Nhiệm vụ của việc dạy văn miêu tả ở Tiểu học là giúp học sinh biết cách và có thói quen quan sát, phát hiện những điều mới mẻ, thú vị về thế giới xungquanh; biết truyền rung cảm của mình
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO BỈM SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY - HỌC VĂN MIÊU TẢ CHO HỌC SINH LỚP 5
Người thực hiện: Tống Thị Hằng Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Ba Đình SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Tiếng Việt
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 2TT Nội dung Trang
10 3.1 Rèn cho học sinh nắm vững những kiến thức cơ bản về vănmiêu tả 5
11 3.2 Rèn luyện kĩ năng quan sát khi viết văn văn miêu tả 6
13 3.4 Rèn kĩ năng dựng đoạn trong bài văn miêu tả cho học sinh 12
14 3.5 Rèn kĩ năng viết đoạn văn cho học sinh 14
15 3.6 trong văn tả cảnhRèn kĩ năng làm giàu vốn từ cho học sinh và sử dụng từ ngữ, hình ảnh 14
16 3.7 Rèn cho học sinh biết viết câu văn giàu hình ảnh và sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong bài văn. 16
17 3.8 Tồ chức cho học sinh đi thăm quan các danh lam, thắng
cảnh; đi dã ngoại và trải nghiệm kĩ năng sống bằng 17
18 3.9 Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học 18
19 3.10 Giáo viên chấm bài và trả bài viết 18
20 4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 19
Trang 31 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Ở Tiểu học, Tập làm văn là một phân môn của bộ môn Tiếng Việt Trongchương trình Tập làm văn lớp 5, các em chủ yếu được học thể loại văn miêu tả,một thể loại rất gần gũi với thực tiễn và có giá trị ứng dụng rất lớn trong thựctiễn, trong đó, văn tả cảnh chiếm dung lượng lớn nhất
Nhiệm vụ của việc dạy văn miêu tả ở Tiểu học là giúp học sinh biết cách
và có thói quen quan sát, phát hiện những điều mới mẻ, thú vị về thế giới xungquanh; biết truyền rung cảm của mình vào đối tượng miêu tả; bước đầu biết sửdụng những từ ngữ có giá trị biểu cảm, những câu văn rõ về nội dung, chân thực
về tình cảm
Như chúng ta đã biết “Văn miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người, của vật để giúp người nghe, người đọc hình dung
được về các đối tượng ấy” Để vẽ được bằng lời các bức tranh về cảnh, về
người với những nét nổi bật thì ngoài việc nắm bắt được các kiến thức cơ bản
về lí thuyết, nó còn đòi hỏi học sinh phải có được khả năng phong phú về vốn
từ, về diễn đạt, về việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhânhóa Ngoài ra để làm được một bài văn miêu tả, nhiều khi học sinh còn phảibiết huy động cả những kiến thức và kĩ năng của các môn học khác cộng vớivốn sống, vốn hiểu biết thực tế của mình thì mới làm được Bởi vậy, đây là mộttrong những thể loại văn khó đối với không ít học sinh Tiểu học nói chung vàhọc sinh lớp 5 nói riêng
Mục tiêu của việc dạy văn miêu tả là tạo ra những ngôn bản “có cảm xúc”trong mỗi bài văn, nói lên được cái hay, cái đẹp về cuộc sống xung quanh và thểhiện cái đẹp đó bằng bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh Tuy nhiên, hiện nay phầnlớn học sinh đều viết văn rất khô khan, bài viết của các em hầu như chỉ diễn đạtđược nội dung Câu văn chỉ mang tính chất thông báo chứ chưa có hình ảnh,chưa có cảm xúc bởi ở lứa tuổi các em vốn sống và vốn kiến thức còn hạn hẹp.Đứng trước thực tế đó tôi rất băn khoăn và trăn trở “Làm thế nào để các em viết
được bài văn hay?” Bởi vậy, trong phạm vi sáng kiến này tôi đã đưa ra”Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy - học văn miêu tả cho học sinh lớp 5”
2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
- Giúp học sinh lớp 5 nâng cao năng lực làm văn miêu tả, từ đó các em cóthể viết được những bài văn miêu tả có bố cục đầy đủ, rõ ràng, diễn đạt trôichảy, trình bày những câu văn, ý văn giàu hình ảnh có cảm xúc và sáng tạo
- Giúp giáo viên nắm vững mục tiêu, nội dung liên quan đến văn miêu tả;định hướng quan sát, phương pháp quan sát, rèn thói quen quan sát và ghi chépkết quả quan sát cho học sinh bài văn miêu tả
3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy - học văn miêu tả trongchương trình Tập làm văn lớp 5
4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết;
