Điện trị liệu là một phương thức vật lý trị liệu, các dòng điện khác nhau điện một chiều, xoay chiều, xung điện, từ trường của dòng điện được ứng dụng vào phòng bệnh, điều trị và nâng ca
Trang 1TS.BS CẦM BÁ THỨC – PGS.TS PHẠM VĂN MINH
ĐIỆN TRỊ LIỆU LÂM SÀNG (Textbook of Clinical Electrotherapy)
NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC
HÀ NỘI - 2020
Trang 3LỜI GIỚI THIỆU
Vật lý trị liệu là một môn khoa học chuyên nghiên cứu ứng dụng các yếu tố vật lý như cơ học, nhiệt, áp lạnh, điện, từ trường, ánh sáng, lý khí hậu… để ứng dụng vào phòng bệnh, chữa bệnh và nâng cao sức khỏe
Điện trị liệu là một phương thức vật lý trị liệu, các dòng điện khác nhau (điện một chiều, xoay chiều, xung điện), từ trường của dòng điện được ứng dụng vào phòng bệnh, điều trị và nâng cao sức khỏe; ngày nay lĩnh vực điện sinh học, thông tin tín hiệu điện ở người ngày càng được quan tâm nghiên cứu với mục đích chế tạo các thiết bị điện cấy ghép và thiết bị điện trị liệu cũng như ứng dụng dòng điện trong chẩn đoán, điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau Trên lâm sàng dòng điện được ứng dụng điều trị nhiều lĩnh vực như giảm đau trong đau thần kinh cấp và mạn tính; giảm đau và giảm phù nề các bệnh cơ xương khớp, thể dục cho cơ bị liệt hay bất động kéo dài, tăng cường tuần hoàn và dinh dưỡng cho cơ; điều trị các rối loạn chức năng tạng như bàng quang, sinh dục và cơ đáy chậu ; đặc biệt phương pháp kích thích điện một chiều xuyên sọ cường độ thấp được dùng như liệu pháp làm tái tổ chức lại hoạt động của não sau đột quỵ và đã được Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ chấp thuận
Các tài liệu cũng như các nghiên cứu trên thế giới về ứng dụng dòng điện trong điều trị và phục hồi chức năng cho người bệnh rất phong phú, đa dạng, tuy nhiên ở Việt Nam chưa nhiều, chưa có tài liệu đề cập sâu về điện trị liệu Nhóm tác giả Bộ môn Phục hồi chức năng Trường Đại học Y Hà Nội và Bệnh viện Phục hồi chức năng Trung ương đã tập hợp các tài liệu, các nghiên cứu trong và ngoài nước cũng như kinh nghiệm giảng dạy và làm việc của mình để viết cuốn
Điện trị liệu lâm sàng với những kiến thức chuyên sâu từ lý thuyết đến thực
hành, tôi cho rằng đây là một tài liệu quý đối với đào tạo, nghiên cứu và thực hành lâm sàng về điện trị liệu
Tôi trân trọng giới thiệu cuốn sách Điện trị liệu lâm sàng với bạn đọc!
