Xét về phương diện Toán học, “nội dung các yếu tố hình học” Tiểu học nóichung và ở lớp 5 nói riêng có vị trí đặc biệt quan trọng vì những lý do sau: - “Các yếu tố hình học” là những nội
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH THANH HÓA
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN NGA SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC THEO SGK TOÁN 5
Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC NGA THANH
Người thực hiện: Mai Thị Nguyệt
Trang 22.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện 52.3.1 Nội dung dạy học các yếu tố hình học lớp 5 52.3.2 Phương pháp dạy học Một số yếu tố hình học theo SGK
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18
* Danh mục các đề tài sáng kiến kinh nghiệm đã được hội đồng
khoa học đánh giá xếp loại
Trang 31 MỞ ĐẦU1.1 Lý do chọn đề tài
Trong chương trình môn Toán ở Tiểu học việc dạy- học các yếu tố hìnhhọc chiếm vị trí rất quan trọng.Đặc biệt đối với lớp 5- lớp cuối của giai đoạn 2-giai đoạn hoàn thành bậc Tiểu học
Xét về phương diện Toán học, “nội dung các yếu tố hình học” Tiểu học nóichung và ở lớp 5 nói riêng có vị trí đặc biệt quan trọng vì những lý do sau:
- “Các yếu tố hình học” là những nội dung rất gần gũi, gắn liền với cuộcsống thường ngày của các em Dạy học “các yếu tố hình học” lớp 5 là cung cấpcho học sinh những khái niệm, biểu tượng về các hình học như: hình tam giác,hình thang, hình tròn, hình hộp chữ nhật, hình lập phương, … Thông qua đóhình thành và bỗi dưỡng những đức tính, phẩm chất tốt đẹp cho HS: tính cẩnthận, tính kiên trì, trí tưởng tượng và đặc biệt là tư duy khoa học - tư duy lôgic
- Học những kiến thức về “hình học” không những giúp các em bồi dưỡng,rèn luyện tư duy Toán học (nhất là tư duy trừu tượng), rèn luyện trí thông minh
mà còn giúp các em rèn luyện một số kĩ năng: kĩ năng tính toán, kĩ năng phântích tổng hợp, kĩ năng cắt ghép hình, … đồng thời vận dụng những kiến thức đóvào thực tế cuộc sống và chuẩn bị cho những bậc học tiếp theo
- Nội dung dạy về các kiến thức hình học mới ở lớp 5 gồm có 17 tiết bàimới và 19 tiết luyện tập được sắp xếp gọn trong chương III, bao gồm mảng kiếnthức về các yếu tố hình học (hình tam giác, hình tròn, hình thang, hình hộp chữnhật, hình lập phương, hình trụ, hình cầu; chu vi, diện tích, thể tích các hình,
…), và các đại lượng hình học (đơn vị đo diện tích, đơn vị đo thể tích)
Với nội dung đó, việc dạy các yếu tố “hình học” lớp 5 có vị trí và tầm quantrọng đặc biệt vì:
+ Toán 5 tiếp tục bổ sung để hệ thống hóa, khái quát hóa, hoàn thành cáckiến thức hình học ở mức độ ban đầu- mức độ phổ cập
+ HS được củng cố và hình thành biểu tượng về các yếu tố hình học, cácđại lượng hình học Điều này thuận lợi cho việc học về hình học ở các lớp trên + Góp phần kết hợp giúp HS học tốt các nội dung khác của môn Toán vàcác môn học khác
Vì vậy, đối với lớp 5 việc dạy các nội dung hình học nói riêng và mônToán nói chung cần chú ý đến việc bổ sung kiến thức cơ bản cần thiết, đồng thời
hệ thống hóa, khái quát hóa các nội dung học tập nhằm hoàn thành yêu cầu vềnội dung kiến thức của cấp học
Chính vì những lý do trên, tôi đã chọn đề tài “Phương pháp dạy học hình thành kiến thức một số yếu tố hình học theo SGK Toán 5”.
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Nhằm giúp nắm chắc nội dung chương trình Toán 5, đặc biệt là những nội
dung liên quan đến hình học.