- Phương pháp thực nghiệm; kiểm tra, đánh giá;
- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế, thu thập dữ liệu và thống kê
Trang 4II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
Môn Tiếng Việt là một trong những bộ môn cơ bản, quan trọng nhấttrong chương trình Tiểu học, vì chỉ có học tốt Tiếng Việt các em mới có điềukiện để học tập, tư duy và giao tiếp Trong đó phân môn Tập làm văn có vị tríđặc biệt quan trọng trong việc dạy và học Tiếng Việt Phân môn Tập làm văn ởTiểu học là nền tảng, là chìa khoá khám phá xã hội của các em sau này Mỗi bàitập làm văn của học sinh lớp 5 nói riêng, của các em Tiểu học nói chung là mộtsản phẩm của sự vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ năng mà do chính các emtạo ra trên cơ sở các em được tiếp nhận từ thực tế cuộc sống và từ vốn tích luỹvăn học trong quá trình học tập
Miêu tả là kiểu văn nhằm giúp người tiếp nhận hình dung ra được nhữngđặc điểm, tính chất nổi bật của một sự vật, sự việc, con người, phong cảnh, …Làm cho những sự vật, hiện tượng đó được thể hiện ra trước mắt người đọc,người nghe Nói một cách khác, khi tiếp nhận văn bản miêu tả, người tiếp nhận
có thể hình dung một cách đầy đủ về những đặc điểm nổi bật về đối tượngđược trình bày trong văn bản Cũng nhờ có kiểu văn miêu tả, con người mô tảlại những hình ảnh, những đặc trưng cơ bản của một sự vật, một hiện tượngnào đó cho người khác khi họ không được trực tiếp nhìn thấy và cảm nhận vềđối tượng đó
Để viết và làm được bài văn miêu tả, người viết phải xác định rõ đốitượng cần miêu tả, xác lập được những đặc trưng cơ bản của đối tượng để có thểkhắc họa nó một cách chi tiết và đầy đủ nhất Bên cạnh đó, để có thể giúp chomọi đối tượng miêu tả được hiện ra trong văn bản một cách chân thực, sinhđộng, người tạo lập văn bản miêu tả cần có một năng lực quan sát tốt Nhà văn
Vũ Tú Nam - khi bàn về giá trị của văn bản miêu tả đã nhấn mạnh: “Muốn tạo ranhững bài văn miêu tả có giá trị, người viết cần phải biết quan sát Bởi lẽ, nhờ
có quan sát, con người mới có thể phát hiện thêm những vẻ đẹp mới lạ về thếgiới tự nhiên” Quan sát chính là hoạt động giúp con người hiểu biết rộng hơn,sâu hơn và tinh hơn Nói cách khác, quan sát chính là chìa khóa tạo nên sự chânthực, sinh động cho bài văn Năng lực quan sát thể hiện qua nhiều hoạt độngkhác nhau như:
- Phải quan sát, liên tưởng, tưởng tượng
- Phải biết sử dụng so sánh, ví von, nhân hóa,…
- Muốn miêu tả được, cần xác định được đối tượng miêu tả; lựa chọnnhững hình ảnh tiêu biểu; trình bày những điều quan sát được theo một trình tựhợp lí; đảm bảo bố cục của văn bản (ba phần) Ngoài ra, để miêu tả được, ngườiviết còn phải có những kĩ năng thực tế như: quan sát, liên tưởng, tưởng tượng,biết kết hợp với một số các phương thức biểu đạt như: lập luận, kể, biểu cảm,…
Dạy và học tốt văn miêu tả giúp học sinh biết quan sát, tìm tòi, phát hiệnnhững điều hay, điều mới mẻ, thú vị về thế giới xung quanh Qua những quansát đó, các em truyền được những cảm xúc của mình vào đối tượng miêu tả, biết
sử dụng những từ ngữ có giá trị biểu cảm, viết được những câu văn sáng rõ vềnội dung và chân thực về tình cảm
Vậy nên, để giúp các em được trang bị thêm những kiến thức, kĩ năng cần
Trang 5thiết để có thể học tốt về văn tả cảnh ở lớp 5 đòi hỏi người dạy phải nắm bắtđược học sinh của mình đang bị hạn chế những vấn đề gì và đang cần được bổsung giúp đỡ những kiến thức, kĩ năng nào để mà có biện pháp giúp đỡ các emkịp thời Đó chính là những kinh nghiệm tôi đã đúc rút qua quá trình dạy - học
để nâng cao chất lượng học văn miêu tả cho học sinh lớp 5G Trường Tiểu học
Ba Đình, thị xã Bỉm Sơn
2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
2.1 Thực trạng việc dạy văn miêu tả cho học sinh
Là một giáo viên đã trực tiếp dạy lớp 5 nhiều năm tôi nhận ra rằng:
- Chất lượng học văn của học sinh Tiểu học nói chung và học văn miêu tảcủa học sinh lớp 5 nói riêng vẫn đang còn rất nhiều hạn chế Nhiều học sinh vẫnkhông biết làm một bài văn hoàn chỉnh, bố cục bài văn không đầy đủ, rõ ràng,diễn đạt còn lủng củng Nhiều em viết câu văn sai, dùng từ không chính xác …Nhiều học sinh còn có tâm lí ngại học văn, viết văn