Hà Nội, ngày 22 tháng 03 năm 2020
GS.TS Nguyễn Hữu Tú
Phó hiệu trưởng – Trường Đại học Y Hà Nội
Trang 5LỜI TỰA
Vật lý trị liệu Phục hồi chức năng là một chuyên khoa y học hiện đại tập trung vào việc phòng ngừa, chẩn đoán, điều trị và phục hồi chức năng cho những bệnh nhân bị khiếm khuyết về chức năng do chấn thương, bệnh tật hoặc dị tật Mặc dù đây là chuyên khoa tương đối trẻ (khởi đầu trong những năm đầu thế kỷ XX), nhưng nền tảng của nó bắt đầu từ thời cổ đại, có lịch sử phát triển qua nhiều nền văn hóa và ranh giới địa lý
Vật lý trị liệu là một môn khoa học chuyên nghiên cứu ứng dụng các yếu tố vật lý (cơ học, nhiệt, áp lạnh, điện, từ trường, ánh sáng, lý khí hậu….) để ứng dụng vào phòng bệnh, chữa bệnh và nâng cao sức khỏe Nguồn gốc: Từ "trị liệu/therapy" xuất phát từ refua chữ Hebrew cổ (làm lành bệnh) Liệu pháp phục hồi, một thành phần thiết yếu của Vật lý trị liệu Phục hồi chức năng, nó có một lịch sử lâu dài Thời Trung cổ người Trung Quốc đã dùng Cong-Fu, một liệu pháp vận động để giảm đau; Thế kỷ thứ VI trước công nguyên người Hy Lạp cổ đại đã dùng những phiến đá có từ tính (Lodestone) để chữa bệnh, người Ai Cập
và La Mã cổ đại đã sử dụng con cá có năng lượng điện tạo ra sốc điện điều trị đau Thế kỷ thứ V trước công nguyên bác sĩ người Hy Lạp Herodicus đã đưa ra các bài tập thể dục để phòng và điều trị bệnh; khoảng 400 năm trước công nguyên Hypocrat đã ứng dụng các kỹ thuật kéo nắn để trị liệu và cho đến nay một số kỹ thuật vẫn được sử dụng Thế kỷ thứ II sau công nguyên bác sĩ La Mã Galen đã đưa ra biện pháp can thiệp để phục hồi chấn thương cho binh lính Trong suốt thời Trung cổ, nhà Triết - Y học Maimonides nhấn mạnh nguyên tắc Talmudic, một thói quen rèn luyện sức khỏe, kể cả chế độ ăn uống, được coi là một tuyên ngôn đầu tiên về Y học dự phòng công bố giữa 1187-1190 Năm 1569 nhà Triết - Y học Mercurialis đã đề ra phương pháp luyện tập thể hình để phòng bệnh và nâng cao sức khỏe Đến Thế kỷ XVIII, Niels Stenson khám phá các cơ chế sinh học vận động của con người và năm 1780 Joseph Clement Tissot một bác sĩ phẫu thuật cho rằng việc luyện tập giúp cho bệnh nhân hồi phục nhanh sau phẫu thuật Cũng ở Thế kỷ thứ XVIII các nhà khoa học đã chế tạo ra các thiết bị kích thích điện ứng dụng trong Y học, sang Thế kỷ thứ XIX, một thời kỳ phát triển mạnh mẽ của điện trị liệu, các khái niệm về tái giáo dục thần kinh cơ đã được đề xuất bởi Fulgence Raymond (1844-1910)
Trang 6Điện trị liệu là một phương thức vật lý trị liệu chuyên ứng dụng các dòng điện vào phòng bệnh, điều trị và nâng cao sức khỏe; dòng điện được ứng dụng điều trị nhiều lĩnh vực như giảm đau thần kinh cấp và mạn tính; giảm đau, giảm phù nề các bệnh cơ xương khớp, tái rèn luyện cơ, điều trị teo cơ mất dùng; tăng cường tuần hoàn và dinh dưỡng tổn chức; điều trị các rối loạn chức năng bàng quang và cơ đáy chậu ; đặc biệt phương pháp kích thích điện một chiều xuyên
sọ cường độ thấp được dùng như liệu pháp tổ chức lại hoạt động của não sau đột quỵ và đã được Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ công nhận Mặt khác, ngày nay khoa học về thông tin tín hiệu điện sinh học ở người đang được tập trung nghiên cứu với mục đích chế tạo ra các thiết bị cấy ghép vào cơ thể để duy trì sự sống hay tăng cường các chức năng của cơ thể như máy tạo nhịp tim, một số thiết bị cấy ghép trong cơ và trong não.v.v…
Các tài liệu cũng như các nghiên cứu trên thế giới về ứng dụng dòng điện trong điều trị và phục hồi chức năng cho người bệnh rất phong phú, đa dạng, nhiều lĩnh vực đang tiếp tục được nghiên cứu sâu thêm hay khuyến nghị các hướng nghiên cứu mới, tuy nhiên ở Việt Nam các tài liệu hay công bố khoa học
về điện trị liệu chưa có nhiều Qua quá trình học tập, giảng dạy và trực tiếp điều trị cho người bệnh chúng tôi đã tập hợp các nghiên cứu, các y văn trong nước
và nước ngoài để viết nên cuốn Điện trị liệu lâm sàng với mong muốn chuyển
tải một số kiến thức và hướng nghiên cứu về ứng dụng dòng điện trong lâm sàng Cuốn sách có sự tham khảo nhiều tài liệu của các Trường đại học, các đồng nghiệp trong và ngoài nước, lần đầu tiên xuất bản chắc chắn không thể tránh khỏi thiếu sót, mong bạn đọc thông cảm và đóng góp phản hồi cho những lần tái bản sau
Xin trân trọng cảm ơn!
