Phương pháp dạy một số dạng bài tập về biện pháp so sánh cho học sinh lớp 3

Mặc dù có cấu trúc đơn giản và gần gũi với học sinh song nó lại là một hình thức, một phương diện diễn đạt nghệ thuật mà muốn có nó đòi hỏi chúng ta phải trải qua một quá trình tư duy -

1 Mở đầu:

1.1 Lí do chọn đề tài:

Cấp Tiểu học là cấp học góp phần quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh Môn Tiếng Việt nói chung và phân môn Luyện từ và câu nói riêng có vị trí vô cùng quan trọng Là công cụ giao tiếp và học tập, là loại hình nghệ thuật lấy ngôn ngữ làm phương tiện thể hiện đến đời sống tâm hồn con người Trong đó biện pháp tu từ so sánh góp phần không nhỏ làm nên điều này Khi viết văn hoặc làm thơ thiếu đi hình ảnh

so sánh thì câu văn, câu thơ trở nên khô cứng, không sống động Đặc biệt khi viết văn, thơ cho thiếu nhi các tác giả sử dụng rất nhiều hình ảnh so sánh để gây hứng thú đọc, viết văn và làm thơ cho các em

Chính vì vậy chúng ta cần dạy cho học sinh biết và cảm nhận được cái hay, cái đẹp của nghệ thuật so sánh Đây là mảng kiến thức rất mới và khó đối với học sinh lớp 3 Mặc dù có cấu trúc đơn giản và gần gũi với học sinh song nó lại

là một hình thức, một phương diện diễn đạt nghệ thuật mà muốn có nó đòi hỏi chúng ta phải trải qua một quá trình tư duy - thao tác tư duy - tưởng tượng - liên tưởng - quan sát… Những trong thực tế ở các trường Tiểu học hiện nay nói chung và trường Tiểu học Hợp Thắng nói riêng, việc dạy phân môn Luyện từ và câu, đặc biệt dạy biện pháp so sánh trong phân môn Luyện từ và câu cho học sinh còn nhiều hạn chế dẫn đến các em viết văn còn khô cứng, thiếu cảm xúc hầu như là liệt kê

Vì lẽ đó mà tôi đã nghiên cứu và lựa chọn, đề xuất về “Phương pháp dạy một số dạng bài tập về biện pháp so sánh trong phân môn Luyện từ và câu cho học sinh lớp 3” nhằm nâng cao chất lượng học môn Tiếng Việt ở Tiểu học 1.2 Mục đích nghiên cứu.

Giúp cho các em học sinh biết và cảm nhận được cái hay, cái đẹp của nghệ thuật so sánh Góp phần bồi dưỡng và nâng cao năng lực diễn đạt cho học sinh lớp 3, tạo điều kiện vững chắc cho các em học tốt môn phân môn Luyện từ và câu nói riêng và môn Tiếng Việt ở cấp Tiểu học nói chung

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Phương pháp dạy học Tiếng Việt

Các biện pháp so sánh trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Học sinh lớp thực nghiệm

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu các tài liệu dạy học

Phương pháp điều tra, phân tích tổng hợp

Phương pháp kiểm tra đánh giá

Dạy thực nghiệm học sinh lớp 3C

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm.

2.1 Cơ sở lí luận:

Theo mục tiêu của môn Tiếng Việt lớp 3, chương trình Tiểu học được xác định:

Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng Tiếng Việt (Nghe

- Nói - Đọc - Viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động cùng lứa tuổi

Thông qua việc dạy và học Tiếng Việt góp phần rèn các thao tác tư duy Cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt và những hiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên và con người văn hóa, văn học của Việt Nam và nước ngoài

Bồi dưỡng tình yêu Tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Từ những mục tiêu trên của Tiếng Việt nói chung và phân môn “ Luyện từ

và câu" nói riêng sẽ giúp các em trong khi nói hoặc viết biết sử dụng hình ảnh so sánh để gây được ấn tượng hơn, dễ nhớ hơn và bài văn sẽ hay, sẽ sinh động hơn Hiện nay ở lứa tuổi học sinh Tiểu học nói chung và ở trường tôi nói riêng,

cụ thể là các em học sinh lớp 3 bắt đầu được nhận biết và làm quen với “ Hình ảnh so sánh” Vậy làm thế nào để học sinh tìm được những hình ảnh “ so sánh”?

