Lí do chọn đề tài Cùng với môn Toán và môn Tiếng việt, môn Lịch sử có vai trò không nhỏ trong việc giáo dục học sinh phát triển toàn diện.Với nội dung chương trình được chọn lọc những yế
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Cùng với môn Toán và môn Tiếng việt, môn Lịch sử có vai trò không nhỏ trong việc giáo dục học sinh phát triển toàn diện.Với nội dung chương trình được chọn lọc những yếu tố cốt lõi về mốc thời gian, nhân vật và sự kiện lịch sử hào hùng của dân tộc,môn Lịch sử giúp học sinh nắm được một số tri thức ban đầu thiết thực về xã hội
đó là các sự kiện, nhân vật tiêu biểu trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc
Học phân môn Lịch sử giúp các em tiếp nhận tin tức, tăng vốn hiểu biết thông qua việc làm quen sơ đồ, lược đồ lịch sử, phân tích bảng số liệu, tìm hiểu được vai trò, kế sách, ý chỉ của các nhân vật lịch sử qua các thời kỳ Bằng các mô hình, hiện vật, chứng tích lịch sử giúp học sinh tái hiện và nắm được các giai đoạn lịch sử của đất nước Việt Nam
Môn Lịch sử còn giúp hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ: Quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn khác nhau Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp Phân tích, so sánh, đánh giá các sự vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử Vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống
Qua giờ học Lịch sử khơi dậy và bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước, tự hào dân tộc; hình thành thái độ đúng đắn, trách nhiệm của bản thân với gia đình, cộng đồng và xã hội; kích thích tính ham hiểu biết, tìm tòi thế giới xung quanh của học sinh
từ đó giúp học sinh có ý thức hơn trong việc học tập để xây dựng bảo vệ quê hương đất nước
Nhưng thực tế qua nhiều năm giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp ở các bài có nội dung về “các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch, …”, tôi nhận thấy một số giáo viên còn chưa đầu tư nhiều vào giờ dạy, nhiều em chưa hào hứng với giờ học lịch sử, đặc biệt là các em chưa nắm được các mốc thời gian, nguyên nhân, diễn biến, kết quả
và ý nghĩa của các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch đó Là giáo viên dạy lớp
5 nhiều năm tôi rất trăn trở điều này, mình cần làm gì cho các em ham học môn lịch
sử để từ đó các em có được những kiến thức lịch sử như lúc sinh thời bác Hồ đã mong
muốn:
“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Chính vì vậy mà tôi đã nghiên cứu và áp dụng Một số biện pháp nâng cao hiệu quả khi dạy các bài có nội dung về “các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch,…”
ở môn Lịch sử lớp 5, nhằm giúp giờ học lịch sử nhẹ nhàng lôi cuốn, giúp học sinh nhớ các mốc thời gian, hiểu được nguyên nhân, diễn biến và ý nghĩa của các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch
Trang 21.2 Mục đích nghiên cứu:
Trên cơ sở khảo sát thực trạng việc học lịch sử của học sinh, tôi đã nghiên cứu tìm tòi chọn lựa một số biện pháp giúp giờ dạy lịch sử lớp 5 thêm phong phú, sinh động, hấp dẫn và học sinh nắm vững kiến thức của bài hơn
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
* Đối tượng nghiên cứu
Nghiên cứu một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy – học phân môn lịch sử lớp 5 tại trường Tiểu học Định Tăng trong dạy học chính khoá
Học sinh lớp 5A năm học 2019 – 2020
* Phạm vi nghiên cứu
