹp của bài tập đọc bởi một bài tập đọc chính là một văn bản nghệ thuật Như thế sẽ không giúp các em nắm được bố cục, trình tự của bài tập đọc

để các em học hỏi và vận dụng khi làm bài Tập làm văn Thiên nhiên và con người Việt Nam luôn là đề tài bất tận cho chúng ta khám phá vì vậy ở mỗi thể loại văn đều có vô số đề bài yêu cầu học sinh viết thành những bài văn khác nhau về tả cảnh, tả người… Nhưng với học sinh Tiểu học, hiểu biết của các em còn hạn chế, sự tưởng tượng của các em chưa phong phú Có những cảnh các

em chưa được biết đến, có những người các em chưa được tiếp xúc, có những con vật, cây cối, đồ vật các em chưa được nhìn thấy Vậy nên việc cung cấp cho các em hiểu và biết được vấn đề đó thông qua các bài tập đọc để làm bài tập làm văn là một việc làm hết sức cần thiết Đây quả là một vấn đề mà giáo viên luôn quan tâm trăn trở Xuất phát từ những lí do trên, qua nhiều năm trực tiếp giảng

dạy lớp 5, đặc biệt là dạy môn Tiếng Việt, tôi mạnh dạn đưa ra: “Một số biện

pháp khai thác bài Tập đọc để dạy Tập làm văn trong môn Tiếng Việt lớp 5 trường Tiểu học Hà Lan” nhằm góp phần nâng cao chất lượng học Tập làm

văn cho học sinh

1.2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu tìm ra các biện pháp khai thác bài tập đọc để dạy Tập làm văn trong môn Tiếng Việt lớp 5 nhằm nâng cao chất lượng học Tập làm văn cho học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Nghiên cứu và thực hiện đề tài tại lớp 5A trường Tiểu học Hà Lan năm học 2020 – 2021

- Nghiên cứu tìm ra các biện pháp khai thác bài tập đọc để dạy Tập làm văn trong môn Tiếng Việt lớp 5

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu - tổng hợp

- Phương pháp khảo sát - thống kê

- Phương pháp kiểm tra - giám sát

- Phương pháp tổng kết - đánh giá

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Tập làm văn là một phân môn mang tính tổng hợp và sáng tạo cao Tổng hợp các kiến thức kĩ năng từ Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu…

để viết nên một bài Tập làm văn Ở lớp 5 cũng như các lớp dưới Tiếng Việt được xây dựng theo quan điểm tích hợp, các phân môn được tập hợp lại xung quanh các trục chủ điểm và các bài đọc; các nhiệm vụ cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng gắn bó chặt chẽ với nhau Vì thế muốn dạy - học có hiệu quả Tập làm văn lớp 5 nhất thiết giáo viên phải dạy tốt Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu Các bài tập đọc cũng chính là những bài văn thuộc các thể loại khác nhau Qua những bài tập đọc các em được tiếp xúc với những áng văn, áng thơ hay; tiếp xúc với thế giới muôn hình, muôn vẻ tinh túy của thế giới đó bằng ngôn ngữ Tiếng Việt Từ đó học sinh biết yêu cái đẹp, rung cảm trước cái đẹp trong thiên nhiên, cái đẹp về con người, cái đẹp trong xã hội, cái đẹp trong văn chương Tuy nhiên do đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi của các em chưa thể cảm nhận được hết hoặc có cảm nhận cũng không thể diễn đạt tốt vì vốn ngôn ngữ của các em còn quá đơn giản, ít ỏi và chưa phong phú Quá trình để các em viết một bài văn đạt yêu cầu là khó, để các em viết được bài văn hay còn khó gấp nhiều lần

Như vậy, muốn rèn kĩ năng làm văn cho học sinh và nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện đòi hỏi giáo viên cần phải nhiệt tình, không ngừng tìm tòi đổi mới phương pháp dạy học sao cho phù hợp với đối tượng và tâm sinh lí học sinh Tiểu học Do đó việc khai thác các bài tập đọc để dạy Tập làm văn ở Tiểu học là rất cần thiết

