SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GD&ĐT CẨM THỦY SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÊN ĐỀ TÀI HÌNH THÀNH Ý THỨC BẢO VỆ VÀ PHỔ BIẾN CÁC GIÁ TRỊ ÂM NHẠC TRUYỀN THỐNG QUA VIỆC DẠY HÁT DÂN CA Ở TRƯ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
PHÒNG GD&ĐT CẨM THỦY
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI HÌNH THÀNH Ý THỨC BẢO VỆ VÀ PHỔ BIẾN CÁC GIÁ TRỊ
ÂM NHẠC TRUYỀN THỐNG QUA VIỆC DẠY HÁT DÂN CA
Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC CẨM VÂN
Người thực hiện: Hà Thị Thanh
Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Cẩm Vân, huyên Cẩm Thủy
SKKN thuộc môn: Âm nhạc
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 2M C L CỤC LỤC ỤC LỤC
1 Sự cần thiết phải hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị
III CÁC BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH ……… Trang 5
1 Khơi gợi sự hứng thú, yêu thích của học sinh qua những lànđiệu dân ca: Trang 5
2 Tổ chức cho các em học sinh xem đĩa hình các bài hát dân ca Trang 8
3 Tổ chức các hoạt động thi hát dân ca trong mỗi lớp Trang 9 4
Tuyên truyền các bài Dân ca đến học sinh toàn trường thông
qua các buổi chào cờ đầu tuần hoặc các tiết sinh hoạt cuối tuần,
sinh hoạt theo chủ điểm
Trang 10
5 Lồng ghép nội dung Văn nghệ - hát dân ca trong các hoạt độngngoài giờ lên lớp, hoạt động tập thể sân trường. Trang 10
IV HIỆU QUẢ CỦA VIỆC THỰC HIỆN Trang 11
Trang 3A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Đặc điểm môn Âm nhạc là loại hình nghệ thuật sử dụng âm thanh để diễn
tả cảm xúc, thái độ, nhận thức và tư tưởng của con người Âm nhạc là một phần thiết yếu của các nền văn hoá, gắn bó và ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống xã hội
Âm nhạc làm phong phú những giá trị tinh thần của nhân loại, là phương tiện giúp con người khám phá thế giới, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống
Ở bậc tiểu học, Âm nhạc là môn học bắt buộc và thuộc giai đoạn giáo dục
cơ bản: bao gồm những kiến thức và kĩ năng cơ bản về hát, nhạc cụ, nghe nhạc, đọc nhạc, lí thuyết âm nhạc, thường thức âm nhạc Chương trình giáo dục âm nhạc giúp học sinh trải nghiệm, khám phá và thể hiện bản thân thông qua các hoạt động âm nhạc nhằm phát triển năng lực thẩm mĩ, nhận thức được sự đa dạng của thế giới âm nhạc và mối liên hệ giữa âm nhạc với văn hoá, lịch sử cùng các loại hình nghệ thuật khác; đồng thời hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống
Trong âm nhạc cổ truyền Việt Nam, âm nhạc dân gian là bộ phận ra đời sớm nhất và có sức sống bền vững nhất Nó đã xuất hiện ngay từ thời nguyên thủy và tiếp tục tồn tại cho tới tận ngày nay Bởi vậy, kể từ thuở dựng nước tới nay bộ phận âm nhạc này đã có tuổi đời trên dưới bốn ngàn năm Trong suốt chặng đường dài ấy, âm nhạc dân gian nói chung và dân ca nói riêng đã không ngừng phát triển, ngày càng phong phú đa dạng và nhiều thể loại đã đạt tới trình
độ nghệ thuật cao
Hát dân ca là một trong những tinh hoa văn hóa của dân tộc Việt Nam rất được quan tâm và gìn giữ Tuy nhiên hiện nay sự xâm nhập lan tràn những dòng nhạc phong trào và ăn xổi cộng với các dòng nhạc phục vụ nhu cầu lại là những nguyên nhân tác động làm ảnh hưởng không nhỏ tới lứa tuổi học sinh tiểu học
Đa phần trẻ em ngày nay thích nghe và thích hát những bài hát trẻ trung, sôi động, nhạc ngoại hơn là thưởng thức những làn điệu dân ca Thậm chí không mấy mặn mà với các bài hát dân ca, … điều đó, làm cho các em dần quên ngay
cả những bài hát có trong chương trình âm nhạc ở tiểu học
Chính vì vậy, gìn giữ và lan tỏa các giá trị âm nhạc truyền thống, mà cụ thể là các làn điệu dân ca là việc làm cần thiết ngay từ bậc tiểu học
Với ý nghĩa đó, là một giáo viên giảng dạy môn Âm nhạc ở tiểu học tôi luôn trăn trở, quan tầm tìm tòi các giải pháp để khơi gợi hứng thú cho các em hoà mình vào những câu hát dân ca, để các em cảm nhận được mối liên hệ giữa
âm nhạc với văn hoá, lịch sử dân tộc Từ thực tiễn quá trình dạy học cùng với kinh nghiệm của bản thân, tôi xin mạnh dạn chia sẻ một số kinh nghiệm “Hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống qua việc dạy hát dân ca ở Trường Tiểu học Cẩm Vân”