Tác giả
Trang 7LỜI CẢM ƠN
Sau nhiều năm học tập và nghiên cứu tại Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Bạch Mai; học tập tại các Bệnh viện đại học ở nước ngoài; trực tiếp khám chữa bệnh cho bệnh nhân; từ những kiến thức học được, những tài liệu thu thập được, chúng tôi đã dịch thuật, soạn thảo, viết lại những điều mình đã học và làm; nay chúng tôi đã hoàn thành cuốn sách Điện trị liệu lâm sàng, chúng tôi xin gửi lời cảm ơn tới Bộ môn Phục hồi chức năng - Đại học Y Hà Nội, Trung tâm Phục hồi chức năng Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Phục hồi chức năng Trung ương, Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Nội
Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới:
- Cố GS.TS Nguyễn Xuân Nghiên, nhà giáo nhân dân, nguyên chủ nhiệm
Bộ môn Phục hồi chức năng - Đại học Y Hà Nội, nguyên Giám đốc Trung tâm Phục hồi chức năng Bệnh viện Bạch Mai
- GS.TS Cao Minh Châu, nguyên chủ nhiệm Bộ môn Phục hồi chức năng - Đại học Y Hà Nội, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Phục hồi chức năng Bệnh viện Bạch Mai
- GS.TS Dương Xuân Đạm, thầy thuốc nhân dân, nguyên Chủ nhiệm Khoa Phục hồi chức năng Bệnh viện Trung ương Quân đội 108
- PGS.TS Vũ Thị Bích Hạnh, nguyên Phó Chủ nhiệm Bộ môn Phục hồi chức năng - Đại học Y Hà Nội, nguyên Trưởng khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội
Những người thầy đã dạy dỗ, giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu, làm việc và viết cuốn sách này
Chúng tôi xin cảm ơn Bác sĩ nội trú Nguyễn Quang Dự, Nguyễn Quỳnh Chi
- Bộ môn Phục hồi chức năng Đại học Y Hà Nội đã giúp đỡ dịch thuật để hoàn thành bản thảo; Cử nhân Nguyễn Thị Tâm - Trung tâm Đào tạo Chỉ đạo tuyến Bệnh viện Phục hồi chức năng Trung ương đã giúp đỡ trong quá trình biên tập tài liệu để hoàn thành bản thảo cuốn sách này
Trang 8Chúng tôi xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã động viên khích lệ để chúng tôi hoàn thành và xuất bản cuốn sách này
Cuốn sách có tham khảo nhiều tài liệu của Đại học Y Hà Nội, một số tài liệu của Học viện Quân Y và của các tác giả trong nước, lần đầu tiên xuất bản có thể còn nhiều thiếu sót, rất mong được bạn đọc thông cảm!
