Một số kinh nghiệm nhằm năng cao chất lượng dạy học văn học địa phương thanh hóa ở trường THCS đông thọ

MỤC LỤC1.1.Lí do chọn đề tài Trang 1 1.Đọc hiểu các yếu tố địa phương TH trong tác phẩm văn học địa phương Trang 4 2.Tổ chức cho HS tìm hiểu văn học địa phương Thanh Hóa thông qua các bu

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GD&ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA

TRƯỜNG THCS ĐÔNG THỌ -

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TÊN ĐỀ TÀI

MỘT SỐ KINH NGHIỆM NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC VĂN HỌC ĐỊA PHƯƠNG THANH HÓA Ở TRƯỜNG

TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÔNG THỌ

Người thực hiện: Nguyễn Thu Hằng Chức vụ: Tổ trưởng tổ Khoa học Xã hội Đơn vị công tác: Trường THCS Đông Thọ SKKN thuộc lĩnh vực môn : Ngữ Văn

THANH HOÁ NĂM 2021

MỤC LỤC

1.1.Lí do chọn đề tài Trang 1

1.Đọc hiểu các yếu tố địa phương TH trong tác phẩm văn học địa phương Trang 4 2.Tổ chức cho HS tìm hiểu văn học địa phương Thanh Hóa thông qua các buổi học

tập ngoại khóa hoặc giao lưu với các nhà văn địa phương

Trang 7

3.Sử dụng sơ đồ, bảng tổng hợp vào dạy bài khái quát văn học địa phương Thanh

Hóa

Trang 8

4.Sử dụng phương pháp giảng bình làm nổi bật các giá trị truyền thống của quê

hương Thanh Hóa

Trang 9

5.Xuất phát từ đặc trưng loại thể để phân tích, so sánh làm nổi bật cái riêng trong tác

phẩm văn học địa phương

Trang 10

6 Sử dụng một số cách thức tích hợp vào dạy học văn học địa phương phát huy tính

tích cực, sáng tạo của HS

Trang 12

7.Tổ chức cho các em luyện tập, trình bày cảm nhận của mình về tác phẩm Trang 14

* Minh họa bằng bài " Dô tả dô tà” ( Mạnh Lê) Trang 15

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Trang 19

Tài liệu tham khảo

MỘT SỐ KINH NGHIỆM NHẰM NÂNG CAO CHÂT

LƯỢNG DẠY HỌC VĂN HỌC ĐỊA PHƯƠNG THANH HÓA Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ĐÔNG THỌ 1- MỞ ĐẦU

1.1.Lí do chọn đề tài:

Nghị quyết đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định "Đổi mới căn bản,

toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế'' Giáo dục và Đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát

triển nguồn lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng xây dựng đất nước, xâydựng nền văn hóa và con người Việt Nam Thực hiện nghiêm túc tinh thần Nghịquyết 40/2000-QH10 của Quốc hội khóa X và Chỉ thị số 14/2001/CT-TTg của Thủtướng Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đặc biệt chú trọng đến việc bồi dưỡngcho đội ngũ giáo viên từng bước nâng cao trình độ, đổi mới phương pháp dạy học,phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, xem đây là một nhiệm vụvừa bức thiết lại vừa trọng tâm xuyên suốt cả quá trình đổi mới

Trong những năm qua, cùng với việc đổi mới đồng bộ căn bản trong giáo dục,môn Ngữ Văn có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và

giáo dục đạo đức, tri thức cho học sinh M.Goóc- Ki nói:''Văn học giúp con người

hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở con người khát vọng hướng tới chân lý".Văn học "chắp đôi cánh" để các em đến với

mọi thời đại văn minh, với mọi nền văn hoá, xây dựng trong các em niềm tin vàocuộc sống, con người, trang bị cho các em vốn sống, hướng tới đỉnh cao của Chân-Thiện- Mỹ

Năm 2002, lần đầu tiên chương trình Ngữ văn Trung học cơ sở đưa kiến thứcđịa phương địa phương vào giảng dạy trong nhà trường nhằm khai thác, bổ sung vàphát huy vốn hiểu biết của học sinh về Ngữ văn địa phương làm phong phú và sáng

tỏ thêm cho chương trình chính khóa Từ đó, giúp học sinh hiểu biết và hòa nhậphơn với môi trường các em đang sống, có ý thức tìm hiểu, giữ gìn và bảo vệ các giátrị văn hóa của quê hương