- Nếu gặp đề bài Tập làm văn nào gần gũi với đời sống sinh hoạt, học tậpcủa học sinh, lại được giáo viên hướng dẫn quan sát, ghi chép tỉ mỉ đồng thờihướng dẫn tiến hành kĩ khâu tìm ý, lập dàn bài thì chắc chắn bài viết đó sẽ đạtkết quả khá hơn Tuy nhiên không phải bài nào học sinh cũng dễ dàng lập đượcdàn bài một cách phong phú, chi tiết, nhất là với những đề bài chưa sát với đờisống thực tế của học sinh
- Do tính chất đặc thù của phân môn Tập làm văn, đòi hỏi người học phải
có kiến thức tổng hợp và khả năng sáng tạo cao Nên một lần nữa chúng ta phảithừa nhận rằng đây là một phân môn khó, cái khó không chỉ với học sinh mà nócòn khó cả với giáo viên
* Về phía giáo viên:
Do trong một lớp học, trình độ tiếp thu của học sinh không đồng đều, sốlượng học sinh trong một lớp lại khá đông, thời gian một tiết học lại hạn chế nênrất khó cho giáo viên trong việc theo sát, kèm cặp từng học sinh trong một tiếtdạy … Đối với các học sinh có năng lực tiếp thu chậm, việc trang bị những kiếnthức tổng hợp cho các em để giúp các em học tốt về môn văn là một vấn đề hếtsức khó khăn
Mặt khác, khi dạy Tập làm văn cho học sinh, giáo viên thường hay nônnóng, vội vàng dẫn đến tham lam, nhồi nhét áp đặt kiến thức, ngôn từ vào đầuhọc sinh Bên cạnh đó trong tiết học yêu cầu học sinh lập dàn ý, trình bày miệngthì học sinh rất khó nói, khó diễn đạt, biểu đạt ngôn ngữ … khiến cho giáo viênthiếu kiên trì, nói thay cho học sinh những lời hay ý đẹp có thể có trong bài văndẫn đến hành động nói năng của các em trở nên gượng gạo, thiếu tự nhiên
Một số giáo viên khi dạy Tập làm văn thường đưa ra cho học sinh nhữngbài văn mẫu - có thể là đọc cho học sinh nghe làm thế khác nào bắt các em nghe
để rồi ghi nhớ, bắt chước làm theo, nên việc dạy Tập làm văn sẽ không có ýnghĩa và tác dụng Tất nhiên trong quá trình dạy giáo viên có thể lựa chọn nhữngbài văn hay, có nhiều ưu điểm đưa ra cho học sinh tham khảo… Nhưng việc làm
đó phải được giáo viên tính toán, cân nhắc kỹ về nhiều mặt: Dùng vào lúc nào?Dùng cả bài hay một đoạn? Dùng để giúp học sinh học tập điều gì? thì lại rất ítngười làm được
Trang 6* Về phía học sinh:
- Tư duy của học sinh Tiểu học là tư duy trực quan, cụ thể nên trong quátrình làm văn học sinh còn gặp nhiều khó khăn Chất lượng cảm thụ văn học củahọc sinh chưa đồng đều dẫn đến chất lượng làm văn chưa cao Đa số học sinhkhông có thói quen đọc sách, ham đọc sách vì thế các em ít có sự say mê với cáctác phẩm văn học Nếu có đọc chỉ là những truyện tranh, thậm chí là nhữngtruyện tranh không mang tính giáo dục
- Khi đứng trước một đề tập làm văn cụ thể các em rất khó diễn đạt mặc
dù các em cảm nhận được Lí do là vốn hiểu biết của các em về đời sống và vềcác lĩnh vực khác còn rất nghèo nàn… Hơn nữa, các em chưa biết kết hợp cáckiến thức, kĩ năng của các phân môn, môn học khác như: Tiếng Việt, Tự nhiên
& xã hội, Đạo đức, Lịch sử & Địa lí,… Hơn nữa rất nhiều học sinh còn rất xa lạvới những cảnh mà các em chưa hề được quan sát, các em không hề nắm đượcđặc điểm đối tượng mình đang tả nên khi làm bài văn chỉ dựa vào trí tưởngtượng hoặc cảm nhận qua sự mô tả của giáo viên, dẫn đến các em viết câu vănchưa chân thực, thiếu cảm xúc Bài văn của các em thường khô cứng và nghèonàn Bài văn là sản phẩm nghệ thuật, thể hiện rõ vốn hiểu biết về đời sống, trình
độ nhận thức, văn hoá của học sinh,… song các em thường viết những câu vănkhông đúng, không hay, diễn đạt ý còn lủng củng, chưa phù hợp, mắc nhiều lỗi
kể cả lỗi về chính tả và điều đáng lo ngại nhất là các em không biết bộc lộ tìnhcảm của bản thân đối với mỗi đối tượng trong mỗi đề bài thì bài văn của các emlàm sao có thể sinh động và có hồn cho được Và còn rất nhiều những khó khănkhác nữa mà học sinh Tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng đang gặpphải khi học về phân môn Tập làm văn Bởi vậy việc tìm ra các biện pháp để hỗtrợ, giúp đỡ các em lúc này là hết sức cần thiết
2.2 Thực trạng làm văn miêu tả ở lớp 5G trường Tiểu học Ba Đình.
Ngay từ đầu năm học tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng với đề bài sau:
Đề bài: Em hãy lập dàn ý miêu tả cảnh đẹp ở địa phương em.