Đó là một điều mà giáo viên trực tiếp giảng dạy phân môn Luyện từ và câu cần phải quan tâm

Nội dung chương trình:

Kiến thức lý thuyết về so sánh tu từ được đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp 3 ở phân môn: "Luyện từ và câu" Toàn bộ chương trình Tiếng Việt 3

để dạy về so sánh gồm các bài với các mô hình sau:

a) So sánh: Sự vật – Sự vật

b) So sánh: Sự vật – Con người

c) So sánh: Hoạt động – Hoạt động

d) So sánh: Âm thanh – Âm thanh

đ) So sánh: Đặc điểm – Đặc điểm

Tác giả SGK đã giúp học sinh nhận diện dạng, loại và phân biệt hiệu quả so sánh qua các dạng bài tập

2.2.Thực trạng của việc dạy và học về biện pháp so sánh trong phân môn Luyện từ và câu cho học sinh lớp 3:

2.2.1 Thực trạng về hoàn cảnh học sinh:

Bước vào đầu năm học 2020 – 2021, tôi được BGH phân công chủ nhiệm lớp 3C Lớp tôi có 30 em học sinh, trong đó có 14 em là nữ và 16 em nam Các em ở rải rác các thôn Tâm Tiến, Đồng Thành, Châu Cương ,Tân Thắng 2,xã ngoài : 2

em Sau khi nhận lớp, tôi tìm hiểu hoàn cảnh gia đình các em và biết:

1 em có hoàn cảnh kinh tế rất khó khăn

3 em bố mẹ li dị ở với ông bà đã già yếu

5 em bố mẹ đi làm ăn xa phải sống với ông bà

7 em khả năng tiếp thu bài còn chậm

Qua thực tế, tôi thấy hoàn cảnh gia đình cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng gián tiếp đến việc học tập của các em Để hiểu rõ hơn, tôi đã gần gũi các

em, nắm bắt được tâm sinh lý của các em Đa số các em ở với ông bà, thiếu sự

quan tâm, dạy dỗ của bố mẹ Khi cần sự hỗ trợ về học tập thì chưa được đáp ứng dẫn đến sự nhàm chán học hành

2.2.2 Thực trạng việc dạy học của giáo viên:

Giáo viên gặp không ít khó khăn trong quá trình giảng dạy Giáo viên chưa thường xuyên sử dụng phương tiện dạy học trực quan Một số bộ phận giáo viên vẫn chưa có phương pháp dạy học phù hợp để khơi dậy sự hứng thú học tập và

sự tò mò của học sinh khi dạy phân môn luyện từ và câu nói chung và dạy về so sánh nói riêng cho học sinh lớp 3

Giáo viên còn lúng túng trong việc nắm vững mức độ nội dung của từng bài

cụ thể, dẫn đến việc dạy quá cao hoặc quá thấp so với chương trình Thực tế họ mới chỉ chú tâm vào việc dạy cho học sinh nhận biết phép tu từ so sánh mà chưa quan tâm nhiều tới việc dạy học sinh cách cảm nhận và vận dụng các kiến thức

về so sánh vào việc nói và viết Phần lớn giáo viên chỉ tổ chức cho học sinh luyện tập những bài tập trong sách giáo khoa, rất ít giáo viên sáng tạo ra các bài tập mới, các tình huống mới hay tạo ra hoàn cảnh sử dụng từ của học sinh Tài liệu tham khảo dành cho giáo viên và học sinh chưa nhiều Vì vậy đòi hỏi người giáo viên cần hướng dẫn một cách tỉ mỉ và phân loại các dạng bài tập để học sinh không bị nhầm lẫn