Chương trình Ngữ văn địa phương Thanh Hoá là một bộ phận của chươngtrình Ngữ văn THCS Nội dung dạy học là mạch kiến thức, kĩ năng của môn hocđược xác định theo khối lớp quy định trong khung chương trình So với nhiều tỉnhthành trong cả nước, việc triển khai dạy học chương trình Ngữ văn địa phươngtrong các trường THCS được Sở giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa thực hiện khá sớm

và đồng bộ Từ năm 2006-2007, Sở đã tổ chức biên soạn và đưa vào giảng dạychương trình Ngữ văn –Lịch sử địa phương lớp 6,7,8,9 Sau 5 năm thực hiện, đếnnăm học 2013-2014, Sở đã tiến hành đổi mới chương trình và thay sách lần 2-chương trình Ngữ văn địa phương Thanh Hóa 6,7,8,9

Nhiều năm qua, việc thực hiện chương trình Ngữ văn địa phương trong cáctrường Trung học cơ sở đã chứng tỏ được khả năng giáo dục học sinh theo định

ra ở địa phương nơi các em đang sống, bồi đắp tình yêu quê hương và khát vọngxây dựng quê hương Tuy nhiên, do việc tổ chức thực hiện chương trình địa phươngphụ thuộc vào tình hình cụ thể của mỗi địa phương nên giáo viên và học sinh gặpnhiều khó khăn về phương pháp dạy học, hình thức tổ chức dạy học, tài liệu dạyhọc Nhằm nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn địa phương, đặc biệt là phần

Văn học địa phương Thanh Hóa, tôi xin mạnh dạn đưa ra đề tài: " Một số kinh

nghiệm nhằm nâng cao chất lượng dạy học Văn học địa phương Thanh Hóa ở trường THCS Đông Thọ”

1.2.Mục đích nghiên cứu:

-Đề tài này nhằm mục đích cung cấp kiến thức, kĩ năng, phương pháp dạy học Vănhọc địa phương Thanh Hóa qua đó nâng cao năng lực cảm thụ văn chương cho cácem

- Qua đề tài nhằm mục đích trao đổi với đồng nghiệp để cùng nhau xây dựng chogiải pháp hoàn thiện hơn, áp dụng có hiệu quả trong quá trình dạy học

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

+Đối tượng: Học sinh lớp 7A,9C trường THCS Đông Thọ - TP Thanh Hóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

a Phạm vi nghiên cứu:

Chương trình Văn học địa phương Thanh Hóa gồm 4 khối lớp:

-Lớp 6: Giới thiệu truyện dân gian Thanh Hóa Đọc hiểu văn bản “Ba truyền

thuyết Lê Lợi”

-Lớp 7: Giới thiệu tục ngữ, ca dao- dân ca Thanh Hóa

-Lớp 8: Tìm hiểu tác giả, tác phẩm văn học Thanh Hóa và viết về Thanh Hóa trước

năm 1945 Đọc hiểu bài “ Bầu trời vuông”.

-Lớp 9: Tìm hiểu tác giả, tác phẩm văn học Thanh Hóa và viết về Thanh Hóa sau

năm 1975 Đọc hiểu văn bản “ Dô tả dô tà”.

b.Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện tốt đề tài nghiên cứu bản thân tôi đã thực hiện các nhiệm vụ:

- Nghiên cứu các tài liệu về “ Phương pháp dạy học Ngữ Văn ”, tài liệu tâm lí học.

- Nghiên cứu tài liệu “ Kĩ năng đoc hiểu Văn”, “ Cá tính sáng tạo của nhà văn và

sự phát triển văn học”.

- Sách giáo khoa, sách giáo viên Ngữ văn, chuẩn KTKN môn Ngữ Văn

- Kiểm tra đánh giá học sinh và làm bài để từ đó có điều chỉnh và bổ sung hợp lí

- Phương pháp thực nghiệm, đối chiếu, so sánh

- Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy. 2-NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1.Cơ sở lí luận :

Môn Ngữ Văn có vai trò quan trọng trong nhà trường THCS Mục tiêu giáo dụccủa môn Văn là khơi dậy năng lực sáng tạo, phát triển nhân cách, định hướng chocác em những tiêu chí sống khi bước vào đời Môn Văn giúp học sinh hoàn thiện

nhân cách bởi "Văn học là nhân học" Sức mạnh của môn Ngữ Văn là sức mạnh

tổng hợp của khoa học và nghệ thuật, trí tuệ và tâm hồn Nội dung môn Ngữ Vănluôn hướng con người tới những tình cảm cao đẹp, vươn tới Chân- Thiện- Mĩ.