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Cùng với yêu cầu đổi mới hiện nay, giáo viên phải tạo môi trường khuyến khích học sinh chủ động và tích cực học tập, thể hiện năng lực từng cá nhân nhằm khơi dậy trong học sinh tính tò mò, tự khám phá để tìm ra những kiến thức mới Học sinh là nhân vật trung tâm của quá trình dạy học còn giáo viên là người lựa chọn phương pháp cho từng bài học Giáo viên tránh nói nhiều, tránh làm thay học sinh, cần tổ chức cho học sinh cùng làm việc dưới sự hướng dẫn của giáo viên đó là xu hướng chung của đổi mới phương pháp dạy học Năm học

2020 - 2021 tôi được trực tiếp phân công giảng dạy lớp 5A Trong quá trình giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp, bản thân tôi nhận thấy có những khó khăn nhất định so với yêu cầu đổi mới hiện nay trong môn Tiếng Việt Nguyên nhân chủ yếu là:

Về phía giáo viên: Tiếng Việt là môn học khó, nhất là phân môn Tập làm

văn đòi hỏi người giáo viên phải có kiến thức sâu rộng, phong phú, phải có vốn sống thực tế Trong chương trình môn Tiếng Việt lớp 5, giữa Tập đọc và Tập làm văn có mối quan hệ mật thiết với nhau Cụ thể trong cùng một tuần, cứ sau hai tiết Tập đọc là đến tiết Tập làm văn Các bài tập làm văn thường gắn với chủ điểm đang học ở các bài tập đọc Trong những bài văn, bài thơ, đoạn văn mẫu trong phân môn Tập đọc, phân môn Tập làm văn, tác giả đã sử dụng nhiều biện pháp tu từ như: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, đảo ngữ, điệp từ, điệp ngữ,… nhưng một số giáo viên chưa hiểu hết tác dụng của nó Hầu hết giáo viên dạy

Tập đọc chỉ dừng lại ở mục tiêu cơ bản của tiết dạy là luyện đọc và trả lời câu hỏi theo yêu cầu sách giáo khoa chưa đi sâu vào hướng dẫn các em cảm thụ hết cái hay cái đẹp từ các biện pháp nghệ thuật mà tác giả đã sử dụng để làm toát lên nội dung của bài Chưa hướng dẫn học sinh nhận dạng xem bài tập đọc đó thuộc thể loại văn gì Không ít giáo viên chưa hiểu hết tầm quan trọng của phân môn Tập đọc và Tập làm văn, còn xem nhẹ môn học này nên trong các buổi học chính khoá nhiều giáo viên chưa đầu tư nội dung bài soạn

Về phía học sinh: Phần lớn các em rất ngại học phân môn Tập làm văn vì

đây là môn học đòi hỏi phải dùng ngôn ngữ viết để trình bày bài làm của mình nhưng vốn từ ngữ của các em còn rất hạn chế Tập làm văn là một môn học đòi hỏi học sinh phải thực sự có năng khiếu mới có kĩ năng viết văn nhưng thực tế học sinh rất ít em có khả năng làm được điều đó Bài viết của các em còn khô khan, trình tự sắp xếp còn lộn xộn, bố cục thiếu chặt chẽ, bài văn chưa có trọng tâm Mặt khác, khả năng cảm thụ văn học của các em chưa cao Chưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật vào trong bài viết của mình nên hầu hết các bài văn đều chưa có cảm xúc và chưa lôi cuốn người đọc Một số học sinh còn phụ thuộc vào bài văn mẫu, áp dụng một cách máy móc, chưa biết vận dụng bài mẫu

để hình thành lối hành văn của riêng mình Phần lớn học sinh thường dùng lời cô hướng dẫn để viết thành bài văn nên bài văn thường mang tính liệt kê, nhàm chán

Qua khảo sát chất lượng làm văn của học sinh lớp 5A đầu năm học 2020

-2021, tôi thấy số lượng học sinh hoàn thành tốt bài văn rất ít, cụ thể như sau:

Tổng số

học sinh

2.3 Các giải pháp khai thác bài tập đọc để dạy Tập làm văn trong môn Tiếng Việt lớp 5

Trước thực trạng trên, tôi đã suy nghĩ phải làm gì, làm như thế nào để khắc phục tình trạng đó nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Tập làm văn ở Tiểu học Trong quá trình dạy phân môn Tập đọc và Tập làm văn lớp 5 tôi luôn chú ý đến các biện pháp khai thác bài Tập đọc để dạy Tập làm văn sao cho hiệu quả Hiệu quả của việc dạy học không chỉ phụ thuộc vào nội dung mà còn phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Điều chỉnh thời lượng giữa các tiết dạy như thế nào? Thiết kế nội dung bài dạy trong các tiết học

ra sao? Tất cả những điều đó đều phản ánh nghệ thuật của người giáo viên ở các tiết dạy trên lớp Trong quá trình giảng dạy, tôi đã sử dụng các bài Tập đọc thuộc văn bản nghệ thuật, coi đó là những bài văn mẫu để dạy học sinh một phần ở tiết dạy chính khoá và phần còn lại ở buổi học ngoài giờ chính khóa Với khuôn khổ nội dung của bài viết này, tôi chỉ xin đưa ra một vài ví dụ về phương pháp dạy Tập làm văn từ các biện pháp khai thác bài tập đọc của thể loại tả cảnh

ở lớp 5 Vì đây là thể loại văn chiếm nhiều thời lượng nhất trong chương trình, đồng thời đây cũng là đề tài vô cùng phong phú mà các nhà văn, nhà thơ luôn tìm tòi khám phá Hơn nữa, thể loại văn này các em được học xuyên suốt bắt đầu từ lớp 2 cho đến các lớp trên Cụ thể như sau:

2.3.1 Biện pháp 1: Nhắc nhở học sinh chuẩn bị bài tập đọc trước khi đến lớp

Trước khi học bài tập đọc tôi dặn học sinh đọc bài đó ở nhà nhiều lần cho trôi chảy, tìm hiểu nội dung bài trong sách giáo khoa, tìm và gạch chân những từ ngữ gợi tả, gợi cảm; chỉ ra những biện pháp tu từ được tác giả sử dụng trong bài nhằm làm toát lên nội dung bài đọc Nhờ có sự chuẩn bị trước ở nhà nên học sinh không bị bỡ ngỡ trước bài tập đọc, các em đọc bài tốt, hiểu được nội dung bài đọc một cách nhanh chóng Vì vậy giáo viên có thêm thời gian hướng dẫn học sinh khai thác bài tập đọc để vận dụng làm tập làm văn

2.3.2 Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh tích luỹ kiến thức qua các bài tập đọc

Môn Tiếng Việt cung cấp cho học sinh một lượng kiến thức lớn Để làm được một bài văn hay thì việc tích lũy kiến thức là vô cùng quan trọng, đặc biệt

là kiến thức từ phân môn Tập đọc Qua các bài tập đọc học sinh được tiếp xúc với các bài văn, bài thơ hay, đặc sắc miêu tả về đất nước và con người ở đó các nhà văn, nhà thơ sẽ đưa các em đến khắp mọi miền đất nước thân yêu Những kiến thức ấy sẽ giúp cho tâm hồn các em phong phú, là nguồn tư liệu dồi dào để các em chọn lựa và làm bài Để giúp cho việc tích lũy kiến thức của các em được tốt và có hiệu quả tôi đã hướng dẫn các em hình thành cuốn “Sổ tay văn học” để ghi lại một cách có chọn lọc những câu thơ, câu văn hay

Trong sổ tay văn học của em Trung Kiên ghi:

- Ôi! lòng Bác vậy cứ thương ta Thương cuộc đời chung thương cỏ hoa Chỉ biết quên mình cho hết thảy

Như dòng sông chảy nặng phù sa.

- Bụt mọc dậm chân đứng đợi ai Bên hồ thấp thoáng bóng hôm mai Ngọn đèn kia thức cùng ai đó

Mà dạ hương còn phảng phất bay

Tố Hữu

Em Hồng Ngọc ghi:

Mây đi vắng trời xanh buồn rộng rãi

Đò biếng lười đều mặc nước sông trôi Quán tranh đứng im lìm trong vắng lặng Bên chòm xoan hoa tím rụng tơi bời.