2 Mục đích nghiên cứu.
Trang 4Tìm hiểu một số biệm pháp “Hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống qua việc dạy hát dân ca ở Trường Tiểu học Cẩm Vân”
3 Đối tượng nghiên cứu
Dạy hát dân ca ở trường Tiểu học
4 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tài liệu
- Thu thập tài liệu về dạy hát dân ca cho học sinh phổ thông
- Trao đổi với đồng nghiệp
- Tổng kết kinh nghiệm
Trang 5B PHẦN NỘI DUNG
I Sự cần thiết phải hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống
Các giá trị âm nhạc truyền thống mà chúng ta đang có là sự kết tinh đáng tự hào của những sáng tạo nghệ thuật vô giá được lưu truyền, bồi đắp qua nhiều thế
hệ Ðó là những làn điệu hát ru mềm mại, những câu hát giao duyên tình tứ, là các điệu hò, vè, ví, lý đặc sắc, là giai điệu đặc trưng của tuồng, chèo, cải lương,
ca Huế, chầu văn, quan họ của nước ta
Nếu ở con người, nhu cầu về thẩm mĩ là nhu cầu tinh tế và cao quý; ý thức về cái đẹp, cái hay là ý thức có tính nhân loại cao thì trong cấu trúc nền giáo dục phổ thông hiện đại, giáo dục thẩm mĩ nói chung và giáo dục âm nhạc nói riêng, phải là bộ phận mang tính đặc thù, có cấp độ cao tương xứng với nó.môn học khác đều được xây dựng và lấy tác động hình thành nhân cách học sinh theo hướng chủ yếu: từ trí tuệ đến tình cảm, thì ngược lại, môn học Âm nhạc lại được xây dựng, lấy tác động hình thành nhân cách học sinh theo hướng chủ yếu: trực tiếp từ tình cảm đến trí tuệ, tạo ra một sự kết hợp hài hòa, và do
đó, nó là môn học không thể thiếu được
Mục đích giáo dục âm nhạc bao gồm những mục tiêu yêu cầu giáo dục cụ thể, là sự phản ánh kết quả mong muốn sau một quá trình giáo dục - dạy học Kết quả ấy cũng chính là mô hình hay kiểu nhân cách cần hình thành, kiểu tập thể cần xây dựng ở học sinh thông qua môn học âm nhạc Giáo dục âm nhạc là một hình thức giáo dục nghệ thuật mang tính đặc thù Nó có khả năng liên kết,
sử dụng cũng như hỗ trợ, xen lồng vào tất cả các hình thức nội dung giáo dục khác làm cho chúng đạt đến hiệu quả cao trong việc thực hiện những yêu cầu mục tiêu giáo dục Nhưng với nhiệm vụ, chức năng chủ yếu của mình, giáo dục
âm nhạc trước hết thể hiện mục tiêu, yêu cầu giáo dục nổi trội của mình là giáo dục thẩm mĩ Nắm vững mục đích nổi trội này là một yêu cầu hết sức quan trọng Nhưng để thực hiện trên thực tế có kết quả mục đích yêu cầu giáo dục này lại đòi hỏi phải tìm hiểu, nắm vững bản chất đặc trưng của nghệ thuật âm nhạc,nhất là trong lĩnh vực hát dân ca
Môn âm nhạc ở trường Tiểu học là trang bị cho học sinh một số kiến thức