- Tìm ra được những ưu điểm, hạn chế trong nội dung Từ đó tìm ra đượcnhững phương pháp dạy học thích hợp, hiệu quả nhất đối với việc dạy học cácyếu tố hình học lớp 5 nói riêng và Tiểu học nói chung
Trang 41.3 Đối tượng nghiên cứu
- Tìm hiểu nội dung và phương pháp dạy học các yếu tố hình học ở lớp 5bao gồm: hình tam giác, hình thang, hình tròn, hình hộp chữ nhật, hình lậpphương, hình trụ, hình cầu; chu vi, diện tích, thể tích một số hình
- Nghiên cứu, tìm hiểu cơ sở lý luận có liên quan đến việc dạy các yếu tốhình học Nghiên cứu yêu cầu, nội dung, phương pháp dạy học hình thành kiếnthức mới về các yếu tố hình học ở lớp 5
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Sưu tầm và nghiên cứu tài liệu gồm: SGK Toán từ lớp 1 đến lớp 5, SGVToán 5, Thiết kế bài giảng Toán 5, PPDH Toán Tiểu học và một số tài liệu liênquan
Trang 52 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Ở học sinh Tiểu học, hệ thống tín hiệu thứ nhất còn chiếm ưu thế so với hệthống tín hiệu thứ hai, do đó các em rất nhạy cảm với các tác động bên ngoài.Sựchú ý không chủ định cũng là một đặc trưng về tâm lí các em.Vì thế những hoạtđộng gây được nhiều hứng thú thì các em sẽ chú ý cao hơn và nhớ được lâu hơn.Lớp 5, các em tuy đã quen với việc học tập nhiều nhưng hoạt động vui chơivẫn chiếm thời gian nhất định và ảnh hưởng khá lớn Do đó hoạt động học tậpnói chung và hoạt động học “các yếu tố hình học” nói riêng nếu biết cách tổchức, điều khiển hoạt động dạy- học một cách khoa học, biến nhiệm vụ học tậpcủa các em bằng nhiều hình thức để tạo hứng thú học tập thì hiệu quả của việcdạy - học sẽ cao hơn
Mặt khác, ở học sinh Tiểu học, tư duy cụ thể còn chiếm ưu thế, do đó việc
dạy - học các yếu tố hình học chưa thể dựa trên phép suy diễn mà chủ yếu dựa trên quansát, thực hành, mục đích là làm cho HS bước đầu tiếp xúc với các đối
tượng hình học cơ bản cũng như một số tính chất của các hình trên cơ sở trựcgiác thực hành thực nghiệm
Đến lớp 5, tư duy cụ thể được thay dần bằng tư duy trừu tượng, tuy nhiênảnh hưởng trực quan trong dạy học vẫn chiếm vị trí quan trọng đối với các em.Chính vì đặc điểm như vậy mà yêu cầu về nội dung kiến thức và phương phápdạy học đối với từng khối lớp, từng giai đoạn được đặt ra khác nhau dựa theoquan điểm đồng tâm, yêu cầu người dạy phải lựa chọn các phương pháp và thủthuật sư phạm phù hợp với sự phát triển tâm sinh lý và nhận thức lứa tuổi
Ở Tiểu học, nội dung môn Toán bao gồm nhiều mạch kiến thức: hình học,
số học, đại lượng, … Trong đó “các yếu tố hình học” là một mạch kiến thứcquan trọng được xếp xen kẽ với các nội dung khác như số học, phép tính, …nhằm bổ trợ cho nhau, giúp cho việc tiếp thu các nội dung kiến thức của các emđược dễ dàng
Về tổng thể, nội dung các yếu tố hình học ở Tiểu học được cấu trúc theokiểu đồng tâm, đơn giản ở lớp dưới và nâng cao dần ở lớp trên Các nội dung đóđược kết hợp chặt chẽ và lôgic với nhau Ở lớp 1, 2, 3 do đặc điểm tư duy củacác em là tư duy cụ thể chiếm ưu thế nên yêu cầu về nội dung và phương phápdạy học các yếu tố hình học còn đơn giản, phù hợp với đặc điểm học sinh
Đến lớp 4; 5 (đặc biệt là lớp 5)- giai đoạn 2 bậc Tiểu học, là giai đoạn
HS được hoàn thành việc học các yếu tố hình học ở mức độ ban đầu, chuẩn bịcho việc học các yếu tố hình học ở các lớp trên (THCS, THPT, …), do vậy vềnội dung và yêu cầu chung của việc dạy học các yếu tố hình học lớp 5 đóng vịtrí quan trọng: Nội dung được nâng cao lên một bậc để đáp ứng yêu cầu và phùhợp với sự phát triển của tư duy học sinh
2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Năm học 2020 - 2021 tôi được nhà trường phân công chủ nhiệm và giảngdạy lớp 5A.Trong quá trình giảng dạy, tôi thấy các dạng toán hình học của lớp 5nằm gọn trong chương 3 sách giáo khoa.Khi áp dụng vào làm bài tập, đa phầncác em làm bài máy móc, chỉ biết áp dụng vào công thức cho sẵn để làm bài.Khi
Trang 6bài toán có một chút lắt léo tìm thành phần chưa biết trong công thức cho sẵn vàphát triển công thức phụ từ công thức chính các em còn lúng túng hay bị saihoặc không làm được Điều đó chứng tỏ tư duy và suy luận của các em cònchậm.
Tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng của 63 em học sinh lướp 5 vào đầu tháng 12 theo 3 tiêu chí sau:
Nguyên nhân của thực trạng
* Nguyên nhân chủ quan:
- Khả năng phân tích,trí tưởng tượng, sự suy luận của các em cũng còn hạnchế nhiều dẫn tới ngại làm các bài tập có nội dung về các yếu tố hình học
- Học sinh chỉ nhớ công thức tính diện tích các hình và vận dụng công thứcmột cách máy móc để làm bài, chưa có sự sáng tạo trong từng nội dung cụ thể
Có học sinh chưa nắm được bản chất các quy tắc, công thức tính diện tích cáchình
- Những em học sinh yếu thường rơi vào những gia đình có hoàn cảnh khókhăn, thiếu sự quan tâm, chăm sóc của phụ huynh
- Học sinh chưa chăm học, mải chơi
- Bộ môn học mang tính trừu tượng hóa đối với học sinh
- Do đặc điểm lứa tuổi học sinh còn hiếu động, sự tập trung chú ý nghegiảng còn hạn chế
- Một số em chưa nắm chắc kiến thức về các yếu tố hình học ở lớp dướihoặc còn nắm kiến thức một cách mơ hồ, chưa nắm chắc các bước vẽ hình, cácbước giải toán mang nội dung hình học, các quy tắc, công thức tính diện tích đãhọc Không hiểu được bản chất, đặc điểm của các yếu tố hình học do đó trongquá trình học tập còn áp dụng máy móc, kém linh hoạt
- Học sinh còn quên công thức, chưa phân biệt dạng toán, tiếp thu bài máymóc, chỉ làm theo mẫu chứ chưa tự suy nghĩ để tìm ra cách giải Trong quá trìnhhọc tập, học sinh còn mắc sai lầm trong nhận dạng các hình, vẽ hình, gọi tênhình, chia hình
- Một số giáo viên chưa có sự đầu tư về thời gian trong việc nghiên cứucách giải để dạy cho học sinh
- Giáo viên sử dụng đồ dùng chưa triệt để vì vậy việc dẫn dắt học sinh nắmkiến thức mới chưa cao
* Nguyên nhân khách quan:
- Chỗ học ở nhà không có, đồ dùng học tập còn thiếu
- Một số phụ huynh chưa thực sự quan tâm tới việc học của con em mình
- Một số giáo viên chưa nghiên cứu để khai thác hết kiến thức, chưa chútrọng làm rõ bản chất toán học Việc tiếp cận chương trình bậc học chưa thực sựchủ động và sáng tạo nên còn gặp khó khăn trong dạy học, mới chỉ cho học sinhhình thành khái niệm mà chưa rèn kỹ năng giải toán
Trang 7- Giáo viên xây dựng kế hoạch bài dạy chưa chú trọng đến việc lựa chọnphương pháp phù hợp cho bài dạy để học sinh tiếp thu bài tốt