Anh Thơ

Em Phương Thùy lại viết:

Biển ồn ào suốt đêm Từng đợt sóng chồm lên chồm xuống Biển yên đất cuồng điên rộng lượng Muốn xô bờ nhưng lại sợ bờ đau Biển ôm vào lòng đất tất cả nỗi lo âu Chả vì thế mà biển già đi

Vì bao điều trăn trở.

Xuân Diệu

Em Minh ghi:

Em yêu màu vàng:

Lúa đồng chín rộ, Hoa cúc mùa thu, Nắng trời rực rỡ.

Phan Đình Ân

Em Tiến viết:

Loanh quanh trong rừng, chúng tôi đi vào một lối đầy nấm dại, một thành phố nấm lúp xúp dưới bóng cây thưa Những chiếc nấm to bằng cái âm tích, màu sặc sỡ rực lên Mỗi chiếc nấm là một lâu đài kiên trúc tân kì.

Em Tống Hải ghi:

Cây quỳnh lá dày, giữ được nước không phải tưới nhiều Cây hoa ti gôn thích leo trèo, cứ thò những cái râu ra, theo gió mà ngọ nguậy như những cái vòi voi bé xíu.

Trong sổ tay của em Khánh Ly lại ghi:

Gió tây lướt thướt bay qua rừng, quyến hương thảo quả đi, rải theo triền núi, đưa hương thảo quả ngọt lựng, thơm nồng vào những thôn xóm Chin San Gió thơm Cây cỏ thơm Người đi từ rừng thảo quả về, hương thơm đậm ủ ấp trong từng nếp áo, nếp khăn.

Em Phạm Thị Ngọc:

Trước đền, những khóm hải đường đâm bông rực đỏ, những cánh bướm nhiều màu sắc bay dập dờn như đang múa quạt, xoè hoa.

Em Hồng Nhung:

Màu lúa chín dưới đồng vàng xuộm lại Nắng nhạt ngả màu vàng hoe Trong vườn, lắc lư những chùm quả xoan vàng lịm không trông thấy cuống, như những chuỗi tràng hạt bồ đề treo lơ lửng Từng chiếc lá mít vàng ối Tàu đu đủ, chiếc lá sắn héo lại mở năm cánh vàng tươi Buồng chuối đốm quả chín vàng Những tàu lá chuối vàng ối xoã xuống như những đuôi áo, vạt áo Nắng vườn chuối đương có gió lẫn với lá vàng như những vạt áo nắng, đuôi áo nắng, vẫy vẫy Bụi mía vàng xọng, đốt ngầu phấn trắng Dưới sân, rơm và thóc vàng giòn Quanh đó, con gà, con chó cũng vàng mượt Mái nhà phủ một màu rơm vàng mới Tất cả đượm một màu vàng trù phú, đầm ấm lạ lùng.

Xem sổ tay văn học, chúng ta cũng thấy được khiếu thẩm mĩ của từng em Trong cuốn sổ đó, các em ghi thành từng mục: Những từ ngữ theo chủ đề, những câu văn, câu thơ thấy thích thú thì mới ghi Tích lũy vốn văn học, ghi chép các câu văn, câu thơ, câu ca dao hay…, giống như con ong cần cù hút nhuỵ hoa đến một lúc nào đó, qua sự chế biến, nhuỵ sẽ biến thành mật Ghi chép như vậy không phải là học vẹt để bê nguyên xi vào bài văn Văn chương vốn kỵ sự bắt chước Vốn văn học tích lũy dần như là những viên gạch dùng để xây nhà,

nó sẽ giúp các em có kiến thức để làm văn tốt hơn Có nhiều gạch thì nhà dễ xây, đúng như cha ông ta đã từng nói: “Có bột mới gột nên hồ”