Hà Nội, ngày 20/3/2020
TM Nhóm tác giả
Cầm Bá Thức
Trang 9MỤC LỤC
Lời giới thiệu 3
Lời tựa 5
Lời cảm ơn 7
Chương I ĐẠI CƯƠNG VỀ VẬT LÝ TRỊ LIỆU 13
1.1 Định nghĩa 13
1.2 Các yếu tố vật lý được ứng dụng trong điều trị 13
1.3 Các tác dụng chính trong điều trị bằng vật lý 16
Chương II ĐIỆN THẾ MÀNG VÀ ĐIỆN THẾ HOẠT ĐỘNG 20
2.1 Điện thế khuếch tán 20
2.2 Điện thế nghỉ của dây thần kinh 23
2.3 Điện thế hoạt động 24
2.4 Sự đáp ứng của màng tế bào hưng phấn đối với kích thích điện 32
2.5 Thời gian chịu nhiệt (refractory period) 33
2.6 Kích thích các dây/sợi thần kinh 33
2.7 Đáp ứng đặc hiệu của cơ đối với kích thích điện 33
2.8 Tần số nhiệt hạch giới hạn 34
2.9 Độ căng của cơ 34
2.10 Tóm lại 34
Chương III SƠ LƯỢC GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ DẪN TRUYỀN THẦN KINH 37
3.1 Cấu tạo nơ-ron thần kinh 37
3.2 Sự dẫn truyền xung thần kinh trên sợi trục của nơ-ron 38
3.3 Đau nội tạng và vai trò của hệ thần kinh giao cảm 40
3.4 Điện cơ và tốc độ dẫn truyền thần kinh 41
3.5 Synapse và các chất dẫn truyền thần kinh 43
3.6 Chấm dứt dẫn truyền qua synapse 47
Chương IV SƠ LƯỢC GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ CO CƠ 50
4.1 Giải phẫu sinh lý cơ xương (hay còn gọi là cơ vân) 50
4.2 Nối thần kinh - cơ (Neuromuscular Junction) 55
4.3 Cơ chế phân tử của co cơ 55
4.4 Sự khởi động của quá trình co cơ (ghép đôi giữa kích thích và co cơ) 56
Trang 104.5 Sự tương tác giữa sợi actin và sợi myosin và ion Ca++ để gây co cơ 57
4.6 Ảnh hưởng của chiều dài cơ lên lực co của một cơ nguyên vẹn 57
4.7 Mối liên hệ giữa tốc độ co cơ và trọng tải 57
4.8 Nguồn năng lượng để co cơ, công của cơ 58
4.9 Cơ trơn 62
Chương V LÝ THUYẾT VỀ DÒNG ĐIỆN VÀ THÔNG SỐ ĐẦU RA CỦA MỘT SỐ THIẾT BỊ ĐIỆN TRỊ LIỆU 67
5.1 Các khái niệm vật lý cơ bản 67
5.2 Đầu ra của các thiết bị kích thích dòng điện 76
Chương VI NGUYÊN LÝ KÍCH THÍCH ĐIỆN 84
6.1 Các dòng điện dùng trong điều trị 84
6.2 Nhận dạng các thiết bị kích thích điện dùng trong lâm sàng 96
6.3 Đáp ứng sinh lý cơ bản 107
6.4 Mô hình sinh lý học 110
6.5 Mối tương quan về sinh lý của kích thích điện 113
6.6 Các thủ thuật trong lâm sàng 129
6.7 Các nghiên cứu mới và ứng dụng lâm sàng ngày nay 136
Chương VII KÍCH THÍCH ĐIỆN CÁC CƠ KHỎE VÀ TÁI TẠO MÔ 143
7.1 Nguyên lý cơ bản điều trị kích thích điện cơ khỏe mạnh 143
7.2 Ảnh hưởng của kích thích điện lên các cơ khỏe mạnh 146
7.3 Một số nghiên cứu về tác dụng của dòng điện lên cơ vân và cơ trơn 149
7.4 Kích thích điện thần kinh cơ trong điều trị vẹo cột sống 154
7.5 Kích thích điện thần kinh trong điều trị rối loạn tiểu tiện 156
7.6 Kích thích điện điều trị liền các vết thương mở 160
7.7 Kích thích điện điều trị liền gân và dây chằng 163
Chương VIII KÍCH THÍCH ĐIỆN CÁC CƠ MẤT CHI PHỐI THẦN KINH 171 8.1 Lý do kích thích điện cho cơ mất chi phối thần kinh 171
8.2 Cơ mất chi phối thần kinh và hậu quả của nó 171
8.3 Teo cơ, thoái hóa và xơ hóa 172
8.4 Những thay đổi khác ở những cơ mất chi phối thần kinh 176
8.5 Sự hồi phục của cơ sau khi tái chi phối thần kinh 177
8.6 Kích thích điện thần kinh cơ cho cơ mất chi phối thần kinh 178