2.2.3 Thực trạng việc học của học sinh:

Do khả năng tư duy của học sinh còn dừng lại ở mức độ tư duy đơn giản, trực quan nên việc cảm thụ nghệ thuật so sánh còn hạn chế Một số học sinh chưa phân biệt được các dạng bài tập để có cách giải quyết đúng đắn Các em chỉ biết thụ động với những hình ảnh so sánh có sẵn trong bài học hoặc trong chương trình chứ chưa thể nói và viết với những hình ảnh so sánh mà bản thân thấy trong cuộc sống thực tế

Qua những năm đã trực tiếp dạy phân môn Luyện từ và câu lớp 3, tôi thấy lớp tôi nhiều em còn lúng túng chưa biết tìm những “Hình ảnh so sánh” trong những câu thơ, khổ thơ, bài thơ và những đoạn văn mà bài tập yêu cầu, vì vậy chất lượng học sinh hoàn thành còn thấp

2.2.4 Nguyên nhân và kết quả của thực trạng trên:

Hệ thống bài tập đưa vào dạy cho học sinh chiếm lĩnh tri thức còn sơ sài Các dạng bài tập chủ yếu là nhận diện ít có tính sáng tạo, đôi chỗ quá cao so với trình độ nhận thức của học sinh đại trà, chưa mang tính đồng đều và có ít yếu tố thực tiễn

Khi các em bước vào bài học cần đến tư duy hình ảnh gợi tả, gợi cảm các

em đều lạ và thấy trìu tượng Giáo viên cho đặt câu có hình ảnh so sánh là các

em chưa tìm được hình ảnh phù hợp Vì vậy khi viết câu, nói câu có hình ảnh so sánh là các em chưa mạnh dạn trình bày Từ đó các dạng bài chưa được hệ thống sâu sắc trong tư duy của các em

* Từ những thực trạng trên tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng về kỹ năng nhận biết về biện pháp so sánh của học sinh lớp 3A - lớp tôi chủ nhiệm trong năm học 2019– 2020, kết quả cuối học kỳ I như sau:

Tổng số học sinh lớp 3C là 30 em:

học

sinh

Số học sinh có kỹ năng

nhận biết biện pháp so

sánh tốt

Số học sinh có kỹ năng nhận biết biện pháp so sánh đạt yêu cầu

Số học sinh còn nhầm lẫn khi nhận biết về biện pháp so sánh

Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ % Số lượng Tỉ lệ %

Từ bảng phân tích số liệu trên và thực trạng công tác dạy và học cho thấy số học sinh nhận biết về biện pháp so sánh còn nhiều hạn chế Chính vì vậy tôi đi sâu nghiên cứu và tìm ra những phương pháp dạy học phù hợp để thực hiện

hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm về : “ Phương pháp dạy một số dạng bài tập về biện pháp so sánh trong phân môn Luyện từ và câu cho học sinh ở lớp 3” Nhằm cung cấp cho các em những hiểu biết và kỹ năng cơ bản để làm

bài tập Ngoài ra còn giúp học sinh bước đầu cảm thụ văn học, cảm nhận được cái hay, cái đẹp của một số câu văn, câu thơ tạo tiền đề cho các em học tốt môn Tiếng Việt ở các lớp trên

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:

2.3.1 Dạy các dạng bài tập so sánh:

Căn cứ vào phân phối chương trình Tiếng Việt 3 và mục tiêu của phân môn

Luyện từ và câu, tôi đã nghiên cứu các bài tập về so sánh ở lớp 3 để phân thành

các dạng bài Từ đó đưa ra các phương pháp dạy học phù hợp với từng dạng bài và phù hợp với đối tượng học sinh lớp 3 nhằm cải thiện cách dạy và học để nâng cao chất lượng học môn Tiếng Việt

Yêu cầu và mức độ của mỗi tiết dạy được cụ thể hóa trong bảng sau:

Tiết 1 (Tuần 1) Học sinh bước đầu làm quen với biện pháp tu từ So sánh Tiết 2 (Tuần 3) Học sinh biết cách tìm những hình ảnh so sánh trong các

câu thơ, câu văn và nhận biết các từ chỉ sự so sánh trong các câu văn đó

Tiết 3 (Tuần 5) Học sinh nắm bắt được kiểu so sánh: So sánh hơn kém, so

sánh ngang bằng Biết cách thêm các từ so sánh vào những câu văn chưa có từ so sánh