Đối tượng: Học sinh lớp 5G và lớp 5E Trường Tiểu học Ba Đình - Thờigian: GKI
* Kết quả khảo sát thu được:
* Thống kê những lỗi trong bài làm của học sinh lớp 5G:
- Sắp xếp các ý còn lộn xộn, chưa biết lựa chọn những chi tiết nổi bật để tả
- Thiếu nét nổi bật, điển hình của cảnh;
- Quan sát sự vật còn hời hợt, một số hình ảnh không chân thực;
- Nhiều em thường liệt kê, kể lể dài dòng, diễn đạt vụng về, lủng củng;
- Nhiều em dùng từ không chính xác, vốn từ còn nghèo, khả năng diễn đạt
Trang 7còn vụng về, câu văn lủng củng, thiếu sự liên kết.
* Tìm hiểu nguyên nhân của những hạn chế trên, tôi được biết:
- Khi làm văn, học sinh chưa xác định được yêu cầu trọng tâm của đề bài
- Hơn một nửa số học sinh chưa biết cách quan sát và ghi chép lại kết quảquan sát Các em chưa biết diễn đạt chính xác những gì mình quan sát được
- Một số em khi lập dàn ý chỉ là sự chắp ghép của những hình ảnh rời rạc,
mơ hồ về cảnh cần tả, thậm chí, có học sinh còn lắp ghép những hình ảnh khôngchân thực(tưởng tượng ra hoặc lấy từ nơi khác) vào cảnh cần tả Mặt khác, các
em phụ thuộc nhiều vào nguồn ngữ liệu mà Sách giáo khoa cung cấp dẫn tới dàn
ý có nhiều ý bắt chước, thiếu tính chân thực, thiếu tính sáng tạo Các em chưathấy được những vẻ đẹp vốn có, chưa phát hiện được những điều mới mẻ, thú vịcủa cảnh vật xung quanh
- Nguyên nhân cuối cùng là trách nhiệm của người giáo viên Phân mônTập làm văn là một môn học mang tính tổng hợp và sáng tạo, nhưng lâu naygiáo viên chưa phát huy tối đa năng lực học tập và cảm thụ văn học của họcsinh; chưa bồi dưỡng được cho các em lòng yêu quý Tiếng Việt, ham thích họcTiếng Việt để từ đó các em nhận ra rằng đã là người Việt Nam thì phải đọcthông viết thạo Tiếng Việt và phát huy hết ưu điểm của tiếng mẹ đẻ
3 CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
3.1 Rèn cho học sinh nắm vững những kiến thức cơ bản về văn miêu tả
Văn miêu tả là loại văn nhằm giúp người đọc, người nghe hình dungnhững đặc điểm, tính chất nổi bật của sự vật, sự việc, con người, phong cảnh, …làm cho những cái đó như hiện lên trước mắt người đọc, người nghe Trong vănmiêu tả, năng lực quan sát của người viết, người nói thường được bộc lộ rõ nhất
* Đặc điểm và yêu cầu của văn miêu tả:
- Văn miêu tả là loại văn mang tính thông báo thẩm mĩ Đó là sự miêu tảthể hiện được cái mới mẻ, cái riêng trong cách quan sát, cách cảm nhận củangười viết
- Ngôn ngữ trong văn miêu tả giàu cảm xúc, giàu hình ảnh, giàu nhịpđiệu, âm thanh
- Muốn miêu tả được, trước hết người tả phải biết quan sát, rồi từ đó nhậnxét, liên tưởng, tưởng tượng, ví von, so sánh,… để làm nổi bật lên những đặcđiểm tiêu biểu của sự vật
* Tìm hiểu các kiểu bài văn miêu tả ở lớp 5:
Nội dung chương trình Tập làm văn lớp 5: Cả năm có 62 tiết trong đó
Tập làm văn miêu tả 33 tiết(chiếm hơn 50% số tiết) với mục tiêu là trang bị kiếnthức và rèn luyện kĩ năng làm văn, góp phần cùng với các môn học khác làmgiàu vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hìnhthành nhân cách cho học sinh
+ Nội dung văn tả cảnh sẽ được học trong 18 tiết Để làm được bài văn tảcảnh, cần phải hường dẫn học sinh:
- Xác định đối tượng miêu tả
- Quan sát lựa chọn những hình ảnh tiêu biểu
- Trình bày những điều quan sát được theo một thứ tự
+ Nội dung văn tả người được học trong 15 tiết Để làm được bài văn tả
Trang 8người, cần phải hường dẫn học sinh:
- Xác định được đối tượng cần tả(tả chân dung hay tả người trong tư thế
làm việc)
- Quan sát, lựa chọn những chi tiết tiêu biểu
- Trình bày kết quả quan sát theo một thứ tự