về kỹ năng ca hát, các em có thể tham gia vào các hoạt động âm nhạc của cộng đồng Hình thành cho học sinh những hiểu biết sơ đẳng về cái hay, cái đẹp trong nghệ thuật âm nhạc, về ý nghĩa tác dụng của âm nhạc với đời sống, đồng thời mở mang vốn hiểu biết về truyền thống dân ca Việt Nam, góp phần bồi dưỡng tình cảm, đạo đức, trí tuệ, tạo không khí vui tươi lành mạnh, làm phong phú thế giới tinh thần nhằm phát triển hài hòa, toàn diện nhân cách học sinh
Trong quá trình dạy học, tôi đã suy nghĩ để tìm ra biện pháp để khắc phục những hạn chế về vốn Dân ca cho các em Đến nay, việc dạy những bài hát Dân ca đã trở nên dễ dàng hơn, đó là nhờ việc áp dụng dạy các bài hát Dân
ca và bồi dưỡng vốn Dân ca cho học sinh
II Thực trạng
Trang 6Hiện nay do sự phát triển của đời sống xã hội nên các em học sinh bị ảnh hưởng bởi trang mạng điện tử , thích nghe và thích hát các bài hát hiện đại mà các em không biết mình đang dần quên đi những di sản văn hóa, những làn điệu dân ca do nhân dân ta để lại Vì vậy, về việc tự học và nghe hát các bài hát dân
ca của các em ở gia đình và ngoài xã hội là rất hiếm Mặt khác trong chương trình Tiểu học mặc dù môn Âm nhạc đã được đưa vào từ lâu, song về việc giữ gìn và phát huy vốn Dân ca trong các trường Tiểu học chưa thực sự được chú trọng , điều kiện để được thưởng thức, được tìm hiểu sâu sắc để tăng cường vốn hiểu biết về nhiều bài dân ca khác nhau
Các bậc phụ huynh, các em học sinh cho rằng Âm nhạc là môn phụ nên không dành thời gian nhiều Đa số các em tập trung học Toán, Tiếng Việt Do
đó, ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình học tập môn Âm nhạc và vận động các
em tham gia ca hát ở trong và ngoài nhà trường
Trong một lớp có nhiều đối tượng HS khác nhau, vì vậy giáo viên mất nhiều thời gian trong việc giúp các em đọc ca từ, nắm giai điệu, cân bằng và giúp đỡ từng đối tượng cụ thể
Nguyên nhân:
* Về phía học sinh :
- Một số học sinh ý thức chưa cao, còn rụt rè ,nhút nhát trong việc tham gia các hoạt động tập thể, khi giáo viên tổ chức các hoạt động về âm nhạc cho các em thường gây ồn ào, mất trật tự ảnh hưởng đến thời gian tiết dạy
* Về phía giáo viên: Giáo viên chưa tạo được hứng thú cho học sinh trong các giờ học âm nhạc trên lớp dẫn đến các em cảm thấy nhàm chán ,không thích học Để đảm bảo được tính hấp dẫn và lôi cuốn các em bên cạnh những tiết dạy hát nhẹ nhàng dễ hiểu đôi khi giáo viên phải tổ chức một số hoạt động như trò chơi để mang tính kiến tạo hấp dẫn Vì vậy đôi khi phải đầu tư nhiều vào tiết dạy, có thể cần tốn kém về vật chất và thời gian
Việc giao lưu học hỏi dành cho GV âm nhạc qua các chuyên đề của tỉnh, huyện còn hạn chế Đa số các giáo viên Âm nhạc tự liên hệ với nhau giữa các trường để dự giờ, học hỏi kinh nghiệm nên chất lượng chưa cao, không mang tính tập trung Mặt khác, giáo viên âm nhạc chưa gây được hứng thú với học sinh đến các tác phẩm âm nhạc