Tiết 4 (Tuần 7) Học sinh tìm hiểu thêm một cách so sánh: so sánh sự vật với

con người, con người với sự vật

Tiết 5 (Tuần10) Học sinh nắm bắt thêm cách so sánh: So sánh âm thanh với

âm thanh

Tiết 6(Tuần 12) Học sinh biết cách so sánh hoạt động với hoạt động

Tiết 7(Tuần 15) Học sinh đặt được câu văn có hình ảnh so sánh

2.3.1.1 Dạng 1: So sánh sự vật với sự vật:

Ví dụ 1: Tìm các từ ngữ chỉ sự vật trong khổ thơ sau:

Tay em đánh răng

Răng trắng hoa nhài

Tay em chải tóc

Tóc ngời ánh mai.

Đối với bài tập này các em dễ dàng tìm ra các từ chỉ sự vật Vì đó là những sự vật gần gũi với các em Từ những bài tập thế này, các em sẽ làm tốt hơn đối với những bài tập yêu cầu “ Tìm các sự vật được so sánh” Ngoài ra giáo viên có thể đưa thêm các hình ảnh gây hứng thú cho các em

Ví dụ 2: Bài tập 2 (trang 8): Tìm những sự vật được so sánh với nhau trong các

câu thơ dưới đây:

Ơ cái dấu hỏi

Trông ngộ ngộ ghê,

Như vành tai nhỏ

Hỏi rồi lắng nghe

Với bài tập này tôi hướng dẫn các em nhận ra các sự vật giống nhau(được so sánh với nhau) Bởi vì ai đi học mà không biết dấu hỏi , ai mà chẳng biết đến cái vành tai của mình và chắc rằng ai cũng nhận ra nó đều cong cong như nhau Tuy nhiên biện pháp so sánh vẫn gợi cho các em sự thích thú bởi sự khám phá mới

lạ Cái mới lạ này tồn tại ngay trong những sự vật vô cùng quen thuộc Vì thế các rất dễ nhớ, dễ hiểu

Đối với các bài tập này giáo viên có thể đưa ra các hình ảnh minh họa về dấu hỏi và vành tai chắc chắn học sinh rất thích thú

Ví dụ 3: Bài tập 2/ 65( Sách nâng cao)

Tìm những sự vật được so sánh với nhau trong các câu dưới đây Các sự vật trong từng cặp so sánh có điểm gì giống nhau (Ghi vào bảng dưới đây)

a Sương trắng viền quanh núi Như một chiếc khăn bông

b Trăng ơi…từ đâu đến

Hay biển xanh diệu kì

Trăng tròn như mắt cá

Chẳng bao giờ chớp mi

c Bà em ở làng quê

Lưng còng như dấu hỏi

a Sương trắng chiếc khăn bông thành một dải dài có màu

trắng xốp

Đối với dạng bài tập này giáo viên có thể đưa ra bảng phân loại như trên để học sinh dễ thực hiện yêu cầu của bài tập mà không bị nhầm lẫn Và học sinh phải nắm vững được đâu là những sự vật, điểm chung của những sự vật ấy là gì?

Ví dụ 4: Tìm sự vật được so sánh với nhau trong câu thơ, câu văn dưới đây:

“Hai bàn tay em

Như hoa đầu cành’

(Huy Cận)

“ Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch”

( Vũ Tú Nam)

“ Cánh diều như dấu á

Ai vừa tung lên trời”

( Lương Vĩnh Phúc)

Để làm tốt bài tập này học sinh phải nắm chắc các từ chỉ sự vật, các sự vật

đó có điểm chung như thế nào và mức độ so sánh thường được diễn ra ở mức độ

ngang bằng nhau với các từ“ như”, “ tựa”, “ tựa như”, “ giống như”, “ là”,

“như là”, “ như thể”…; so sánh hơn kém như từ “ hơn”, “ chẳng bằng”… Từ

đó học sinh sẽ tìm được sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn trên là:

+ “Hai bàn tay em” so sánh với “ hoa đầu cành” – Điểm chung là đều nhỏ, xinh và xòe ra

+ “ Mặt biển” so sánh với “tấm thảm khổng lồ” – Điểm chung là đều lớn và phẳng

+ “Cánh diều” so sánh với “dấu á” – Điểm chung là đều cong, võng xuống Giáo viên có thể đưa ra các hình ảnh minh họa như sau:

2.3.1.2 Dạng 2: So sánh sự vật với con người:

Ở dạng bài tập này các hình ảnh đưa ra so sánh giàu chất liên tưởng đem lại cho các em những cảm xúc tốt đẹp, những cách nhìn mới mẻ về sự vật, về cuộc sống xung quanh

Ví dụ 1: Tìm những hình ảnh so sánh trong các câu thơ dưới đây:

a “ Bố là tàu hỏa

Bố là xe hơi

Bố là con thuyền Con vẽ con chơi

Bố là dòng sông Cho con gợn sóng

Bố là sông rộng Cho thuyền con bơi…”

b Mẹ về như nắng mới

Sáng ấm cả gian nhà

c Ba là ngọn nến vàng

Mẹ là cây nến xanh Con là cây nến hồng

Ba ngọn nến lung linh

Ví dụ 2: Tìm các hình ảnh so sánh trong các câu thơ dưới đây:

Trẻ em như búp trên cành

Biết ăn, biết ngủ, biết học hành là ngoan

(Hồ Chí Minh)

Bà như quả ngọt chín rồi

Càng thêm tuổi tác, càng tươi lòng vang

( Võ Thanh An)

Với dạng bài tập này học sinh sẽ dễ dàng tìm sự vật so sánh với con người nhưng các em chưa giải thích được vì sao lại so sánh như vậy Chính vì thế, tôi giúp học sinh tìm được đặc điểm chung của sự vật và con người, chẳng hạn: Đối với con cái thì cha mẹ thật lớn lao Cha mẹ luôn luôn che chở, đùm bọc cho con cái mọi nơi, mọi lúc.Vì thế cha mẹ được ví như những sự vật gần gũi, thân thuộc nhất với con cái ( tàu hoả, xe hơi, sông rộng, các cây nến )

“ Trẻ em” giống như “búp trên cành” Vì đều như là những sự vật còn tươi non đang phát triển đầy sức sống non tơ, chứa chan niềm hy vọng

“ Bà” sống lâu, tuổi đã cao giống như “ quả ngọt chín rồi” đều phát triển đến độ già dặn có giá trị cao, có lợi ích cho cuộc đời, đáng nâng niu và trân trọng.Và trong các dạng bài tập này,học sinh phải tìm ngay được từ so sánh

2.3.1.3 Dạng 3: So sánh âm thanh với âm thanh:

Ví dụ 1: Tìm những âm thanh được so sánh với nhau trong mỗi câu thơ, câu văn

dưới đây:

a Côn Sơn suối chảy rì rầm

Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai”

( Nguyễn Trãi)

b Tiếng suối trong như tiếng hát xa

Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

( Hồ Chí Minh)

Câu a) Tiếng suối được tác giả so sánh với tiếng đàn cầm, Vậy em hình dung ra

tiếng suối như thế nào?

(Tiếng suối chảy đều đều và rất êm tai)

Câu b) Tiếng suối và tiếng hát được so sánh với nhau ở điểm nào?

(rất trong)

Qua sự so sánh đó, em cảm nhận tiếng suối như thế nào?

(trong trẻo, nhỏ và ngân xa)

Đối với dạng bài tập này tôi giúp học sinh tìm đâu là từ chỉ âm thanh và âm thanh đó được so sánh với âm thanh tương tự, hay và dễ cảm nhận Qua đó học sinh dễ dàng tìm các hình ảnh âm thanh so sánh với nhau

Ví dụ 2: Đọc đoạn thơ sau và trả lời câu hỏi:

Đã có ai lắng nghe

Tiếng mưa trong rừng cọ

Như tiếng thác dội về

Như ào ào trận gió

(TV 3, T1, trang 79)

Qua sự vật được so sánh trên, em hình dung tiếng mưa trong rừng cọ sao?