Qua thực tế giảng dạy chúng ta thấy, những kiến thức cơ bản này vớinhững đối tượng học sinh có năng lực tiếp thu tốt thì việc ghi nhớ và vận dụngvào bài văn sẽ rất đơn giản Nhiều em có thể nhớ bài ngay tại lớp và biết vậndụng linh hoạt các kiến thức đó trong từng đề bài cụ thể Nhưng đối với nhữnghọc sinh có năng lực tiếp thu chậm thì ngay việc ghi nhớ của các em đã gặp khókhăn chứ chưa nói đến việc các em biết vận dụng nó trong lúc làm bài Bởi vậymới dẫn đến tình trạng nhiều bài viết của các em bị sai về thể loại; bố cục bàivăn không đầy đủ hoặc trình bày bố cục không rõ ràng; các ý trong bài sắp xếpcòn lộn xộn không theo một trình tự nhất định Điều đó cho thấy học sinh củachúng ta chưa nắm vững những kiến thức và kĩ năng cơ bản hoặc chưa biết gắn
lí thuyết với thực hành Tình trạng này, các em học sinh trong lớp 5G của tôicũng có nhiều em mắc phải
Để giúp học sinh nắm được các kiến thức cơ bản này, tôi hướng dẫn họcsinh nắm bắt kiến thức cơ bản bằng cách yêu cầu các em về học thuộc phần ghinhớ của mỗi bài học Mặt khác, tôi cho các em luyện tập thực hành nhiều thôngqua các bài tập lập dàn ý nhằm giúp các em hiểu và ghi nhớ lâu hơn Ngoài ratôi còn tham khảo các tài liệu khác để hướng dẫn cụ thể hơn cho các em về mỗimạch kiến thức mà các em cần ghi nhớ
Ví dụ: Để học sinh hiểu rõ hơn về bố cục và cách trình bày bố cục của bàivăn thì ngoài những kiến thức trong sách giáo khoa, tôi còn lấy thêm một số ví
dụ tiêu biểu về bố cục của bài văn ở các tài liệu tham khảo rồi trình chiếu lêntrên bảng cho học sinh quan sát Sau đó, tôi cho học sinh thảo luận để nhận rađâu là phần mở bài, đâu là phần thân bài, kết bài Hoặc cũng có khi, tôi đưa ranhững bài văn mà học sinh trình bày thiếu, trình bày sai về bố cục, về thể loại,
về cách sắp xếp ý rồi yêu cầu học sinh đọc, thảo luận và chỉ ra cái sai, cái chưaphù hợp trong bài văn đó Mỗi khi chấm bài, gặp các trường hợp này, tôi đã ghichép lại rất tỉ mỉ về những thiếu sót của các em để hướng dẫn các em cách sửa
và khắc phục trong tiết trả bài Khi trả bài, tôi sẽ yêu cầu các em làm lại bài văn
đó sửa lại những chỗ chưa phù hợp, chưa đúng rồi chấm lại để xem các em đãbiết cách khắc phục những thiếu sót của mình chưa
Từ những cách làm như trên, tôi nhận thấy học sinh của mình đã khắcphục được tương đối tốt những hạn chế mà các em mắc phải khi không nắmđược những kiến thức cơ bản của văn miêu tả Bởi vậy, tình trạng học sinh viếtsai thể loại bài, kiểu bài và viết không đầy đủ bố cục hầu như không còn nữa.Các em đã mạnh dạn, tự tin hơn khi làm văn
3.2 Rèn kĩ năng quan sát khi viết văn văn miêu tả
Nhà văn Tô Hoài, người nổi tiếng về tài quan sát và miêu tả đã nói:
“Quan sát giỏi phải tìm ra những nét chính, tìm thấy tính riêng, móc được những ngóc ngách của sự vật, của vấn đề Nhiều khi chẳng cần dàn đủ sự việc, chỉ cần chép lại những đặc điểm mà mình cảm nhất như: một câu nói cũng có
Trang 9thể lột tả tính nết, những dáng người và những hình bóng, tiếng động, ánh đèn, nét mặt, một trong những trạng thái tư tưởng do mình đã khổ công ngắm, nghe, nghĩ mới bật lên được thì thích nghi không chịu được.” Vì thế, khi hướng dẫn
học sinh cách tạo lập văn bản miêu tả, một trong những nhiệm vụ mà giáo viênkhông thể thực hiện được là rèn kĩ năng quan sát cho học sinh Với từng kiểu bàimiêu tả, giáo viên cần có những biện pháp hướng dẫn học sinh riêng và phù hợpvới đặc trưng của từng kiểu bài
3.2.1 Hình thành ý thức quan sát khi học về văn miêu tả
Nhà văn Phạm Hổ, khi bàn về văn miêu tả đã khẳng định:”Miêu tả giỏi là khi đọc những gì chúng ta viết, người đọc như thấy những cái đó hiện ra trước mắt mình.” [5, Tr9] Vì thế, khi hướng dẫn học sinh làm văn miêu tả, tôi đặc biệt
quan tâm hình thành ý thức về quan sát cho học sinh Với học sinh Tiểu học,việc hình thành kĩ năng này thực sự quan trọng bởi nó là tiền đề hình thành một
số năng lực cho học sinh như năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực
tư duy … Đồng thời nó cũng giúp cho học sinh có điều kiện liên tưởng, tưởngtượng và tìm ra những cách biểu đạt mới lạ, lí thú Như vậy, quan sát cũng làyếu tố giúp giáo viên có thể bồi dưỡng năng lực ngôn ngữ cho học sinh
Trong quá trình dạy văn miêu tả, tôi đặc biệt quan tâm đến việc hướngdẫn các em cách quan sát Mục đích của việc làm này là thông qua sự quan sátcủa bản thân, học sinh vừa nhận biết, vừa khám phá và phát hiện ra nhiều điềutrong thế giới tự nhiên, đồng thời cũng là cách để các em biết vận dụng nhữngphát hiện của bản thân khi thực hiện bước tìm ý, lập dàn ý và biểu đạt nội dungmiêu tả Tuy nhiên với học sinh lớp 5, muốn việc ghi chép đạt hiệu quả, tôi đãđịnh hướng rõ nội dung ghi chép cho các em Có nhiều cách để hướng dẫn chohọc sinh thực hiện nhiệm vụ này tôi đã yêu cầu mỗi học sinh trong lớp phải
chuẩn bị một cuốn Sổ tay văn học, tôi hướng dẫn các em ghi chép mọi lúc, mọi
nơi Mỗi nội dung được ghi chép nên tách riêng ra, có chủ đề nhất định Các chủ
đề thường tương ứng với đối tượng được miêu tả Chẳng hạn như, quang cảnhtrường học trong giờ ra chơi, quang cảnh trường em vào đầu giờ học, trên đường
đi học về hoặc những chuyến đi chơi thú vị với gia đình, những con vật mà emnhìn thấy
Sau khi quan sát, các em phải ghi những đặc điểm cơ bản: Hình dáng,màu sắc, hoạt động của đối tượng,… Tuy nhiên cần tìm và viết được những cáimới, cái riêng, cái độc đáo Bởi lẽ, cùng một đối tượng (ví dụ cùng một con gàtrống) nhưng mỗi học sinh lại có một sự cảm nhận riêng (có em thích màu sắc
bộ lông bên ngoài, có em thích dáng vẻ oai vệ, có em lại thích tiếng gáy,…) Khitiếp nhận kết quả ghi chép của học sinh, tôi luôn tôn trọng ý kiến của các em,không phê phán vội vàng, chủ quan, phải giúp các em tự tin thể hiện những suynghĩ, phát hiện và cảm nhận của bản thân
3.2.2 Hướng dẫn học sinh định hướng quan sát, phương pháp quan sát, cách thức quan sát
Muốn học sinh ghi chép có hiệu quả nhằm miêu tả hấp dẫn một đối tượngnào đó, giáo viên cần giúp học sinh biết quan sát đối tượng theo từng góc nhìn,từng thời điểm, biết cảm nhận và chọn “điểm nhấn” của đối tượng để từ đó các
em có thể tạo ra nét riêng biệt của mình Do vậy để đảm bảo tính chân thực của
Trang 10đối tượng được miêu tả, nội dung ghi chép vừa phải gắn liền với hoạt động quansát trực tiếp, vừa phải kết hợp được những kinh nghiệm sống, vừa phải phát huykhả năng liên tưởng, tưởng tượng của học sinh, thể hiện được tình cảm, cảm xúcthực của các em Tính chân thực đòi hỏi phải có chi tiết thực, tả đúng bản chấtcủa đối tượng miêu tả, thể hiện được những nét đẹp đẽ, đúng đắn trong tư tưởng,tình cảm của học sinh khi bộc lộ thái độ của các em với đối tượng miêu tả Đểthực hiện những yêu cầu trên, có thể hướng dẫn học sinh quan sát theo một sốtrình tự dưới đây:
3.2.2.1 Quan sát theo trình tự không gian
Quan sát giúp các em học sinh chuẩn bị được tư liệu để viết bài văn, cóthể thực hiện khi tạo lập được các loại miêu tả như: miêu tả loài vật, đồ vật, cảnhvật Đối với học sinh lớp 5, việc quan sát gắn với những bài văn miêu tả mà các
em được học Trước khi hướng dẫn học sinh tập quan sát để ghi chép, tôi hướngdẫn các em nhận biết về không gian: (cao/ thấp; trên/dưới; trong/ ngoài; xa/gần,…)
và cho các em nhận biết được về cách quan sát theo không gian qua một ngữ liệu
cụ thể Chẳng hạn, tôi có thể chọn ngữ liệu như: “Trước mắt chúng tôi, giữa hai dãy núi, là nhà Bác với cánh đồng quê Bác Nhìn xuống cánh đồng có đủ các màu: xanh pha vàng của ruộng mía, xanh rất mượt của lúa chiêm đương thời con gái, xanh đậm của những rặng tre, đây đó một vài cây phi lao xanh biếc và rất nhiều màu xanh khác nữa Cả cánh đồng thu gọn trong tầm mắt, làng nối làng, ruộng tiếp ruộng Cuộc sống ở đây có một cái gì đó mặn mà, ấm áp,…”