Từ khi các em có quyển sổ tay này chất lượng viết văn của lớp tôi được nâng lên rõ rệt Các em diễn đạt câu văn đủ ý, gãy gọn và có hình ảnh hơn Chính vì thế tôi luôn khuyên các em lúc nào cũng nên bỏ quyển sổ tay văn học

trong cặp để có thể tích lũy kiến thức ở mọi lúc, mọi nơi

2.3.3 Biện pháp 3: Khai thác nội dung bài tập đọc để vận dụng làm bài tập làm văn

Qua quá trình luyện đọc và tìm hiểu nội dung tôi cung cấp thêm vốn từ, những câu văn có hình ảnh cho học sinh giúp học sinh hiểu, yêu cảnh đẹp của quê hương, đất nước Từ đó học sinh thích làm văn tả cảnh, chú ý học cách diễn đạt để khi làm văn sẽ viết được những câu văn gãy gọn, giàu hình ảnh hơn

Ví dụ 1: Bài “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” (Tập đọc lớp 5 - Tập 1).

Trước khi cho học sinh trả lời câu hỏi 1, tôi gọi học sinh đọc to câu đầu của bài văn Sau đó hỏi:

+ Câu văn này cho em biết điều gì? (Tác giả giới thiệu màu sắc bao trùm cảnh làng quê ngày mùa, đó là màu vàng.)

+ Đây là phần nào của bài văn? (Phần mở bài của bài văn miêu tả)

+ Kể tên những sự vật trong bài có màu vàng và từ chỉ màu vàng đó (Học sinh lần lượt nêu)

+ Hãy chọn một từ chỉ màu vàng trong bài và cho biết từ đó gợi cho em cảm giác gì? (Chẳng hạn: lúa chín vàng xuộm - màu vàng đã ngả sang sắc nâu, không còn tươi Rơm và thóc vàng giòn - màu vàng gợi cảm giác khô, dễ gãy.)

+ Những chi tiết nào về thời tiết và con người đã làm cho bức tranh làng quê thêm đẹp và sinh động? (Thời tiết: không nắng, không mưa, không có cảm giác héo tàn hanh hao Con người: Mải miết làm việc không tưởng tới ngày hay đêm.)

+ Nếu như câu đầu tiên là phần mở đầu thì phần tìm hiểu vừa rồi thuộc phần nào của bài văn? (Phần thân bài)

+ Em có nhận xét gì về cách miêu tả của tác giả? (Tác giả tả từng phần của cảnh, tả các màu vàng rất khác nhau, tả hoạt động của con người, sự thay đổi về thời tiết.)

+ Bài văn thể hiện tình cảm gì của tác giả đối với quê hương?

Khi hỏi câu hỏi này, tôi gợi ý để học sinh nhận xét về: Cảnh vật được miêu tả trong bài, sự quan sát của tác giả: (Cảnh vật rất đẹp gợi ra hình ảnh về cuộc sống ấm no Bài văn cho thấy tác giả đã quan sát tinh tế và dùng từ ngữ miêu tả rất chọn lọc, gợi cảm Để viết được bài văn này hẳn tác giả phải yêu thích cảnh vật và con người ở làng quê

Giáo viên giảng thêm: Tuy tác giả không trực tiếp thể hiện tình yêu đối với cảnh vật và con người ở làng quê nhưng qua cách quan sát, miêu tả cảnh vật, con người tác giả đã thể hiện điều đó Tác giả đã lồng cảm xúc của mình vào từng cảnh tả Đây chính là phần kết bài

+ Tác giả đã tả cảnh làng quê theo trình tự nào? Nhờ đâu mà em biết điều đó? (Tác giả tả theo trình tự từ khái quát đến cụ thể: câu mở đầu nêu nhận xét khái quát, phần còn lại miêu tả chi tiết nhằm minh hoạ cho nhận xét đó.)

Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài xong, tôi giới thiệu cho học sinh biết đây chính là một bài văn tả cảnh, một thể loại mà các em được học nhiều nhất ở chương trình Tập làm văn lớp 5

Qua bài học, tôi giúp các em cảm nhận được rằng: Bằng nghệ thuật quan sát rất tinh tế, cách dùng từ chính xác và đầy sáng tạo, tác giả đã vẽ lên bằng lời một bức tranh làng quê vào ngày mùa toàn màu vàng với vẻ đẹp đặc sắc và

sống động.