Giáo viên chưa thực sự đầu tư về nghệ thuật, kỹ năng ca hát
Chưa lựa chọn các bài hát Dân ca khi giới thiệu với các em Các tác phẩm giới thiệu đến các em còn nghèo nàn, đơn điệu và phụ thuộc vào chương trình chung
Giáo viên chưa chịu khó sưu tầm các bài hát hay, có nội dung hấp dẫn ngoài ngoài chương trình học để đưa vào giảng dạy
Để tìm hiểu vốn dân ca của học sinh khối lớp 5 tôi tiến hành khảo sát vốn Dân ca của các em như sau: Ở đầu 1 tiết học của môn Âm nhạc, thay cho hoạt
Trang 7động kiểm tra bài cũ tôi tiến hành kiểm tra vốn kiến thức Dân ca của các em tìm hiểu các vấn đề sau:
Kể tên các bài hát Dân ca Bắc Bộ, Nam Bộ và Miền Trung, Tây Nguyên
mà em biết ? (Ngoài chương trình học).
Qua kết quả khảo sát cụ thể cho thấy vốn Dân ca của học sinh Tiểu học, còn rất hạn chế Các em chưa chú ý, chưa yêu thích hát Dân ca, dẫn đến việc các
em chưa có được vốn kiến thức phong phú về Dân ca, đôi khi ngay cả những bài Dân ca trong chương trình học các em còn quên Từ thực trạng trên, để công việc giảng dạy đạt kết quả tốt, tôi đã thực hiện thiết kế và vận dụng một số biện pháp “Hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị âm nhạc truyền thống qua việc dạy hát dân ca”
III Các biện pháp hình thành ý thức bảo vệ và phổ biến các giá trị
âm nhạc truyền thống
1 Khơi gợi sự hứng thú, yêu thích của học sinh qua những làn điệu dân ca:
Ngay từ lớp 1 (Sách giáo khoa Cánh Diều), ở chủ đề 2 – Thiên nhiên là bài Lý cây xanh (Dân ca Nam bộ), ở chủ đề 6 – Tuổi thơ là bài Xòe hoa (Dân ca Thái; lời mới: Phan Duy), tôi đã khơi gợi sự hứng thú của các em bằng việc các
em quan sát, tự nhận xét hình ảnh tranh minh họa, sau đó cảm nhận âm thanh qua hát mẫu của giáo viên và tiếp theo là cho xem băng đĩa hình
Trang 8Ở các lớp trên, trước hết tôi thường yêu cầu 1 em trình bày lại một bài hát
Dân ca trong chương trình đã học ( Bài Cò lả) và hỏi đó là Dân ca miền nào? (Dân ca Bắc Bộ) và yêu cầu học sinh củng cố lại kiến thức đã học về Dân ca.
Dân ca là gì ? Là những bài hát không phải do một nhạc sĩ nào sáng tác,
mà nó được người dân tự hát lên trong khi lao động, sản xuất hoặc trong các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ Sau đó, các bài hát ấy được lưu truyền qua từng thế
hệ và trở thành các bài hát đặc trưng riêng của từng vùng, từng miền khác nhau
Và Dân ca của vùng nào thì thể hiện rõ ngữ điệu, giọng nói, và cuộc sống của người dân vùng đó
Hướng dẫn học sinh cách nhận biết đơn giản các vùng miền Dân ca:
* Với các bài Dân ca Bắc Bộ: Tôi cho các em nghe các bài hát để thi đua nhận biết tên bài và xuất xứ của các bài Dân ca
Ví dụ: Cho các em nghe 1 bài Dân ca: Nghe đĩa, sau đó giáo viên hát bài
Lý cây Đa.
Trèo lên quán dốc ngồi gốc ới à cây đa rằng tôi lý ới à cây đa rằng tôi lới
ối à cây đa, ai xui tình tính tang tình rằng cho cô nàng gặp, xem hội cái đêm hôm rằm rằng tôi lý ới à cây đa rằng tôi lới ới à cây đa…
Sau khi cho các em nghe xong, tôi hỏi các em về xuất xứ của bài hát Chọn một trong các đáp án sau:
A Dân ca Bắc Bộ
B Dân ca Nam Bộ
C Dân ca Trung Bộ
Và kết quả thu được là các em đã biết được nhiều bài hát dân ca hơn
Trang 9Kết quả thu được chứng tỏ các em chưa nhận biết tốt một bài Dân ca, các
em cũng chưa biết đến bài Dân ca này mặc dù qua lời ca của bài Dân ca có
những ngôn từ rất đặc trưng của vùng Bắc bộ: ai xui, nón ba tầm, …vv Từ đó,
tôi hướng dẫn cho các em cách nhận biết một bài Dân ca Đầu tiên có thể dựa vào ngôn từ, lời ca của từng bài hát Ở Bắc Bộ có các từ như: í a, ì a, tính tang, tang tình, cô mình rằng, í ì i…
* Dân ca Nam Bộ:
Tôi cho các em nghe một bài hát Dân ca khác bài: Lí con cua
Con cua quẫy, nó ở trong hang quẫy ra a rượng a quẫy a rượng a, nó kêu
ớ rịnh boòng rình, ớ rịnh boòng ơi quẫy ra rượng a lang tang tính lính tình tàng lịnh tịnh tang, giã gạo chày ba quẫy a rượng a quẫy a rượng a
Sau khi nghe hát, tôi cho các em phát hiện xem đó là Dân ca vùng nào?
Dựa vào ngôn từ đặc trưng: ớ rịnh boòng rình, quẫy a rượng a, lang tang tính…
và các cách phát âm: quẫy, vẩy chày, chài, dấu hỏi thành dấu ngã ở ỡ (giáo viên
phát âm lại) Sau khi có các hướng dẫn đơn giản và các câu hỏi mở cho học sinh
tôi thấy học sinh của lớp cũng đã nhận biết gần đúng đến 87,9% đó là bài Dân
ca Nam Bộ Sau khi các em đã biết cách nhận biết 2 vùng dân ca đơn giản tôi
giao nhiệm vụ cho các em theo nhóm Mỗi nhóm 4 em phải tìm và hát được 4 bài hát Dân ca khác nhau của 2 miền( Mỗi em tìm và hát ít nhất 1 bài sau đó 4
em cùng trao đổi và hướng dẫn cho nhau cùng hát được 4 bài)
* Về phần Dân ca Miền trung học sinh sẽ khó nhận biết hơn vì nó có nhiều thể loại và nhiều dạng Trong đó có các bài đặc trưng như: Lí ngựa ô, lí chiều chiều, lý kéo chài… Và ngôn ngữ đặc trưng của Miền trung nhiều nhất có
lẽ là các ngôn từ của đất Huế, như trong bài Lý qua đèo - Dân ca Thừa Thiên
Huế (GV trình bày)
Chiều ớ chiều, dắt ớ ơ bạn dắt ớ ơ bạn tà là đèo mà qua đèo Chim bớ kêu, chim bớ kêu tình kêu chứ bên nớ, uấy óa, chi rứa, chi rứa, ức ức con vượn trèo tà là đèo mà qua đèo, kia bến kia ơi hỡi con vượn trèo, kìa bên kìa…
Các từ ngữ đặc trưng dễ nhận biết của Miền trung: Chi rứa, uấy óa, và các
từ đệm như: Ố tang ố tang tình tang, ơ hời (hỡi), tà là, í a bằng răng…
* Dân ca Tây nguyên: Dân ca và văn hóa cồng chiêng Tây nguyên đã
được thế giới công nhận đây là một giá trị văn hóa phi vật thể của nhân loại, chứng tỏ bản sắc rất độc đáo của nền văn hóa Tây nguyên Tôi cho các em nghe một vài bài hát Dân ca Tây nguyên:
Bài Ru em (Dân ca Xê Đăng)
Em ơi em ngủ cho ngoan Để mẹ đi chặt cây chuối nơi xa Em nằm ngủ cho ngoan Ngoài rừng xa cha đang đi kiếm măng non Nín đi ơi em ơi! Em ngủ đừng khóc em Ngoài rừng xa cha đang đi kiếm măng non Ngủ ngoan ơi em ơi! Nơi xa mẹ tìm được nhiều ngọn rau non Đừng khóc nữa ô em ơi!
Bài Đến trường (Dân ca Ê đê - lời mới: La Sơn)
Trang 10Nắng ban mai trên làng buôn em, em tung tăng theo bạn đến trường Tiếng suối reo như lời cô giáo Em thân yêu hãy học thật chăm Có chú chim non đậu trên cây Đang im nghe theo lời cô dạy Tiếng suối vang vang giờ ra chơi Em theo chân các bạn đùa vui.
Sau đó tôi giao nhiệm vụ cho từng nhóm yêu cầu các em về tập hát một bài dân ca Mường mà em biết hoặc nhờ người lớn dạy lại
Lưu ý:
Điều đặc biệt cần trong biện pháp này là khi có ý định cho các em nghe một bài hát Dân ca gì? Của vùng nào thì giáo viên cũng đều phải lên kế hoạch trước, phải có những lời giới thiệu về xuất xứ và nền văn hóa của vùng đó Giúp các em học sinh hiểu được nguồn gốc của Dân ca để các em thêm trân trọng các giá trị văn hóa lâu đời của cha ông ta để lại, biết gìn giữ vốn tinh hoa của dân tộc Và giáo viên cũng phải thường xuyên trau dồi vốn kiến thức về Dân ca, thu thập nhiều các bài hát Dân ca các vùng miền để hát cho các em học sinh nghe
Các bài Dân ca (qua đĩa nhạc hoặc chính giáo viên trình bày) có thể lồng ghép hoặc sau mỗi tiết học Âm nhạc để cho học sinh thường xuyên có điều kiện phát triển khả năng cảm thụ âm nhạc
2 Tổ chức cho các em học sinh xem đĩa hình các bài hát dân ca
Chuẩn bị băng đĩa hình các chương trình biểu diễn các bài hát Dân ca (Đã tiến hành cắt chỉnh sửa cho phù hợp với học sinh)
Địa điểm: Phòng học Âm nhạc ( trang bị đầu đĩa, ti vi, loa…vv)
Khi tiến hành tiết học tôi tổ chức 2 hoạt động chính:
2.1 Xem và nhận xét các bài dân ca:
Cho học sinh xem 3 bài: Dân ca Bắc Bộ Cây trúc xinh hoặc bài Cò lả…) Dân ca Nam Bộ ( Lý đất giồng) Dân ca Tây Nguyên (Hội cồng chiêng tây Nguyên hoặc Bay đi chim - Dân ca Ja Rai).
Sau khi cho học sinh xem xong một bài hát tôi đặt các câu hỏi tìm hiểu: Bài hát là Dân ca của vùng nào? Vì sao em biết?
Em thấy bài hát được biểu diễn phụ họa như thế nào? ( Đơn giản hay khó? Phụ họa theo đặc trưng vùng miền hay theo nội dung?…)
Khi xem mỗi bài hát Dân ca của vùng nào thì tôi cũng giới thiệu sơ qua cho các em hiểu thêm về cuộc sống lao động, sinh hoạt, các trang phục đặc trưng, các nền văn hóa và phong tục riêng của người dân vùng đó Mục đích giúp các em có thêm vốn hiểu biết về văn hóa của các vùng miền
2.2 Tập biểu diễn một vài động tác phụ họa của bài hát.
Sau khi các em đã tìm hiểu về phong cách biểu diễn của các đĩa mẫu, tôi hỏi các em xem thích động tác biểu diễn phụ họa của bài hát nào nhất? Sau đó tôi cho các em có thể biểu diễn theo các động tác của bài hát đó Rồi tiến hành biểu diễn thi đua theo nhóm Tuy nhiên, tôi cũng khuyến khích các em có thể