Sau khi giới thiệu ngữ liệu này, tôi cho học sinh đọc rồi xác định: Khungcảnh được miêu tả là gì? Người viết đã miêu tả nó ở những góc độ nào? (trướcmặt, trên cao…)? Từ những góc độ đó, người viết đã miêu tả những cảnh vậtnào? Đồng thời, giáo viên cũng có thể hướng dẫn học sinh xác định cách thểhiện thái độ, cảm xúc của người viết khi miêu tả đối tượng Từ đó, tôi hướngdẫn cho học sinh cách thể hiện tình cảm/ cảm xúc của bản thân khi trình bày nộidung miêu tả
3.2.2.2 Quan sát theo trình tự thời gian
Trong văn miêu tả, để có thể khắc họa sự thay đổi của từng đối tượng cầnmiêu tả, người viết cần phải quan sát đối tượng đó trong những thời điểm khácnhau Vì thế, việc quan sát có thể thực hiện theo trình tự thời gian Hình thứcquan sát này giúp học sinh có thể miêu tả con vật, khung cảnh, hoạt động laođộng/ sinh hoạt của con người Để học sinh có thể thực hiện được hình thứcquan sát này, tôi đã hướng dẫn học sinh về cách ghi chép: cần đúng theo trật tựthời gian, làm nổi bật sự thay đổi của đối tượng và biết bày tỏ tình cảm/ cảm xúccủa bản thân đối với đối tượng miêu tả theo từng thời điểm nhất định Ví dụ: “…
Cái cây ấy, mùa hè này hết tầng lá nọ đến tầng lá kia, che kín không cho một tia nắng nhỏ rọi được xuống đất, để cho chúng nó chơi đùa… Sang cuối thu, lá của
nó ngả thành màu tía và bắt đầu rụng xuống,… Qua mùa đông, cây bàng trụi không còn một lá, cành như khô lại in trên nên trời đục,… Cho tới mùa xuân,
chỉ một đêm thôi, chồi xanh li ti đã điểm kín tất cả các cành to, cành nhỏ,…”
3.2.2.3 Quan sát theo biểu hiện tâm lí
Khi viết văn tả người, con vật, học sinh cần khắc họa được tâm lí, tínhcách của đối tượng Để thực hiện được yêu cầu đó, người viết phải quan sát đối
Trang 11tượng để tìm ra được những đặc điểm tâm lí của đối tượng miêu tả, vì thế, khidạy học viết văn miêu tả, tôi hướng dẫn học sinh tập và rèn luyện hình thức quansát này, không giống như hai hình thức quan sát trên, tôi hướng dẫn học sinhthực hiện theo quy trình: Hướng dẫn và giải thích sơ lược cho học sinh cách biểuhiện tâm lí rồi sau đó mới hướng dẫn học sinh cách quan sát Khi quan sát cầnthấy những đặc điểm riêng, nổi bật nhất, thu hút và gây cảm xúc mạnh nhất đếnbản thân thì quan sát trước, tả trước, các bộ phận khác tả sau Khi miêu tả đồvật, loài vật, tả người nên vận dụng trình tự này nhưng chỉ nên tả những điểmđặc trưng nhất, không cần phải tả đầy đủ chi tiết như nhau của đối tượng Tôichọn ngữ liệu rồi sau đó hướng dẫn các em vừa nhận biết về cách miêu tả, vừa
nhận xét về cách thể hiện tâm lí của đối tượng Ví dụ: Chấm có một thân hình
nở nang rất cân đối Hai cánh tay béo lẳn và chắc nịch, hai vai tròn và cái cổ cao Chấm ao ước có một mái tóc cho thật dài, thật xanh Nhưng tóc Chấm từ thuở bé cứ đỏ quạch và không sao dài được Đôi lông mày Chấm không tỉa bao giờ, nó mọc lòa xòa tự nhiên, chính vì thế lại làm cho đôi mắt sắc sảo của Chấm
dịu dàng đi…” Với ngữ liệu này, tôi hướng dẫn học sinh xác định đối tượng
được miêu tả, xác định những đặc điểm cơ bản được chọn miêu tả và xác địnhnhững yếu tố thể hiện tâm lí, tính cách của đối tượng Tôi lưu ý học sinh về cáchquan sát: Khi quan sát cần chú ý tới những đặc điểm riêng, nổi bật nhất, thu hút
và gây cảm xúc mạnh nhất thì quan sát trước, tả trước, các đặc điểm khác tả sau
3.2.2.4 Kết hợp các giác quan khi quan sát
Các sự vật hiện tượng… khi được miêu tả không chỉ có những thay đổi vềhình dáng, đặc điểm bên ngoài mà còn có những mùi vị, màu sắc, giác quan.Cũng vì thế, khi hướng dẫn học sinh học văn miêu tả, tôi lưu ý học sinh ngoàicác hình thức miêu tả trên và hướng dẫn học sinh kĩ năng sử dụng các giácquan(thính giác, thị giác, xúc giác, vị giác,…) để quan sát, cảm nhận được sựvật, hiện tượng miêu tả Việc làm này, tôi có thể thực hiện lồng ghép khi hướngdẫn học sinh học luyện từ và câu hoặc đọc hiểu văn bản Chẳng hạn, khi hướng
dẫn học sinh đọc bài Mưa rào(Tiếng Việt 5 - tập 1- Trang 31), tôi hướng dẫn học