Dạy học Văn học địa phương Thanh Hóa bên cạnh điểm giống còn có nhữngđiểm khác biệt so với dạy học chương trình chính khóa xuất phát tự mục tiêu dạyhọc và các đặc tính địa phương của phần kiến thức này Vì vậy, từ những phươngpháp chung, dạy học bộ môn, giáo viên cần biết vận dụng linh hoạt các phươngpháp, biện pháp đặc thù đem lại hiệu quả cho các giờ dạy học tác phẩm văn học địaphương

“Địa phương”- trong từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê định nghĩa “ Địa phương là

khu vực trong quan hệ với những vùng khu vực khác trong nước” Địa phương là

thôn xã cụ thể nhưng cũng có thể là huyện, thị, tỉnh, thành phố thậm chí là các vùngmiền lớn hơn

Thanh Hóa là tỉnh chuyển tiếp giữa miền Bắc và miền Trung Việt Nam ThanhHóa tự hào là tỉnh lớn thứ ba của cả nước với đất rộng, người đông, nhân dân cótruyền thống anh dũng đấu tranh, cần cù lao động, thông minh, sáng tạo, thủychung, tình nghĩa Trong suốt hơn bốn thế kỉ dưới các triều đại phong kiến Lý-Trần- Lê, với vị trí “ phên đậu”, nhân dân Thanh Hóa đã nhiều lần đánh tan các kẻthù xâm lược đến từ cả phương Bắc lẫn phương Nam Nhiều địa danh Thanh Hóa

đã trở thành điểm tựa và niềm tin yêu của cả nước: Cầu Lèn kiên cường, HoằngTrường dậy sóng, Hàm Rồng rực lửa, đảo Mê anh hùng Phan Huy Chú trong

Lịch triều hiến chương loại chí mô tả “ Thanh Hóa mạch núi cao vót, sóng lớn

lượn quanh, biển ở phía Đông, núi sông rất đẹp Bởi vì đất thiêng thì người giỏi nên nảy ra những bậc phi thường” Người Thanh Hóa không bao giờ quên lịch sử

huy hoàng của mình Những giá trị truyền thống quý báu đó sẽ mãi mãi được gìngiữ, phát huy qua muôn thế hệ, đặc biệt còn được thể hiện rõ nét trong các tácphẩm Văn học địa phương Thanh Hóa ở cấp Trung học cơ sở

Văn học dịa phương Thanh Hóa là những sáng tác nghệ thuật dùng ngôn ngữ vàhình tượng để thể hiện đời sống xã hội, con người tại một vùng miền hay một khuvực cụ thể của các nhà văn, nhà thơ là người địa phương Thanh Hóa hoặc là ngườicủa địa phương khác viết về Thanh Hóa Văn học địa phương trong nhà trườngkhác với văn học địa phương ngoài nhà trường ở định hướng giáo dục và tính sưphạm Văn học địa phương trong nhà trường là những sáng tác thơ văn phản ánhđời sống xã hội, con người ở một vùng miền hay một khu vực cụ thể có giá trị nhânvăn cao, có tính định hướng giáo dục nhân cách cho học sinh phù hợp với trình độtâm lý lứa tuổi

Dạy tốt phần Văn học địa phương sẽ tạo sự liên hệ chặt chẽ giữa những kiếnthức đã học với những hiểu biết về văn hóa Khai thác, bổ sung và phát huy vốnhiểu biết về địa phương làm phong phú và sáng tỏ thêm cho chương trình chínhkhóa Đồng thời gắn kết những kiến thức học sinh đã học được trong nhà trườngvới những vấn đề đang đặt ra cho toàn bộ cộng đồng Từ đó giúp cho học sinh hiểubiết và hòa nhập hơn với môi trường mà mình đang sống, có ý thức tìm hiểu góp

phần giữ gìn và bảo vệ các giá trị văn hóa của quê hương, giáo dục học sinh lòng tựhào, tình yêu quê hương.

2.2.Thực trạng:

* Về phía giáo viên:

Từ thực tế giảng dạy tại trường THCS Đông Thọ, tôi nhận thấy, bên cạnh nhữnggiáo viên đã tích cực đổi mới phương pháp dạy học thì vẫn còn một số giáo viêngiảng dạy theo phương pháp cũ, truyền thụ kiến thức một chiều, đọc, chép Giáoviên chỉ cần học sinh ghi nhớ và tái hiện bài dạy của mình, trong bài dạy khôngkhơi gợi khả năng cảm thụ văn chương, không phát huy được tính tích cực, sángtạo, chủ động chiếm lĩnh kiến thức của học sinh

Một số giáo viên chỉ chú trọng đến các tác phẩm trong chương trình chính khóa,coi nhẹ việc giảng dạy Văn học địa phương, dạy học mang tính đối phó cho đủ bài,tâm lí cho rằng không thi các tác phẩm Văn học địa phương nên không đầu tư vàoviệc soạn bài, nghiên cứu tài liệu Tài liệu về Văn học địa phương còn hạn chế nênviệc mở rộng, liên hệ kiến thức gặp khó khăn Điều đó dẫn đến các giờ dạy Vănhọc địa phương hời hợt, không hấp dẫn, không tạo hứng thú cho HS khi tiếp nhậnvăn bản