Sau khi dạy xong tiết Tập đọc “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” đến tiết Tập làm văn tiếp theo “Cấu tạo của bài văn tả cảnh” tôi thấy khi vừa mới nêu

yêu cầu của bài tập 1: Đọc và tìm các phần mở bài, thân bài, kết bài của bài văn

“Hoàng hôn trên sông Hương” đa số học sinh đã tìm đúng các phần của bài

văn Chuyển sang bài tập 2: Thứ tự miêu tả trong bài văn trên có gì khác với bài

“Quang cảnh làng mạc ngày mùa”? Từ hai bài văn đó, hãy rút ra nhận xét về

cấu tạo của bài văn tả cảnh Học sinh đã không phải mất nhiều thời gian để suy nghĩ, hầu như tất cả đều tìm ra được sự khác nhau đó là:

Bài: “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” tả từng phần của cảnh.

Đoạn 1: Tả sự vật và các màu vàng của chúng

Đoạn 2: Tả thời tiết, tả con người

Bài: “Hoàng hôn trên sông Hương” tả sự thay đổi của cảnh theo thời gian.

Cùng với những kiến thức đã được cung cấp trong tiết Tập đọc trước, các

em đã rút ra được nhận xét về cấu tạo của bài văn tả cảnh gồm có ba phần:

Mở bài: Giới thiệu bao quát về cảnh tả

Thân bài: Tả từng phần của cảnh hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian Kết bài: Nêu nhận xét hoặc cảm nghĩ của người viết.

Ví dụ 2: “Bài cổng trời”(Tập đọc lớp 5 - Tập 1)

Cũng như trên, tôi cho học sinh luyện đọc nhiều lần sau đó hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài giúp các em hiểu được nghĩa của các từ và nội dung bài học để vận dụng làm văn cho tốt bằng hệ thống các câu hỏi:

+ Vì sao địa điểm trong bài thơ được gọi là cổng trời? (Vì đó là đèo cao giữa 2 vách đá, từ đỉnh đèo có thể nhìn thấy cả một khoảng trời lộ ra, có mây bay, gió thoảng, tạo cảm giác như đó là cổng để đi lên trời.)

Sau khi học sinh trả lời, tôi chốt lại ý đúng và mở rộng thêm: Tác giả đã liên tưởng ở đây như là cổng để đi lên trời vì từ đỉnh đèo có thể nhìn thấy cả một khoảng trời lộ ra, có mây bay, có gió thoảng tạo cảm giác như đó là cổng để đi lên trời Nghệ thuật liên tưởng trong văn tả cảnh làm cho cảnh tả lãng mạn, thơ mộng, hùng vĩ và thần bí hơn

+ Em hãy tả vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên trong bài thơ (Từ cổng trời nhìn ra, qua màn sương khói huyền ảo có thể thấy một không gian mênh mông, bất tận, những cánh rừng ngút ngàn cây trái và muôn sắc màu cỏ hoa, những khoảng trời bồng bềnh mây trôi, gió thoảng Xa xa kia là những thác nước trắng xoá đổ xuống từ triền núi cao, vang vọng, ngân nga như khúc nhạc của đất trời Bên dòng suối mát trong, uốn lượn dưới chân núi, đàn dê thong dong soi bóng mình xuống đáy nước Không gian nơi đây gợi vẻ nguyên sơ, bình yên như thể hàng nghìn năm nay vẫn như vậy Khiến ta có cảm giác như được bước vào cõi mơ.)

+ Em có nhận xét gì về cách tả của tác giả? (Tả theo trình tự không gian

Tả cảnh thiên nhiên, tả hoạt động của con người.)

+ Trong những cảnh vật được miêu tả, em thích nhất cảnh vật nào? Vì sao? (Học sinh suy nghĩ đưa ra câu trả lời Chẳng hạn: Bãi cỏ hoa cùng thác nước, đàn dê và dòng suối là bức tranh nên thơ, thanh bình Sương khói rừng chiều như thực, như mơ gợi nỗi buồn da diết.)