sinh tìm hiểu cách tác giả đã quan sát và sử dụng các giác quan:
- Thị giác: hình ảnh bầu trời, mưa (giọt ngã, giọt bay, bụi nước trắng xóa),mây, con vật, cây cối…;
- Thính giác: tiếng mưa, tiếng sấm, tiếng chim hót sau mưa…;
- Khứu giác: mùi nồng ngai ngái, cái mùi xa lạ, man mát của những trận
mưa mới đầu mùa
Sau đó, tôi có thể mở rộng bằng cách hướng dẫn học sinh: khi viết câuvăn miêu tả, có thể miêu tả màu sắc, mùi vị hoặc âm thanh Chính những đặcđiểm này sẽ giúp cho bài văn thêm sinh động, cụ thể, chân thực và hấp dẫnngười tiếp nhận
3.2.2.5 Quan sát theo cách kết hợp nhiều hình thức khác nhau
Một bức tranh miêu tả sẽ trở nên cụ thể, thuyết phục người tiếp nhận khingười viết biết khắc họa bức tranh đó một cách chi tiết, sinh động, giống vớithực tế khách quan Để làm được điều đó, sự kết hợp nhiều hình thức khácnhau(không gian, thời gian, màu sắc, tâm lí, tính cách…) là điều cần thiết Bởivậy thông qua những hình thức quan sát này, học sinh sẽ có một cái nhìn tổng
Trang 12thể, toàn diện đối tượng, từ đó các em sẽ lựa chọn “điểm riêng biệt” để dẫn dắtngười đọc tiếp nhận và hình dung đối tượng Nói cách khác, khi hướng dẫn họcsinh tập viết bài văn miêu tả, tôi định hướng cho học sinh cách kết hợp các hìnhthức quan sát: thời gian, không gian, đặc điểm - giác quan - tâm lí và bày tỏ tìnhcảm của mình với đối tượng được miêu tả
3.3 Rèn kĩ năng lập dàn ý cho học sinh
Nhiều học sinh không có thói quen dựa vào dàn ý đã lập để viết thànhđoạn văn, bài văn Chính vì vậy, bài viết của các em dễ thiếu ý hoặc miêu tảkhông đúng trình tự Để giúp học sinh thấy rõ được sự cần thiết phải dựa vàodàn ý để viết đoạn văn, bài văn miêu tả hoặc lập dàn ý trước khi viết văn miêu
tả, tôi đã hướng dẫn học sinh so sánh giữa những đoạn văn, bài văn của nhữngbạn biết dựa vào dàn ý với những đoạn văn, bài văn của những bạn chưa biếtdựa vào dàn ý Các em đã thấy được những nhược điểm, hạn chế của nhữngđoạn văn, bài văn viết không dựa vào dàn ý Từ đó, học sinh sẽ nghiêm túc hơn,
có trách nhiệm hơn trong lập dàn ý, đồng thời có thói quen dựa vào dàn ý để viếtđoạn văn, bài văn miêu tả nói riêng, các bài văn nói chung
Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở đó vẫn chưa đủ Có những học sinh chưabiết cách phát triển dàn ý thành đoạn, bài văn Nếu lập ra một dàn ý rồi màkhông biết cách phát triển dàn ý đó thành bài viết hoàn chỉnh thì dần dần, các
em sẽ nản lòng và tất nhiên sẽ không quan tâm đến lập dàn ý nữa
Chính vì vậy, kĩ năng lập dàn ý có vai trò hết sức quan trọng đây là khâuquyết định của việc xây dựng nội dung bài văn
Muốn lập được dàn ý giáo viên phải hướng dẫn học sinh hai công việcchính đó là chọn lọc ý và sắp xếp thành dàn ý
Các em cần biết sắp xếp nội dung theo từng phần dàn ý có thể là theotrình tự không gian hoặc trình tự thời gian
Với học sinh yếu kém giáo viên có thể cho học sinh lập dàn ý theo mức
độ từ dễ đến khó
Mức độ 1: Lập dàn ý dựa trên kết quả quan sát và câu hỏi định hướng.Mức độ 2: Lập dàn ý dựa trên kết quả quan sát
Ví dụ: Đề bài: Em hãy lập dàn ý chi tiết cho bài văn miêu tả một người
bạn thân của em."(TLV- TV 5 tập 1 Tr 150)
* Học sinh quan sát, viết nhanh ra giấy những điều mà mình quan sát được + Bạn Vân Anh học cùng lớp với em.
+ Bạn và em chơi thân với nhau từ năm học lớp Một.
+ Chúng em rất thân nhau.
+ Em sẽ cố gắng làm nhiều điều tốt để tình bạn của chúng em mãi mãi bền lâu.
+ Những ngày bạn nghỉ học, em cảm thấy buồn và rất nhớ bạn.
+ Bạn có nước da trắng trẻo, hồng hào.
+ Bạn tiếp thu bài rất nhanh và tích cực phát biểu ý kiến xây dựng bài nên luôn được thầy cô và các bạn trong lớp khen ngợi.
+ Bạn rất hay cười, mỗi khi bạn cười để lộ hàm răng trăng bóng và đều tăm tắp.
+ Mái tóc bạn không đen như tóc em nhưng dài hơn và suôn mượt.