* Về phía học sinh:

Hầu hết các em vốn từ còn ít, khả năng cảm thụ văn chương, đặc biệt Văn họcđịa phương còn hạn chế Trên lớp, các em thụ động ghi chép, chưa có sự tìm tòisáng tạo của riêng mình Việc đọc tác phẩm và chuẩn bị bài ở nhà chưa nghiêm túc,nhiều em soạn bài đối phó, sao chép trong tài liệu cho đủ bài Trên lớp thì chưathực sự hứng thú học vì tâm lí cho rằng phần này không thi vào, không phải là bàiquan trọng

Tóm lại, thực trạng của vấn đề có nhiều tác động, đòi hỏi trong quá trình dạy-học Văn học địa phương phải giải quyết để đạt hiệu quả Căn cứ vào tình hình thực

tế của học sinh, bám sát đặc điểm loại thể của Văn học địa phương, thông qua cáctiết dạy cụ thể, tôi đã tiến hành một số giải pháp sau

2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện

1-Đọc hiểu các yếu tố địa phương Thanh Hóa trong tác phẩm văn học địa phương

1.1 Sử dụng các kĩ thuật đọc có tính hữu dụng ứng với phần tìm hiểu tác giả

và tác phẩm văn học địa phương

Nếu con người thưởng thức âm nhạc bằng tai nghe, ngắm tác phẩm hội họa,điêu khắc bằng mắt thì đọc là con đường tốt nhất để tiếp nhận giá trị của văn bản,tác phẩm văn học Đại bách khoa toàn thư Trung Quốc giải thích về hoạt động đọc

như sau “ Đọc là quá trình tiếp nhận ý nghĩa từ văn bản, tất nhiên phải hiểu ngôn

ngữ văn bản và phải dựa vào tính tích cực của chủ thể” ( tr16.17) Từ đây để thấy

rằng cần phải thay đổi kiểu dạy học truyền thụ thông báo kiến thức rất phổ biếnhiện nay trong các tiết dạy Văn học địa phương Giáo viên cần tăng cường sử dụngcác kĩ thuật đọc hiểu có tính hữu dụng cao giúp HS trở thành các chủ thể tích cực

của hoạt động đọc, khám phá giá trị của văn bản như: đánh dấu và ghi chú bên lề,xác định thông tin quan trọng của văn bản, tóm tắt thông tin, đặt câu hỏi, suy luận,cắt nghĩa, liên hệ thực tiễn và phản hồi tích cực Trải qua thao tác này, HS sẽ trựctiếp được làm việc với tác phẩm văn học địa phương, chủ động chiếm lĩnh nội dunggiá trị của tác phẩm, rèn luyện kĩ năng đọc, phương pháp đọc để sau này các em cóthể đọc hiểu nhiều văn bản thông dụng trong đời sống.

a-Với phần tìm hiểu tác giả: giáo viên hướng dẫn học sinh một vài yêu cầu cơ bảnnhư xác định quê quán, các tác phẩm chính, đề tài sáng tác

b-Với phần đọc hiểu tác phẩm: yêu cầu đọc chính xác, không mắc lỗi phát âm tiếngđịa phương, chỉ ra các từ ngữ, con người, lịch sử, văn hóa địa phương, phân tích giátrị nghệ thuật ngôn từ, nội dung được phản ánh trong văn bản, tình cảm và thái độ

của tác giả Chẳng hạn đọc hiểu bài “ Dô tả dô tà” của Manh Lê “ Dô tả dô tà

sông Mã quê ta/ ngày nắng ngày mưa xanh bờ rau má/ Múa thì đội đèn hát như trống vỗ/ ăn cơm bằng đèn đi cấy sáng trăng” Bằng tình cảm yêu thương, gắn bó,

nhà thơ đã đưa người đọc đến với xứ Thanh, một mảnh đất trù phú, đáng yêu códòng sông Mã – con sông bắt nguồn từ Điện Biên ( Tây Bắc) Sông Mã hiểm trở,

lắm thác ghềnh nhưng khoáng đạt, trữ tình gắn với “ điệu hò sông Mã” “ múa đèn”.