- Giáo viên chưa quan tâm đến đối tượng học sinh yếu vì ngại khó, mất thờigian
2.3 Các giải pháp đã thực hiện để giải quyết vấn đề
2.3.1 Nội dung dạy học các yếu tố hình học lớp 5.
GV bằng các phương pháp dạy học tích cực của mình cung cấp cho HScác nội dung kiến thức về hình học, bao gồm:
1 Hình tam giác
- Nhận biết một số dạng hình tam giác:
+ Hình tam giác có ba góc nhọn
+ Hình tam giác có một góc tù và hai góc nhọn
+ Hình tam giác có một góc vuông và 2 góc nhọn
VD:
- Biết cách tính diện tích của hình tam giác
VD: Tính diện tích hình tam giác có độ dài đáy là 8cm và chiều cao là6cm
2 Hình thang
- Nhận biết hình thang và một số đặc điểm của nó
VD: Trong các hình dưới đây, hình nào là hình thang?
(1)(2)(3) (4)
- Biết cách tính diện tích hình thang:
VD: Tính diện tích hình thang biết: độ dài đáy lớn là 12cm, độ dài đáy bé
- Nhận biết một số đặc điểm của hình hộp chữ nhật và hình lập phương
- Biết cách tính diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình hộpchữ nhật, hình lập phương
Trang 8VD: Người ta làm một cái hộp không nắp bằng bìa cứng dạng hình lậpphương có cạnh 2,5dm Tính diện tích bìa cần dùng để làm hộp (không tính mépdán)
- Biết cách tính thể tích hình hộp chữ nhật, hình lập phương
VD: Một bể cá hình hộp chữ nhật có các kích thước ở trong lòng bể là:chiều dài 40cm, chiều rộng 25cm, chiều cao 50cm Tính thể tích của bể cá đó
em Đó cũng chính là nhiệm vụ của người dạy học nhằm cung cấp cho các emnhững kiến thức về các yếu tố hình học ở mức độ ban đầu theo yêu cầu củachương trình
Các yếu tố hình học trên thực tế là những hình dạng, hình khối của nhữngvật dụng quen thuộc trong cuộc sống thường ngày của các em Đó là hình thang(cái thang), hình hộp chữ nhật (bao diêm, hộp phấn, viên gạch, …), hình cầu(quả bóng, viên bi, …), …Chính vì vậy việc sử dụng phương pháp dạy học trựcquan trong quá trình hình thành kiến thức mới về các yếu tố hình học sẽ manglại hiệu quả cao GV sử dụng các hình ảnh, mô hình, vật thật, hình vẽ minh họa,
…về các hình học đó khi dạy học sẽ giúp HS hình thành biểu tượng, khái niệm
về chúng một cách dễ dàng và nhớ lâu hơn
Trang 9Tuy nhiên, khi dạy học bài mới về các yếu tố hình học Tiểu học nói chung
và ở lớp 5 nói riêng người GV phải luôn nhớ: lấy học sinh làm trung tâm, PPDHphải phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh, GV chỉ là người điềukhiển, hướng dẫn, giúp học sinh tự phát hiện và giải quyết vấn đề của bài học,tạo điều kiện cho HS tìm ra, củng cố và vận dung kiến thức mới học ngay trongtiết học bài mới để HS bước đầu tự chiếm lĩnh kiến thức mới
Các PPDH cũng cần phải được vận dụng, phối hợp một cách linh hoạt,sáng tạo trong từng tiết học phù hợp với từng lớp, từng đối tượng HS Đặc biệtchú ý đến các phương pháp như: PP quan sát, PP thảo luận, PP dạy học nêu vấn
đề, PP thực hành, PP thảo luận nhóm, …Có như vậy mới đạt được mục tiêu, yêucầu bài học
2.3.2.2 Phương pháp dạy học hình thành kiến thức mới về một số yếu tố hình học theo SGK Toán5.
1) Hình tam giác
a) GV cần giúp HS:
- Nhận biết đặc điểm của hình tam giác có: 3 cạnh, 3 góc, 3 đỉnh
- Phân biệt 3 dạng hình tam giác (phân loại theo góc)
- Nhận biết đáy và đường cao(tương ứng) của hình tam giác
b) GV hình thành kiến thức cho HS theo các bước:
B1: Giới thiệu đặc điểm của hình tam giác.
+ GV hướng dẫn HS quan sát và thao tác để nhận biết được đặc điểm hìnhtam giác (gồm 3 cạnh, 3đỉnh, 3 góc)
+ GV vẽ hình tam giác lên bảng và đặt tên cho hình tam giác (như SGK)A
B C
* Giới thiệu cách gọi tên các đỉnh, các cạnh, các góc của tam giác:
+ Tam giác có 3 đỉnh: đỉnh A, đỉnh B, đỉnh C
+ Tam giác có 3 cạnh: cạnh AB, cạnh AC, cạnh BC
+ Tam giác có 3 góc:Góc đỉnh A, cạnh AB và AC (gọi tắt là góc A)
Góc đỉnh B, cạnh BA và BC (gọi tắt là góc B)
Góc đỉnh C, cạnh CA và CB (gọi tắt là góc C)
B2: Giới thiệu 3 dạng hình tam giác (theo góc):
- Lần lượt cho HS quan sát từng hình tam giác và đặt câu hỏi gợi ý để HSnhận ra đặc điểm các góc:
Trang 10(1) (2) (3)
(1) Hình tam giác có 3 góc nhọn
(2) Hình tam giác có 1 góc tù và 2 góc nhọn
(3) Hình tam giác có 1 góc vuông và 2 góc nhọn (gọi là tam giác vuông)
- GV vẽ lên bảng một số hình tam giác có đủ 3 dạng trên, yêu cầu HS nhậndạng, tìm ra những hình tam giác theo từng dạng (góc)
B3: Giới thiệu đáy và đường cao tương ứng của tam giác.
- GV đặt tên cho hình (1), thao tác và giới thiệu: Tam giác ABC có:
+ BC là cạnh đáy của tam giác
+ Đoạn thẳng đi qua đỉnh A, vuông góc với đáy BC gọi là đường caotương ứng với đáy BC
+ Độ dài AH là chiều cao
- Yêu cầu HS lên chỉ hình và nêu tên đáy và đường cao tương ứng của tamgiác ABC
- Yêu cầu HS lên vẽ hình tam giác rồi vẽ đường cao tương ứng với đáy BC.-? Làm thế nào để vẽ được đường cao AH? (Xuất phát từ đỉnh A, kẻ đườngthẳng đi qua đỉnh A và vuông góc với đáy BC)
-? AH là đường cao ứng với đáy nào? (BC)
* GV nhấn mạnh: Nếu biết đáy của tam giác, ta sẽ vẽ được đường cao
tương ứng
- Yêu cầu HS vẽ đường cao cho 2 hình tam giác còn lại (2) và (3)
- GV nhận xét và thống nhất cách vẽ chiều cao trong mỗi tam giác
c) GV giúp HS vận dụng làm các bài tập luyện tập.
2) Diện tích hình tam giác
+ Lấy 1 trong 2 hình tam giác bằng nhau
+ Vẽ một đường cao lên hình tam giác đó
+ Cắt theo đường cao, được 2 mảnh tam giác ghi là 1 và 2
- HDHS:
+ Ghép 2 mảnh 1 và 2 vào hình tam giác còn lại để thành 1 hình chữ nhậtABCD
Trang 11+ Vẽ đường cao EH AE B
B3: Hình thành quy tắc, công thức tính diện tích hình tam giác.
-? Có nhận xét gì về diện tích hình chữ nhật ABCD với diện tích hình tamgiác EDC?
(S hình chữ nhật ABCD gấp đôi S hình tam giác EDC, vì S hình chữ nhậtABCD bằng tổng S của hình 1, hình 2 và tam giác EDC Mà S hình tam giácEDC lại bằng S hình 1 và hình 2 cộng lại)
-? S hình chữ nhật ABCD được tính thế nào? (lấy DC x AD)
-? Vậy diện tích tam giác EDC được tính thế nào? (lấy 2
DCxAD
, vì S tamgiác EDC bằng
1
2 S hình chữ nhật ABCD) -? Nhận xét độ dài của đoạn AD và EH?