8.7 Tại sao kích thích điện thần kinh cơ lại có thể làm tổn hại đến cơ? 182
Trang 118.8 Những nghiên cứu lâm sàng 184
Chương IX ỨNG DỤNG KÍCH THÍCH ĐIỆN THẦN KINH CƠ TRONG LÂM SÀNG 190
9.1 Duy trì tầm vận động (maintaining range of motion) 190
9.2 Tạo thuận và tái giáo dục cho cơ 194
9.3 Điều trị co cứng (Spasticity Management) 196
9.4 Ứng dụng trong chỉnh hình (Orthotic Substitution) 202
Chương X KÍCH THÍCH ĐIỆN THẦN KINH CƠ CẢI THIỆN SỨC MẠCH CƠ, TĂNG CƯỜNG TUẦN HOÀN VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG Ở VÙNG ĐIỀU TRỊ 206
10.1 Tổng quan về lý thuyết 207
10.2 Hiệu quả sử dụng kích thích điện thần kinh làm tăng sức mạnh của cơ 208 10.3 Kích thích điện thần kinh cơ làm tăng sức bền ở những cơ khỏe mạnh (effects of NMES on endurance of healthy muscle) 213
10.4 Tác dụng của kích thích điện thần kinh cơ lên tốc độ co cơ 214
10.5 Liều lượng và chỉ định của kích thích điện thần kinh cơ 215
10.6 Đau khi kích thích điện thần kinh cơ 218
10.7 Mệt mỏi của cơ khi sử dụng kích thích điện 218
10.8 Ứng dụng kích thích điện thần kinh cơ trong lâm sàng 219
10.9 Tác dụng của kích thích điện thần kinh cơ làm tăng chu vi bắp cơ 221
10.10 Tác dụng của kích thích điện thần kinh cơ làm tăng tuần hoàn ở tổ chức 222 10.11 Tác dụng của kích thích điện thần kinh cơ lên quá trình chuyển hóa và thay đổi các siêu cấu trúc 223
10.12 Những ảnh hưởng khác của kích thích điện thần kinh lên hệ cơ 225
Chương XI XUNG ĐIỆN CAO THẾ: LÝ THUYẾT CƠ BẢN VÀ ỨNG DỤNG LÂM SÀNG 229
11.1 Lịch sử 229
11.2 Đặc điểm dạng sóng 230
11.3 Ứng dụng lâm sàng 232
11.4 Tác dụng liền thương 233
11.5 Giảm phù nề 239
11.6 Điều trị đau 240
Chương XII DÒNG GIAO THOA 246
12.1 Khái niệm về điện học 246
Trang 1212.2 Trường giao thoa tĩnh của hai mạch điện 248
12.3 Trường giao thoa động của hai mạch điện 249
12.4 Dòng giao thoa nguyên thủy 249
12.5 Kích thích da và tổ chức dưới da 250
12.6 Hiện tượng mỏi cơ do kích thích đồng thì lên các đơn vị vận động 250
12.7 Ứng dụng trong lâm sàng 252
12.8 Các phương pháp thường dùng 259
12.9 Chuẩn bị điều trị 264
12.10 Chống chỉ định 265
Chương XIII KIỂM SOÁT ĐAU BẰNG DÒNG TENS 269
13.1 Lịch sử hình thành 269
13.2 Thiết bị dòng TENS 270
13.3 Chỉ định, chống chỉ định và phòng ngừa 275
13.4 Điểm qua các chế độ của dòng TENS 277
13.5 Nền tảng lý thuyết về tác dụng giảm đau của dòng TENS 282
13.6 Tiến hành điều trị dòng TENS 285
13.7 Hiệu quả điều trị bằng dòng TENS qua các nghiên cứu lâm sàng 288
13.8 Những nghiên cứu mới nhất về hiệu quả dòng TENS 289
Chương XIV ĐIỆN DẪN THUỐC VÀ KÍCH THÍCH ĐIỆN MỘT CHIỀU XUYÊN SỌ 295
14.1 Lý thuyết căn bản về liệu pháp ion 295
14.2 Dòng điện một chiều đều (Continuos Direct Current) 296
14.3 Sự vận chuyển ion (Transfer Ions) 297
14.4 Phương pháp chung 298
Những hướng dẫn cụ thể trong liệu pháp điện dẫn thuốc 299
14.5 Chống chỉ định 304
14.6 Kích thích điện một chiều xuyên sọ 305
Chương XV ĐIỀU TRỊ BẰNG TỪ TRƯỜNG 324
15.1 Vai trò và ứng dụng của từ trường 324
15.2 Cơ sở khoa học điều trị bằng từ trường 325
15.3 Cơ chế tương tác từ trường và mô sinh học 326
15.4 Một số nghiên cứu lâm sàng gần đây 328