Mỗi điệu hò, mỗi bài ca gợi về cuộc sống lao động vất vả, nhọc nhằn nhưng con

người luôn cần cù, sáng tạo, tình nghĩa thủy chung “Yêu nhau cửa bể, cưới nhau

trên ngàn/ Lá rách lá lành thuyền sao lái vậy”

1.2 Phân tích giá trị biểu đạt của từ ngữ địa phương Thanh Hóa trong tác phẩm văn học địa phương

Phương ngữ là một chất liệu tạo nên tác phẩm văn học địa phương Như đã nói,đọc là con đường hiệu quả để hiểu giá trị đích thực của tác phẩm Đọc phải huyđộng khả năng tri giác để nắm vững ý nghĩa của từ và câu, để tái hiện thế giới hìnhtượng trong tác phẩm, để thanh lọc cảm xúc Khai thác ngôn ngữ địa phương trongdạy đọc hiểu văn bản địa phương có ý nghĩa làm cho HS hiểu được lời ăn tiếng nói,phong tục tập quán, tâm lí tình cảm, văn hóa của người dịa phương

Ví dụ: Đọc bài thơ “Dô tả dô tà” của Mạnh Lê

Yêu thích nói đùa/ Ghét ưa nói thật

Răng, rứa, mô, tê cũng vào dân ca

Ai là người Thanh Hóa đều có thể nhận ra các từ ngữ địa phương Thanh Hóa

được đưa vào doạn thơ như “răng, rứa, mô, tê” thể hiện sự hồn nhiên, mộc mạc,

chân chất quê mùa của con người Thanh Hóa

Hay ca dao khuyên:

Ăn lựa bát, nói lựa lời

Đừng có chơi bời với kẻ nói rông

“ Rông” là dông dài, khoác lác, không đáng tin, ở đây lời khuyên thật chân tình,

mộc mạc, ấm áp tình người, đậm đà phong vị quê hương

3.3 Phân tích các yếu tố địa danh và con người địa phương Thanh Hóa trong tác phẩm văn học địa phương

Có thê thấy, đất và con người quê hương Thanh Hóa được nhăc đến nhiều trongcác tác phẩm văn học xứ Thanh Chính những yếu tố này sẽ khắc sâu trong tâmhồn, tình cảm của học sinh tình yêu và niềm tự hào về quê hương – nơi các emđang sống, từ dó giúp các em có thức tìm hiểu giữ gìn và bảo vệ giá trị truyềnthống của quê hương

Sang sông em lái con đò

Mã giang nước chảy khoan hò hò khoan Đưa người Yên Quý sang ngang Đưa người Thổ Phụ lên đàng tòng quân

“ Mã giang”- sông Mã anh hùng của xứ Thanh là chứng nhân của biết bao cuộc

tiễn đưa lớp lớp thế hệ làng Yên Quý ( Yên Đinh), Thổ Phụ ( Vĩnh Lộc) đầu quân

đi kháng chiến

Hơn ở đâu hết, Thanh Hóa- nơi đất thiêng người hùng giàu truyền thống văn hóa

đã đi vào bài thơ “ Dô tả dô tà” với niềm xúc động, tự hào của Mạnh Lê Mỗi câu thơ gợi nhắc một giá trị truyền thống của quê hương Từ điệu hò sông Mã đến điệu hát múa đèn của dân ca Đông Anh, Mạnh Lê đưa người đọc ngược dòng thời gian

để cảm nhận truyền thống lịch sử vẻ vang của quê hương, con người Thanh Hóa,vùng đất anh hùng, vượng khí chung đúc tạo nên những bậc đế vương: vua Lê chúaTrịnh, Trạng Quỳnh Thanh Hóa còn là vùng đất của những làng nghề nổi tiếngnhư nghề dúc đồng ở Yên Định, Thiệu Hóa, nghề đục đá ở Đông Sơn Giữa núiNgọc, núi Rồng, sông Mã hùng vĩ, cây cầu Hàm Rồng hiên ngang sừng sững làbiểu tượng thiêng liêng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng,

Những bài ca dao, dân ca Đông Anh, hò sông Mã đến truyện Truyện Phương

Hoa tác phẩm nào cũng làm sống dậy tên tuổi quê hương Những địa danh hàng

ngày quen thuộc như Đò Lèn ( Hà Trung), đền Sòng ( Bỉm Sơn), Cầu Bố ( làngQuảng, Thành phố Thanh Hóa), bỗng trở lên thiêng liêng, xúc động, tự hào bởichúng mang trong mình một dáng hình, một lối sống cha ông Đúng như lời thơ củaNguyễn Khoa Điềm đã viết:

Ôi, đất nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hóa núi sông ta “

( Mặt đường khát vọng)

1.4.Phân tích cách cảm, cách nghĩ của người địa phương Thanh Hóa thể hiện trong tác phẩm văn học địa phương