- Biện pháp nâng cao hiệu quả khi dạy các bài có nội dung về “các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch, ” ở môn Lịch sử lớp 5
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Tìm hiểu Sách giáo khoa và các tài liệu liên quan đến môn Lịch sử
- Phương pháp điều tra, phân tích tổng hợp số liệu
- Phương pháp quan sát
- Phương pháp phỏng vấn
- Phương pháp thực nghiệm
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận:
Đất nước Việt Nam ta đã có một bề dày lịch sử lâu đời Từ thời các vua Hùng dựng nước cho đến những năm tháng đấu tranh giữ nước và xây dựng Tổ quốc Ở mỗi chặng đường, mỗi giai đoạn lịch sử đều có những mốc son chói lọi, đó là niềm tự hào của cả dân tộc Việt Nam Mỗi khi nhắc lại những chặng đường ấy mỗi chúng ta luôn cảm thấy yêu quê hương và con người Việt Nam biết chừng nào Ngày hôm nay thế
hệ trẻ sẽ viết tiếp những trang sử vàng cho dân tộc bằng tài năng, trí tuệ và nhiệt huyết của mình Nhưng để làm được điều này, trước hết các em phải yêu thích lịch sử quê hương, bởi vì “Yêu sử chính là làm cho tâm hồn ta luôn hướng về cội nguồn”
Kiến thức lịch sử ở tiểu học bao gồm những sự kiện, hiện tượng nhân vật lịch
sử tiêu biểu cho một giai đoạn lịch sử cụ thể, nó đảm bảo tính hệ thống và tính logic của lịch sử ở mức độ thích hợp nhất định
Môn Lịch sử ở lớp 5 gồm 32 tiết với các nhân vật lịch sử và sự kiện chính sau: + Nhân vật lịch sử: Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định, Nguyễn Trường
Tộ mong muốn đổi mới đất nước, Phan Bội Châu và phong trào Đông Du, Quyết chí
ra đi tìm đường cứu nước Ở dạng này học sinh nắm được: Hoàn cảnh lịch sử nảy sinh nhân vật lịch sử Hoàn cảnh, suy nghĩ, hành động cụ thể của nhân vật Đóng góp của nhân vật đó trong quá trình giữ nước
Trang 3+ Sự kiện lịch sử: Hơn 80 năm chống thực dân Pháp (1858 - 1945), Xô Viết Nghệ Tĩnh, các cuộc khởi nghĩa và hoạt động yêu nước chống thực dân Pháp đầu thế
kỉ XX, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, Cách mạng tháng Tám năm 1945 và tuyên ngôn Độc lập (2/9/1954); Chín năm kháng chiến chống Pháp (1945 - 1954): các chiến dịch quân sự lớn Chiến thắng Điện Biên Phủ Hiệp định Giơnevơ chẩm dứt chiến tranh Đông Dương; Kháng chiến chống Mỹ và xây dựng đất nước (1954 -1975); Xây dựng chủ nghĩa xã hội trong cả nước (năm 1975 đến nay) Ở dạng này yêu cầu học sinh nắm được: Nguyên nhân, hoàn cảnh, diễn biến, kết quả và ý nghĩa lịch
sử của từng sự kiện đó
Trong dạng bài sự kiện lịch sử thì dạng bài về các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch,… là dạng bài có nội dung hấp dẫn, lôi cuốn sự chú ý của học sinh
Ở dạng bài này học sinh phải hiểu được nguyên nhân sâu xa, nguyên nhân trực tiếp hay hoàn cảnh, bối cảnh lịch sử của sự kiện, diễn biến,phát triển của sự kiện lịch sử, mốc thời gian bắt đầu diễn ra sự kiện, địa danh, nhân vật lịch sử, các đường tiến công
và diễn biến trận đánh, kết quả sự kiện đó và rút ra ý nghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm
Với đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học còn hạn chế, chưa có khả năng tư duy khái quát cao, để có cơ sở nhận thức cá thể, độc lập, giáo viên cần sử dụng các biện pháp tương tác xã hội (học theo nhóm, học cả lớp, đối thoại thầy trò…) Nhờ vậy
mà học sinh xây dựng sự nhận thức đúng đắn về môn lịch sử Muốn làm được điều
đó, việc trình bày và giảng dạy kiến thức phải hết sức đơn giản, nhẹ nhàng, cụ thể, dễ hiểu, dễ nhớ, hấp dẫn và sinh động thông qua các biện pháp: sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học, ứng dụng công nghệ thông tin vào tiết dạy,
2.2.Thực trạng:
Với những trăn trở như vậy để giải quyết được vấn đề này tôi đã tìm hiểu thực trạng và nhận thấy :
- Học sinh chưa yêu thích, chưa hứng thú khi học môn Lịch sử nói chung và các bài có nội dung về các chiến dịch nói riêng
Nguyên nhân vì: nhiều phụ huynh và học sinh còn xem nhẹ môn Lịch sử, nên việc quan tâm đến học tập của con em mình còn hạn chế, ý thức học tập của học sinh chưa tốt
- Khi dạy các bài có nội dung về các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch giáo viên chưa chuẩn bị tốt về kiến thức, đồ dùng và phương tiện dạy học; phương pháp và kĩ thuật dạy học chưa phù hợp và thiếu linh hoạt trong giờ dạy dẫn đến bài giảng của giáo viên chưa gây được hứng thú cho học sinh
Nguyên nhân là:
Trang 44 + Giáo viên chưa đầu tư về kiến thức lịch sử cũng như có sự chuẩn bị về đồ dùng và phượng tiện dạy học; việc sử dụng công nghệ thông tin còn hạn chế
+ Sử dụng phương pháp, hình thức dạy học chưa phù hợp với các hoạt động của dạng bài
Vì vậy mà hiệu quả các giờ học lịch sử về các bài có nội dung về “các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch” chưa cao
Tôi đã tiến hành khảo sát kết quả học tập của học sinh sau khi học các bài lịch
sử có nội dung về “các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch” của năm học 2019 –
2020 và có kết quả như sau:
Số HS Yêu thích môn học Chưa yêu thích môn học
Số HS Hoàn thành tốtSL TL Hoàn thànhSL TL Chưa hoàn thànhSL TL
Để khắc phục thực trạng trên tôi đã nghiên cứu và đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả khi dạy các bài có nội dung về “các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch” như sau:
2.3 Các biện pháp thực hiện:
2.2.1 Biện pháp 1: Tạo hứng thú cho học sinh khi học các bài lịch sử.
* Thứ nhất là làm tốt công tác tuyên truyền đến phụ huynh:
Ngay từ cuộc họp phụ huynh đầu năm học tôi đã phân tích cho phụ huynh thấy
rõ mục tiêu của giáo dục hiện nay là giáo dục toàn diện cho học sinh Đó là giúp học sinh không chỉ nắm được kiến thức cơ bản mà còn giúp các em hình thành và phát triển năng lực phẩm chất cá nhân nhằm đáp ứng được nhu cầu của xã hội của thời đại Vậy để đạt được điều đó thì các em không chỉ học tốt môn Toán và môn Tiếng Việt
mà còn phải học tốt tất cả các môn còn lại của bậc học, các môn học đó sẽ giúp các
em bổ sung đầy đủ vào hành trang của mình để tự tin bước tiếp lên cấp học cao hơn
Tôi còn nhấn mạnh cho phụ huynh thấy vai trò và tác dụng của môn lịch sử đó
là khơi dậy lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc từ đó các em sẽ thấy được trách nhiệm của bản thân đối với gia đình, với xã hội Và cũng tuyên truyền cho phụ huynh biết môn Lịch sử cũng là môn học được đánh giá như các môn Toán, Tiếng Việt
Để thực hiện được điều đó phụ huynh phải thường xuyên quan tâm tạo điều kiện đầy đủ như về sách vở, đồ dùng; quản lý tốt thời gian ở nhà, nhắc nhở về tinh thần học tập của các em
* Thứ hai là đối với học sinh:
Trang 5Để tạo niềm hứng khởi mỗi ngày đến lớp, đầu tiên tôi luôn chú trọng đến việc trang trí lớp làm sao cho vừa đẹp vừa có tính giáo dục tới học sinh Xây dựng lớp học thân thiện là điều cần thiết và trong đó tôi không thể bỏ qua mảng lịch sử Những bài văn, hình ảnh, một câu chuyện nhân vật lịch sử do chính các em sưu tầm, viết ra sẽ góp phần làm cho tâm hồn các em phong phú, và có tác động đến tất cả bạn bè xung quanh Tại góc học tập của lớp tôi luôn dành một phần nhỏ để các em trưng bày những tư liệu lịch sử mà các em đã sưu tầm được và trang trí lớp bằng những bảng kiến thức của các môn học, trong đó có môn lịch sử dưới dạng thơ ca hoặc sơ đồ biểu đồ;
Dọc cầu thang hành lang lớp học tôi tư vấn với nhà trường treo những tấm bảng ghi tiểu sử các vị anh hùng dân tộc để hàng ngày các em làm quen với những kiến thức mình cần học, khi bước vào giờ học các em không còn bỡ ngỡ
Trang 6
Việc tổ chức các hoạt động tham quan, dã ngoại, các buổi lễ kỉ niệm thông qua nhiều hình thức như : hội thi, trò chơi, làm bảng tin, tranh vẽ có chọn lọc cũng sẽ giúp các em khắc họa được những nét tiêu biểu về một số sự kiện, nhận vật lịch sử một cách tự nhiên và nhẹ nhàng Trong các buổi hoạt động ngoài giờ lên lớp,sinh hoạt
10 phút đầu giờ, sinh hoạt cuối tuần tôi luôn cùng đồng nghiệp chuẩn bị chu đáo nội dung và trong những nội dung ấy không thể thiếu được nội dung tìm hiểu về các nhân vật hay sự kiện lịch sử: tôi tổ chức những buổi nói chuyện lịch sử, cho các em nghe những câu chuyện về các chiến dịch để khơi dậy lòng yêu quý môn học ở các em Tạo mọi điều kiện để các em tham gia tích cực vào phong trào “Em yêu lịch sử Việt Nam”
do Đội tổ chức Tham mưu với Ban giám hiệu tổ chức cho các em được đi tham quan các di tích lịch sử để các em được trải nghiệm, được nhìn thấy những gì mà thế hệ cha ông để lại từ đó các em sẽ ý thức hơn trong việc học tập của mình
Trang 8Sau khi làm được những việc trên, tôi thấy phụ huynh quan tâm hơn đến việc học tập của con em mình, các em đã có sự chuẩn bị bài đầy đủ trước khi đến lớp, ham thích môn học hơn dẫn đến kết quả đã có tiến bộ rõ rệt
2.2.2 Biện pháp 2: Làm tốt công tác chuẩn bị
Các bài lịch sử có nội dung về các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch là những bài khó nhớ, khó thuộc nên để cho tiết dạy đạt kết quả tốt giáo viên phải làm tốt những việc sau:
Thứ nhất: Nắm vững mục tiêu của từng bài có nội dung về các cuộc khởi
nghĩa, kháng chiến, chiến dịch đó là giúp học sinh nắm được:
- Nguyên nhân (hoặc hoàn cảnh) dẫn đến cuộc khởi nghĩa/ cuộc kháng chiến/ chiến dịch…
- Diễn biến cuộc khởi nghĩa/ kháng chiến/ chiến dịch…
- Kết quả và ý nghĩa
Thứ hai:Tư duy để chuẩn bị đồ dùng dạy học phù hợp cho mỗi bài, chuẩn bị
đầy đủ những kiến thức về lịch sử có liên quan đến nội dung bài như: tranh ảnh, lược
đồ, phim tư liệu
Việc sưu tầm tranh ảnh tư liệu là rất quan trọng nên không chỉ giáo viên chuẩn bị mà còn phải hướng dẫn học sinh cùng chuẩn bị để các em dễ hình dung, dễ nhớ, nhớ lâu các sự kiện đó Chính vì vậy học sinh phải sưu tầm tranh ảnh từ ở nhà, đọc trước sách giáo khoa kết hợp với những tư liệu sưu tầm được hoặc do giáo viên cung cấp để nắm vững được nội dung bài.Học sinh được trình bày cơ sở hiểu biết đã
có của mình
Thứ ba: Sử dụng giáo án điện tử và phương tiện dạy học hiện đại trong giảng
dạy
Hiện nay, việc sử dụng giáo án điện tử, cùng với các phương tiện dạy học hiện đại như máy chiếu, ti vi rất phổ biến, góp phần quan trọng tạo nên thành công rất lớn của tiết học Vì vậy, tất cả phim tư liệu, lời nói ghi âm, tranh ảnh sưu tầm, minh họa tôi lồng ghép vào giáo án điện tử giúp học sinh hào hứng với tiết học Các em được nghe, được nhìn, được xem lại những thước phim tư liệu quý giá mà giáo viên không thể diễn đạt hết bằng lời điều này gây hứng thú học tập ở các em
Việc dạy học Lịch sử chỉ với những phương tiện truyền thống như bảng đen, lời nói của thầy giáo và những phương tiện dạy học mang tính tĩnh như bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ, chắc chắn hiệu quả sẽ không như mong muốn, mức độ ghi nhớ của học sinh sẽ thấp và chóng quên Trong khi đó nếu được xem phim tư liệu, bản đồ, sơ đồ động, tranh ảnh, màu sắc sinh động kết hợp với lời nói của giáo viên, thì khả năng ghi nhớ của các em sẽ tăng lên Không những thế nếu làm được điều này, sẽ tạo ra được một bầu không khí học tập sinh động, tạo nên nhiều hứng thú học tập cho các em
Trang 9đồng thời khắc sâu những kiến thức mà các em tiếp thu được Và như vậy là việc kết hợp cùng một lúc hai hay nhiều phương tiện sẽ giúp cho người học tiếp thu thông tin nhanh, chính xác và ghi nhớ lâu hơn
Chính vì vậy, nó thúc đẩy tôi ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học Lịch sử.Những năm qua tôi thường sử dụng phần mềm PowerPoint và Google Earthtrong khi thiết kế bài giảng lịch sử góp phần tạo hứng thú cho học sinh
2.2.3 Biện pháp 3: Đổi mới phương pháp và hình thức, kĩ thuật dạy học trong
từng hoạt động của bài.
Dạng bài về các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch ở Lịch sử lớp 5 là dạng bài có nội dung hấp dẫn, lôi cuốn sự chú ý của học sinh, để giờ dạy có hiệu quả
cao nói chung và gây hứng thú cho học sinh nói riêng thì việc sử dụng linh hoạt các
phương pháp và hình thức kĩ thuật dạy học là rất cần thiết Khi dạy các bài này tôi
thường sử dụng các phương pháp dạy học:
- Kể chuyện, miêu tả, tường thuật
- Vấn đáp, sơ đồ, hệ thống tranh tìm hiểu diễn biến, HS kể lại (có nhiều lời thoại: sắm vai)
- Thảo luận (hỏi đáp)
- Kết hợp với đồ dùng trực quan;
Và dùng các kĩ thuật dạy học tích cực như: kĩ thuật chia nhóm, kĩ thuật giao nhiệm vụ, kĩ thuật đặt câu hỏi, kĩ thuật “ Khăn trải bàn”, kĩ thuật “Trình bày một phút”, kĩ thuật “Hỏi và trả lời”, kĩ thuật “Đọc tích cực”, kĩ thuật “Phân tích phim”,… phù hợp với từng hoạt động của bài dạy
Qua đó giúp học sinh biết được nguyên nhân vì sao dẫn đến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch; các cuộc khởi nghĩa, các chiến dịch đó diễn ra như thế nào và kết quả ý nghĩa lịch sử ra sao?
Cụ thể:
* Khi dạy hoạt động Tìm hiểu thời gian, nguyên nhân của các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch tôi thường:
- Chuẩn bị: Tranh ảnh, bản đồ minh hoạ, phim tư liệu lịch sử
- Dùng phương pháp quan sát, thảo luận hoặc hỏi đáp với hình thức nhóm đôi hoặc cá nhân giúp HS hoàn thiện yêu cầu đề ra để biết thời gian, nguyên nhân diễn ra các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến dịch
Ví dụ 1: Khi dạy Bài Chiến thắng Biên giới Thu – Đông 1950, tôi cho HS
quan sát bản đồ Việt Nam hoặc lược đồ vùng Tây Bắc thảo luận nhóm đôi để trả lời câu hỏi:
+ Nếu để Pháp tiếp tục khóa chặt biên giới Việt Trung, sẽ ảnh hưởng gì đến căn cứ địa Việt Bắc và kháng chiến của ta.
Trang 10+ Nhiệm vụ của kháng chiến lúc này là gì?
HS sẽ quan sát, cùng bạn thảo luận để tìm ra câu trả lời phù hợp từ đó rút ra nguyên nhân của chiến dịch
Ngoài ra tôi còn sử dụng tranh ảnh về Bác, về Đại tướng Võ Nguyên Giáp để biết được đó là những người trực tiếp chỉ huy chiến dịch