+ Điều gì đã khiến cho cánh rừng sương giá như ấm lên? (Cánh rừng ấm lên nhờ có hình ảnh con người, những người dân đi làm giữa cảnh suối reo, nước chảy.)

+ Em hãy lập dàn ý cho bài thơ (Bài thơ tả cảnh đẹp được quan sát từ cổng trời, nơi tầm nhìn được mở rộng, gồm 3 ý:

Ý 1: Tả cổng trời.

Ý 2: Tả cảnh thiên nhiên trước cổng trời.

Ý 3: Tả hoạt động của bà con vùng cao.

Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài tập đọc trên, chuyển sang tiết Tập làm văn luyện tập tả cảnh với yêu cầu:

1 Lập dàn ý miêu tả cảnh đẹp ở địa phương em

2 Dựa theo dàn ý đã lập, hãy viết một đoạn văn miêu tả cảnh đẹp ở địa phương em

Đối với bài 1: Học sinh đã lập được dàn ý miêu tả cảnh đẹp ở địa phương

em có bố cục chặt chẽ với 3 phần:

Mở bài: Giới thiệu bao quát cảnh tả.

Thân bài: Hình thành được trình tự cảnh tả theo sự quan sát và cảm nhận

riêng của từng em (tả từng phần của cảnh, sự thay đổi của cảnh theo thứ tự thời gian: sáng, trưa, chiều, tối; xuân, hạ, thu, đông)

Kết bài: Các em nêu được cảm nghĩ của mình về cảnh đã tả

Đối với bài 2: Học sinh đã viết được đoạn văn miêu tả cảnh đẹp ở địa phương Bài viết có bố cục chặt chẽ: câu mở đoạn là câu giới thiệu cảnh tả; các câu thân đoạn là câu tả cảnh theo thứ tự cảm nhận riêng; câu kết đoạn là câu bộc

lộ cảm xúc Trong đoạn văn các em đã biết cách sử dụng các biện pháp nghệ thuật nên bài làm có sức cuốn hút người đọc Các em đã vẽ lên được bức tranh

đa dạng về cảnh đẹp của địa phương mình bằng ngôn ngữ theo cảm nhận riêng

Em Ngọc khi làm bài tập 2 đã viết được đoạn văn tả dòng sông như sau:

Dòng sông chảy qua làng tôi là sông Tam Điệp Nó chảy qua biết bao xóm làng, những đồng ruộng bao la, núi đồi xanh mướt rồi khi tới làng tôi, dòng sông như lặng đi trước vẻ đẹp của một miền quê thanh bình, hạnh phúc Hai bên

bờ là những rặng tre tươi tốt, ngọn tre như vươn cao mãi tới tận mây xanh Tôi tưởng như tre là một người con gái điệu đà, đang soi bóng xuống mặt nước để chiêm ngưỡng nhan sắc của chính mình Phía xa xa là những cánh đồng lúa rộng mênh mông bát ngát nhìn mãi không thấy điểm kết thúc Chính dòng sông

đã mang phù sa cùng dòng nước ngọt ngào như dòng sữa mẹ cung cấp cho những cánh đồng, để cây lúa lớn lên tươi tốt

2.3.4 Biện pháp 4: Giúp học sinh cảm thụ bài tập đọc để vận dụng trong Tập làm văn

Ngoài việc giúp học sinh hiểu được các từ ngữ và nội dung bài tập đọc tôi còn giúp học sinh hiểu được các biện pháp nghệ thuật mà tác giả đã sử dụng trong bài, từ đó học sinh biết vận dụng để làm bài văn tả cảnh vào các tiết ngoài giờ chính khóa

Đầu tiên tôi giới thiệu cho học sinh các biện pháp tu từ và tác dụng của từng biện pháp đó Thực ra những biện pháp tu từ này các em đã được học ở phân môn Luyện từ và câu trong các lớp dưới Thế nhưng trong quá trình dạy