Macxim Gorki khẳng định “ Văn học là nhân học” Nhà văn Bufon viết “Văn

chương đâu chỉ là chuyện chữ nghĩa Đằng sau mỗi câu chữ là hình bóng một con người, một quan niệm sống và một thái độ sống” Đây có thể coi là căn cứ quan

trọng để đọc hiểu văn học địa phương Hãy để cho HS khám phá, tìm hiểu cáchcảm, cách nghĩ của người Thanh Hóa, từ đó thấy được bản sắc, tâm hồn và tính

cách của con người quê hương mình qua mỗi áng thơ, văn Ch Robequain- một học giả người Pháp nghiên cứu về Thanh Hóa đã viết: “Người Thanh Hóa không

bao giờ quên sự huy hoàng và vĩ đại của tỉnh họ Cái mà đã làm nên tính cách của

họ, quả thật họ hiên ngang bất khuất”

Quả vậy, vùng đất “ phên dậu” của đất nước đã tôi luyện con người Thanh Hóa

anh hùng, trọng đạo nghĩa Phẩm chất truyền thống ấy không trộn lẫn vào đâuđược, đặc biệt cứ trở đi trở lại trong sáng tác văn học xứ Thanh Từ hình ảnh lẫm

liệt của người anh hùng Lê Lợi trong “ Ba truyền thuyết về Lê Lơi” đến:

Một chiếc cầu sắt gánh ngàn tấn bom

Dô tả dô tà cầu ta vẫn vững ( Dô tả dô tà- Mạnh Lê)

Những câu thơ giản dị nhưng chứa đựng biết bao tình cảm thương yêu, khâm

phục, tự hào về con người Thanh Hóa giản dị mà dũng cảm phi thường “ Không

nhớ mặt đặt tên/ Nhưng họ đã làm ra đất nước” ( Nguyễn Khoa Điềm)

Con trai con gái xứ Thanh tài hoa, lịch thiệp, đời sống tinh thần yêu lao động,lạc quan, tràn đầy chất thơ:

Múa thì đội đèn hát như trống vỗ

Ăn cơm bằng đèn đi cấy sáng trăng ( Mạnh Lê )

Đời sống tình cảm được diễn tả thật tinh tế, hãy lắng nghe lời tỏ tình của chàngtrai với cô gái trong ca dao- dân ca Thanh Hóa:

Em đã thuận lấy anh chưa

Quan niệm tiến bộ của giáo dục Châu Âu cho rằng ‘Lời nói chưa phải là dạy

học” Dạy học văn học địa phương theo phương pháp tích cực phải là thông qua

các qua hành động và bằng chính các hoạt động học tập của HS HS sẽ thực sự cảmthấy bổ ích, hứng thú và yêu thích tác phẩm, yêu thích nhân vật, có ấn tượng về tácgiả khi trực tiếp giao lưu với các nhà văn hoặc thông qua các hoạt động sắm vai,đóng kịch, sân khấu hóa tác phẩm văn học

Một hình thức học tập khác cũng gây hứng thú học tập văn học địa phương là cácbuổi dã ngoại thăm quê hương các nhà văn và các di tích, danh thắng được nhà vănnói đến trong tác phẩm Tổ chức được hình thức này chính là tạo môi trường họctập thông qua hoạt động từ thực tế địa phương, biến những giá trị nhân văn trừutượng từ lời truyền dạy của thầy cô giáo trên lớp thành những câu chuyện thực,cảm xúc thực và sống động trong mỗi HS do chính các em khám phá, thẩm thấu,thanh lọc để hoàn thiện nhân cách của mình, khơi gợi ước mơ, thôi thúc khát vọngsống tốt đẹp để tiếp nối truyền thống quê hương Phương pháp dạy học này sẽ đemlại nhiều hiệu quả như bổ sung cho giáo viên và HS nguồn hiểu biết phong phú vềđịa phương, khơi dậy tinh yêu đối với địa phương các em đang sống, thấy được sựđóng góp của các nhà văn, nhà thơ địa phương cho sự nghiệp phát triển quê hương

và cho nền văn học dân tộc

Chẳng hạn, dạy bài “ Ba truyền thuyết về Lê Lợi”, giáo viên có thể tổ chức cho

HS tham quan khu di tích Lam Kinh ( Thọ Xuân), dạy bài “ Tục ngữ, ca dao-dân

ca Thanh Hóa” có thể tổ chức câu lạc bộ thơ, các cuộc thi tìm hiểu về tục ngữ, ca

dao- dân ca Thanh Hóa

3- Sử dụng sơ đồ, bảng tổng hợp vào dạy bài khái quát văn học địa phương Thanh Hóa

Chương trình văn học địa phương Thanh Hóa có bốn tiết dạy bài khái quát.Đặc điểm nội dung của các bài khái quát thường rất nặng so với thời lượng một tiết,chủ yếu là những kiến thức ở mức độ khái quát, tổng hợp dưới hình thức nhữngnhận định Muốn lĩnh hội được kiến thức, HS phải đi từ những tri thức cụ thể củatác phẩm, thể loại tác phẩm, tác giả, đề tài, giai đoạn văn học, quy luật vận độngcủa sáng tác văn học Quá trình đó diễn ra trong sự vận động của nhiều thao tác

tư duy của HS như : giải thích, chứng minh, phân tích, tổng hợp, so sánh, diễn dịch,quy nạp Đây chính là lí do giáo viên cần tăng cường dạy HS phương pháp học tưduy ở loại bài khái quát văn học địa phương Thanh Hóa

Ví dụ, sau tiết “ Giới thiệu truyện dân gian Thanh Hóa” ( lớp 6), giáo viên hướng

dẫn HS lập bảng hệ thống các thể loại tác phẩm văn học dân gian Thanh Hóa

( truyền thuyết, cổ tích, truyện cười) của các dân tộc Thái, Kinh, Khơ mú, tên tácphẩm, nội dung chính Lập sơ đồ cây hoặc vẽ sơ đồ tư duy cũng là cách tạọ hứngthú cho HS khắc sâu nội dung kiến thức của bài văn học sử, hạn chế ghi chép

Ví dụ : lập sơ đồ cây phân loại chủ đề của 15 bài ca daoThanh Hóa ( lớp 7

Giới thiệu ca dao Thanh Hóa

ca dao số 1)

Ca ngợi cuộcsống lao động cần cù chịu thương chịu khó của người Thanh Hóa ( Bài ca dao

số 5.6

7.8)

Than thân ( Bài ca dao

số 11)

Châm biếm ( Bài ca dao

số 9.10.12.13.14.15)

4- Sử dụng phương pháp giảng bình làm nổi bật các giá trị truyền thống của quê hương Thanh Hóa

4.1 Quan niệm về giảng bình và vai trò của phương pháp giảng bình trong dạy đọc hiểu tác phẩm văn học địa phương Thanh Hóa

Giảng bình là một phương pháp dạy học văn truyền thống gồm hai yếu tố :

giảng và bình “ Giảng” là giảng giải, cắt nghĩa làm cho người đọc, người nghe hiểu rõ một vấn đề nào đó “ Bình” là “từ chỗ mình cảm thấy hay, làm thế nào cho

người khác cũng cảm thấy hay” ( Hoài Thanh)

Giảng bình truyền được sự rung cảm của mình về tác phẩm văn chương đếnvới người nghe, người học làm cho họ cũng rung động và có cùng suy nghĩ như

mình, phù hợp với “ ý định nghệ thuật” của nhà văn.

4.2 Lời bình được tiến hành bằng cách nêu giả thuyết, nêu vấn đề

Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa “ Giả thuyết, điều coi như là có

thật nêu ra là căn cứ để phân tích, suy luận” “ Phản đề là phán đoán đối lập với chính đề “ Nêu giả thuyết, nêu vấn đề là một trong các thao tác tư duy giúp con

người nhận thức, khám phá vấn đề một cách biện chứng Trong giờ dạy đọc hiểutác phẩm văn học địa phương thực hiện lời bình bằng cách nêu giả thuyết, nêu phản

đề sẽ tạo cho HS một cách tư duy năng động, một kiểu suy nghĩ biện chứng hướngsuy nghĩ ra nhiều vấn đề, để sự rung động càng thêm sâu sắc

Chằng hạn dạy bài “ Bầu trời vuông” ( Nguyễn Duy), giáo viên có thể nêu câu hỏi :“ Hình ảnh bầu trời vuông phải chăng mang cả sắc màu văn hóa dân tộc “? Theo em hình ảnh “ Tâm tư yên tĩnh vẫn vuông một vùng” có gì giống và khác hình ảnh “ Lại đi, lại đi, trời xanh thêm” trong thơ Phạm Tiến Duật?

Hay dạy bài “ Thơ tặng người xa xứ” của Nguyễn Duy, giáo viên có thể nêu giả thuyết : Thơ Người tặng cho người? Thơ Người tặng cho đời? Hay thơ Người

tặng cho chính mình- cũng thân một kẻ xa xứ tha hương? HS sẽ có những cảm

nhận, lí giải thú vị khiến cho bài học sinh động, có chiều sâu

4.3 Lời bình thường được tiến hành bằng một lời khen trực tiếp có ý nghĩa khái quát giá trị của tác phẩm

Giải thích, chứng minh, phân tich, tổng hợp, so sánh, bình luận, bác bỏ là cácphép tư duy được con người sử dụng để nhận thức, khám phá hiện thực đời sống,

xã hội, văn học Nếu giải thích nhằm giúp người đọc, người nghe hiểu rõ, hiểuđúng về vấn đề nào đó trong tác phẩm văn học, phân tích nhằm tìm ra giá trị củatác phẩm thì giảng bình nhằm làm nổi bật cái hay, cái đẹp của tác phẩm Vậy nên,giảng bình thường được tiến hành bằng một lời khen nhiều hơn là lời chê Khenquan điểm, thái độ của người sáng tác, khen nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

Chẳng bài, dạy bài thơ “Dô tả dô tà” của Mạnh Lê, giáo viên có thể giảng bình nghệ thuật đặt nhan đề bài thơ Với Mạnh Lê “Dô tả dô tà” là biểu tượng văn hóa

của làng quê mình, Đặt tên bài thơ như vậy, tác giả đã thể hiện được dấu ấn riêng

của làng quê mình “ Dô tả dô tà sông Mã quê ta ” hòa quyện trong cảm xúc bất

biến về vẻ đẹp của thiên nhiên, văn hóa Việt Nam

Đặc trưng của phương pháp giảng bình là cảm thụ và truyền thụ thơ văn Ngườigiáo viên thông qua sự hiểu biết và rung cảm về bài thơ, bài văn, có nhiệm vụ làmcho học sinh cũng rung cảm và hiểu biết tác phẩm một cách đúng đắn, sâu sắc Làmthế nào để giờ đọc hiểu tác phẩm văn chương không bị mất đi cảm xúc văn chương

mà vẫn đảm bảo phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể người học ?Theo chúng tôi, giáo viên chỉ nên sử dụng phương pháp này vào một số thời điểmphù hợp như khắc sâu ý, nhấn mạnh ý, chuyển ý, tổng kết bài

5 Xuất phát từ đặc trưng loại thể để phân tích, so sánh làm nổi bật cái riêng trong tác phẩm văn học địa phương.

*Các thể loại văn học trong chương trình sách Ngữ Văn địa phương Thanh Hóa ở THCS

Một trong những đổi mới cơ bản của chương trình sách Ngữ văn THCS hiệnhành là dựa vào thể loại tác phẩm để tổ chức dạy học ( chứ không theo lịch sử vănhọc) Vì vậy, các văn bản được lựa chọn phải vừa tiêu biểu cho các thể loại ở cácthời kì lịch sử văn học vừa đáp ứng tốt cho việc dạy các kiểu văn bản phần Tậplàm văn Là một bộ phận trong chương trình đọc hiểu Văn, văn học địa phươngThanh Hóa cũng được biên soạn theo hướng này

Nhằm trang bị cho học sinh kĩ năng đọc hiểu văn bản theo thể loại, chươngtrình Văn học địa phương ở cả bốn khối / lớp 6.7.8.9, bên cạnh loại bài khái quátvăn học còn tập trung chủ yếu vào hai thể loại chính là tự sự và trữ tình Thể loại tự

sự gồm Tự sự dân gian, tự sự hiện đại Thể loại trữ tình gồm trữ tình dân gian ( cadao), trữ tình trung đại và trữ tình hiện đại

5.1 Dạy đọc hiểu văn bản trữ tình trong chương trình Ngữ văn địa phương Thanh Hóa.

Chủ trọng đối tượng phản ánh mà bỏ quên thái độ phản ánh của chủ thể trữ tìnhtác giả từng là một thói quen phổ biến trong dạy học thể loại thơ trữ tình ở nhà

trường hiện nay Chẳng hạn, với “ Bài thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm

Tiến Duật, phần câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu văn bản trong sách Ngữ văn 9, tậpmột, chỉ tập trung vào việc phân tích hình ảnh người lính lái xe Trường Sơn trong

những năm đánh Mỹ Trong bài“ Giới thiệu tục ngữ, ca dạo- dân ca Thanh Hóa”

( Tiết 74, Bài 20, Ngữ văn địa phương lớp 7- tập hai), cả 4 câu hỏi đọc hiểu văn bản( 13a, tr52) chủ yếu yêu cầu học sinh tìm hiểu chủ đề, đề tài của 17 câu tục ngữ và

15 bài ca dao Thanh Hóa

Đi vào thế giới của chủ thể trữ tình mới chính là đi vào bản chất cốt lõi cảu thơ

Điều đó xuất phát từ định nghĩa về thơ “ Trong thơ, một là tình, hai là cảnh, ba là

sự” ( Lê Quý Đôn), “ Phải chú trọng quy cách nhưng làm thơ, gốc phải là ở tình cảm” (Cao Bá Quát) Vận dụng tri thức lí luận về thơ vào dạy học các văn bản trữ

tình trong nhà trường phổ thông, chúng ta có hai hướng khai thác Hướng thứ nhấttìm hiểu nội dung bài thơ theo cách phân chia bố cục đoạn/ phần: theo chủ đề ( còngọi là lối cắt ngang) Hướng thứ hai, tổ chức đọc hiểu tác phẩm thơ theo sự vận