- Yêu cầu học sinh làm việc theo cặp trả lời câu hỏi:

+ Tiếng mưa trong rừng cọ được so sánh với những âm thanh nào?

HS trả lời: như tiếng thác, tiếng gió

Như vậy, không chỉ có các sự vật, con người mới dùng làm đối tượng so sánh mà những âm thanh trong tự nhiên cũng được chọn làm hình ảnh so sánh

Sau đó tôi giới thiệu cho học sinh kiểu so sánh: âm thanh với âm thanh.

Ví dụ 3: Tìm những âm thanh thích hợp điền vào chỗ chấm ở mỗi dòng sau:

a Từ xa tiếng thác dội về như

b Tiếng trò chuyện của bọn trẻ ríu rít như

c Tiếng chân chạy như

2.3.1.4 Dạng 4: So sánh các đặc điểm với nhau:

Ví dụ 1: Trong các câu thơ sau các sự vật được so sánh với nhau về đặc điểm

nào?

a Rồi đến chị rất thương Rồi đến em rất thảo Ông hiền như hạt gạo

Bà hiền như suối trong ( Trúc Thông)

b Cam xã đoài mọng nước

c Giọt vàng như mật ong ( Phạm Tiến Duật) ( TV3, T1, trang 17)

Ở dạng bài tập này tôi yêu cầu học sinh tìm từ so sánh trước, sau đó tìm sự vật đứng trước và đứng sau từ so sánh và đi đến kết luận về các đặc điểm của

sự vật được so sánh với nhau

2.3.1.5 Dạng 5: So sánh hoạt động với hoạt động:

Ví dụ 1: Trong các đoạn trích sau, những hoạt động nào được so sánh với nhau:

a Con trâu đen lông mượt Cái sừng nó vênh vênh

Nó cao lớn lênh khênh Chân đi như đập đất

( Trần Đăng Khoa)

b Cau cao cao mãi Tàu vươn giữa trời Như tay ai vẫy Hứng làn mưa rơi ( Ngô Viết Dinh)

c Xuồng con đậu quanh thuyền lớn giống như đàn con nằm quanh bụng mẹ Khi có gió, thuyền mẹ cót két rên rỉ, đám thuyền con lại húc húc vào mạn thuyền mẹ như đòi bú tí

( Võ Quảng)

Dạng bài này, tôi giúp học sinh nắm chắc được từ chỉ hoạt động, từ đó học sinh sẽ tìm được các hoạt động được so sánh với nhau Chẳng hạn:

a Hoạt động của tàu cau “vươn” so sánh với hoạt động như tay “vẫy”

b Hoạt động chân “đi” ( của trâu đen) nghe như “ đập đất”

c Xuồng con “đậu” quanh thuyền lớn như đàn con “ nằm” quanh bụng

mẹ Xuồng con “húc húc” vào mạn thuyền mẹ như “ đòi bú tí”

2.3.1.6 Dạng 6: Đặt câu có dùng biện pháp so sánh:

Đây là dạng yêu cầu cao nhất mà các em phải thực hiện khi học về biện pháp so sánh là đặt câu có dùng biện pháp so sánh Ở Tiếng Việt 3, các bài tập yêu cầu đặt câu có dùng biện pháp tu từ so sánh đều co tranh minh họa hoặc cho trước cấu trúc Với những kiến thức đã học, qua tri giác các hình ảnh trong tranh

vẽ học sinh tìm đặc điểm giống nhau của các hình ảnh trong tranh để viết những câu văn có hình ảnh so sánh Hoặc từ những cấu trúc cho trước, học sinh tìm những từ phù hợp điền vào chỗ trống để hoàn chỉnh câu văn có dùng biện pháp

so sánh

Ví dụ 1: Quan sát từng cặp sự vật được vẽ dưới đây rồi viết những câu có hình

ảnh so sánh các sự vật trong tranh: