Một số biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 làm bài văn tả cảnh đạt hiệu quả

Do yêu cầu của công việc giảng dạy, cần định hướng cho học sinh biết cách làm bài văn tả cảnh thành thục, đồng thời với dạng bài tả cảnh nếu rèn luyện cho các em một số kỹ năng cơ bản th

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THẠCH THÀNH

TRƯỜNG THCS PHẠM VĂN HINH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 6

LÀM BÀI VĂN TẢ CẢNH ĐẠT HIỆU QUẢ

Người thực hiện: Hồ Thị Lan Phương Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Phạm Văn Hinh SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Ngữ văn

THẠCH THÀNH, NĂM 2021

I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngữ văn có vai trò quan trọng trong sự phát triển xã hội loài người Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng, đánh dấu sự tách biệt của loài người với thế giới loài vật là ngôn ngữ, khi ngôn ngữ ra đời thì nền giáo dục bắt đầu hình thành và theo đó môn Văn cũng bắt đầu, vì chất liệu của văn học là ngôn ngữ Nói như thế, môn Văn gắn liền với sự hình thành và phát triển của giáo dục Vị trí của môn Ngữ văn biểu hiện qua tỉ lệ thời gian học so với thời lượng chung ở chương trình phổ thông, qua các kì thi quốc gia Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng từng nói

văn học nghệ thuật là một “vũ khí vô song” Trong nhiều văn kiện, Đảng ta xác

định vai trò cực kì quan trọng của văn học trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa

xã hội Văn học không chỉ là vũ khí để đấu tranh, “là nguồn giải phóng các dân

tộc bị áp bức”, không chỉ là phương tiện giáo dục con người Nhưng với khả

năng riêng của hình tượng nghệ thuật được nghệ sĩ sáng tạo, Văn học còn có tác dụng sâu sắc và lâu bền đến đời sống tâm hồn và trí tuệ của bạn đọc Cuộc đời con người thì hữu hạn nhưng đời sống văn học thì luôn luôn tươi trẻ, giàu sức

sống, “có khả năng khơi nguồn sáng tạo mãnh liệt cho con người và tiếp tục

làm phong phú cho tâm hồn bao thế hệ”.

Tập làm văn là một phân môn có tầm quan trọng trong tất cả các môn học

vì chúng quyết định về nhiều mặt Tất cả các môn học đều phải sử dụng đến hành văn để làm bài Tập làm văn còn có tầm quan trọng cho đến cả sau này khi học sinh không còn học trong mái trường nữa thì môn tập làm văn vẫn là hành trang theo các em bước vào đời như: học sinh có làm văn tốt thì ăn nói mới lưu loát được, muốn có một bài “diễn thuyết” giỏi mang tính thuyết phục thì cũng phải có hành văn tốt Vậy có thể nói, Tập làm văn có tầm ảnh hưởng rất lớn đối với con người Vậy làm thế nào để các em có thể lĩnh hội phân môn này một cách tốt nhất, làm sao để phát huy khả năng của học sinh, phát huy ngôn ngữ của các em đó là một vấn đề mà mỗi người giáo viên chúng ta cần suy nghĩ dạy như thế nào để có chất lượng

Qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy, tôi nhận thấy dạy một giờ Tập làm văn thành công là khó, đặc biệt dạy làm sao để các em tạo lập được một văn bản hoàn chỉnh và hay lại là điều khó hơn Đặc biệt đối với học sinh lớp 6, các em phải tạo lập được văn bản với hai kiểu đó là Tự sự và Miêu tả Trong hai kiểu bài trên, đối với học sinh lớp 6 kiểu bài miêu tả là khó hơn bởi việc sáng tạo nên những “tác phẩm” có giá trị là việc làm khó, đặc biệt trong văn tả cảnh phải có bức tranh sống động, tái hiện hình ảnh, thuyết phục người đọc Do yêu cầu của công việc giảng dạy, cần định hướng cho học sinh biết cách làm bài văn tả cảnh thành thục, đồng thời với dạng bài tả cảnh nếu rèn luyện cho các em một số kỹ năng cơ bản thì việc sáng tạo bài văn đủ ý, lời văn trong sáng, giàu hình ảnh là không khó, như thế sẽ giúp các em thêm yêu văn hơn Chính vì tầm quan trọng của phân môn Tập làm văn, do yêu cầu của công việc và tính hấp dẫn của kiểu

bài tả cảnh nên tôi quyết định chọn đề tài: Một số biện pháp hướng dẫn học

sinh lớp 6 làm bài văn tả cảnh đạt hiệu quả

2 Mục đích nghiên cứu

Người viết nghiên cứu đề tài trên nhằm trả lời cho câu hỏi: Người giáo viên phải làm thế nào để hướng dẫn học sinh lớp 6 viết bài văn tả cảnh đạt hiệu quả? Tức là người viết phải trình bày các giải pháp cụ thể, các biện pháp tổ chức

mà bản thân đã thực hiện, được thực tiễn kiểm nghiệm và đạt kết quả nhất định tại trường THCS Phạm Văn Hinh, huyện Thạch Thành

3 Đối tượng nghiên cứu

Sáng kiến kinh nghiệm(SKKN) này sẽ nghiên cứu, tổng kết về vấn đề:

“Một số biện pháp hướng dẫn học sinh lớp 6 làm bài văn tả cảnh đạt hiệu quả.”

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ

sở lý thuyết, phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin, phương pháp thống kê, xử lý số liệu, chứng minh, so sánh đối chiếu

5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

Trên cơ sở sáng kiến đã nghiên cứu của năm trước, để đạt hiệu quả hơn nữa khi áp dụng vào thực tế giảng dạy, tôi đã phát triển sáng kiến có thêm điểm mới: Giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh; hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả, cách chọn lựa hình ảnh, nội dung miêu tả

II NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Tập làm văn được hiểu là tập sản sinh, tạo lập văn bản Dạy Tập làm văn

là dạy các kiến thức và kĩ năng giúp học sinh tạo lập, sản sinh ra văn bản Phân môn Tập làm văn có vai trò, vị trí quan trọng trong việc hoàn thiện và nâng cao

kĩ năng sử dụng tiếng Việt đã được hình thành, xây dựng ở các phân môn khác Nhờ quá trình vận dụng các kĩ năng để tạo lập, sản sinh văn bản trong dạy học Tập làm văn, Tiếng Việt trở thành một công cụ sinh động trong quá trình học tập

và giao tiếp của học sinh Nhiệm vụ cơ bản của phân môn Tập làm văn là giúp học sinh tạo ra được các bài nói và viết theo các phong cách chức năng ngôn ngữ, hình thành và phát triển năng lực tạo lập văn bản - một năng lực được tổng hợp từ các kĩ năng bộ phận như: xác định mục đích nói, lập ý, triển khai ý thành lời (dạng nói, viết bằng câu, đoạn, bài) Nhiệm vụ cụ thể của phân môn Tập làm văn bao gồm: Cung cấp kiến thức và hình thành, phát triển các kĩ năng bộ phận, góp phần hình thành và phát triển năng lực tạo lập văn bản Cung cấp tri thức về các dạng nghi thức lời nói, rèn kĩ năng nói theo các nghi thức đó Rèn kĩ năng nói, viết các văn bản thông thường và một số văn bản nghệ thuật như kể chuyện, miêu tả… Rèn các kĩ năng đặc thù phù hợp với mỗi dạng bài, kiểu bài Tập làm văn (kĩ năng quan sát trong văn tả, kể; kĩ năng xây dựng cốt truyện, chi tiết, tình tiết trong văn kể chuyện ) Ngoài ra, phân môn Tập làm văn cũng góp phần rèn luyện tư duy (tư duy hình tượng, tư duy logic, kĩ năng phân tích tổng hợp -phân loại - lựa chọn) và hình thành nhân cách (lịch sự, khuôn mẫu trong giao tiếp; bồi dưỡng tình cảm đẹp và vốn sống ) cho học sinh

Trong chương trình Tiểu học cũng dạy- học văn miêu tả nhưng chủ yếu là

tả ở mức độ đơn giản Đề tài là những gì gần gũi, thân quen với thế giới trẻ thơ

mà các em có thể quan sát được một cách dễ dàng, cụ thể và yêu cầu chủ yếu là

viết được đoạn văn miêu tả, cao hơn là một bài văn miêu tả ngắn (khoảng

200-250 chữ) Lên cấp THCS, văn miêu tả được dạy lặp lại 2 vòng (vòng 1: lớp 6 và vòng 2: lớp 8 - 9 nhưng miêu tả không được xem là kiểu bài độc lập mà là yếu

tố phụ trợ trong các kiểu bài khác như biểu cảm, tự sự, nghị luận) Lớp 6 khi giới thiệu chung về văn miêu tả, các em đã nắm được văn miêu tả là loại văn nhằm giúp người đọc, người nghe hình dung những đặc điểm, tính chất nổi bật của sự vật, sự việc, con người, phong cảnh làm cho những cái đó như hiện lên trước mắt người đọc, người nghe Sau đó, học sinh được tìm hiểu 2 kiểu bài: tả cảnh và tả người Về quy mô, bài văn miêu tả ở lớp 6 có dung lượng khoảng từ 300-500 chữ trở lên và chủ yếu rèn luyện các kỹ năng miêu tả chung như quan sát, nhận xét, so sánh, tưởng tượng , kĩ năng lựa chọn chi tiết và xây dựng bài văn miêu tả Về cách thể hiện, lớp 6 yêu cầu miêu tả một cách có thứ tự, cân đối, hài hoà, làm nổi bật được đặc điểm của đối tượng Văn tả cảnh là một trong hai kiểu bài của văn miêu tả Ở chương trình Ngữ văn 6, các em chỉ được học có 3 tiết (75, 89, 90 theo phân phối chương trình lớp 6) Mặc dù số tiết ít nhưng lại là kiến thức trọng tâm của phân môn Tập làm văn

Nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục - đào tạo, trong những năm gần đây Đảng và Nhà nước đã quan tâm sâu sắc đến việc đổi mới một cách toàn diện chương trình nội dung, phương pháp dạy học được thể hiện rõ trong “nghị quyết 40/2000/NQ-QH 10 đổi mới chương trình giáo dục” Trong đó, việc đổi mới theo phương pháp tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh là vấn đề then chốt: phải phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh Để đạt được điều trên, người giáo viên phải biết lựa chọn, sử dụng phối hợp linh hoạt các phương pháp dạy học mới để tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh nhằm đem lại hiệu quả cao nhất Muốn vậy, khi tiến hành các phương pháp dạy học, giáo viên phải thực hiện phối hợp khéo léo các phương pháp, chú ý phát huy tích cực, chủ động, bồi dưỡng phương pháp tự học Trong đó, dạy học kiểu bài văn miêu tả trong Ngữ văn 6 cũng là một phương pháp rất quan trọng Nó giúp người học hình thành những kiến thức và kỹ năng liên quan thông qua những nhiệm vụ mang tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hóa, tái hiện những kiến thức trong quá trình học tập và tạo ra những sản phẩm của chính mình Đây là một phương pháp có ý nghĩa to lớn trong việc đáp ứng yêu cầu mới của xã hội

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Từ thực tế giảng dạy môn Ngữ văn THCS của bản thân, đặc biệt là trực tiếp giảng dạy Ngữ văn 6, tôi nhận thấy việc hướng dẫn học sinh kỹ năng làm bài văn tả cảnh gặp một số vướng mắc sau:

* Về phía người dạy

Một bộ phận không nhỏ giáo viên chỉ dạy theo SGK, tức là sách giáo khoa thế nào thì cứ thế tiến hành, đương nhiên SGK được xem là yêu cầu cứng của chương trình Song nếu chỉ dựa hoàn toàn vào SGK thì giờ dạy làm văn sẽ khô cứng, không phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh Đó cũng chính

là điểm yếu kém của giáo viên trong dạy văn miêu tả Nhiều giáo viên chưa thực

sự hướng dẫn học sinh luyện tập, rèn kỹ năng làm bài lại quá chú trọng đến việc cung cấp dàn bài chi tiết, học sinh chỉ việc dựa sẵn vào dàn ý để viết Như vậy giáo viên không phát huy được tính tích cực tư duy của học sinh, các bài viết giống nhau và không có màu sắc riêng của từng học sinh cũng như không có cảm xúc Người dạy còn lúng túng trong phương pháp, chưa biết hướng dẫn các

em các kỹ năng quan sát, liên tưởng, tưởng tượng, so sánh và nhận xét trong văn miêu tả Giáo viên không biết hướng dẫn học sinh như thế nào để có thể viết được một bài văn tả cảnh vừa đúng vừa hay, phương pháp dạy kiểu bài văn tả cảnh cần thực hiện sao cho có hiệu quả

Vậy để giúp học sinh có những kỹ năng làm bài văn tả cảnh thành thục và viết được một bài văn hay là điều trăn trở của nhiều giáo viên đứng lớp

* Về phía người học

Các em là học sinh đầu cấp học THCS, ở Tiểu học các em được làm quen

và thực hành viết dưới dạng văn bản mẫu rồi tái tạo văn bản tương tự Chính vì vậy mà các em thường làm bài theo kiểu rập khuôn, máy móc, không biết vận dụng các kĩ năng cơ bản vào làm bài Bài làm của các em thường kể lể với dung lượng ngắn, sức viết chưa lớn nên bài văn chỉ có một đoạn hoặc phần thân bài là một đoạn văn ngắn Đó chính là các em chưa biết cách làm bài văn tả cảnh Tư duy của các em cũng là tư duy cụ thể, chưa tiếp nhận ngay được những kiến thức trừu tượng Việc đầu tư mua và say mê đọc tài liệu văn học của các em thật

ít ỏi Các em cảm nhận về các tác phẩm văn học cũng đơn giản, sự sáng tạo nghệ thuật và vốn từ, vốn hiểu biết còn nghèo nàn Sự quan sát thực tế và liên tưởng, tưởng tượng trong văn miêu tả còn hạn chế nên việc các em phải tự sáng tạo một văn bản nghệ thuật là điều khó khăn và ít có hứng thú Chính vì thế mà phần lớn các em khi làm văn tả cảnh thường viết những câu văn khô khan, thậm chí là không rõ mình đang miểu tả cảnh gì, không hiểu nhiệm vụ của mỗi phần trình bày nội dung gì trong bài văn miêu tả

Ví dụ: Đề văn: Tả lại cảnh cơn mưa ở quê em

Một học sinh đã viết phần mở bài của đề văn trên như sau:

“Quê em là một vùng đồi núi Ở đó có nhiều cảnh đẹp nhưng em thích

nhất là cảnh trời mưa Mỗi lần trời đổ cơn mưa là chúng em được thỏa thích nghịch nước mưa, lũ trẻ con lùa nhau, chạy nô đùa dưới mưa Mưa rơi lộp bộp, mưa trắng xóa mặt đường Người qua lại ít hẳn.”

Đoạn văn trên học sinh đã giới thiệu đối tượng miêu tả và nêu cảm nhân chung, nhận xét về cảnh song do chưa biết tách ý nên em đã đưa một số hình ảnh miêu tả thuộc phần thân bài lên phần mở bài Đó chính là việc em không xác định đúng cách làm bài

Thực trạng trên dẫn đến kết quả của học sinh 3 lớp năm học trước môn Ngữ văn đáng lo ngại

Thống kê kết quả bài viết tập làm văn tả cảnh của học sinh lớp 6 năm học 2018- 2019 nh sau: ư sau:

Xếp

loại

Lớp

Tổng số HS

bình

Yếu

3 Các giải pháp đã thực hiện

3.1 Giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh

Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanh các em: một cơn mưa, một ngày nắng đẹp, một đêm trăng đẹp, một dòng sông, một cánh đồng, một góc phố,… Bài văn tả cảnh là thể loại văn bản mang tính nghệ thuật cao, mang tính sáng tạo, tính cá thể của người viết Ngôn ngữ trong văn tả cảnh là thứ ngôn ngữ giàu sức gợi cảm, ngôn ngữ đã được gọt giũa một cách công phu Tả là mô phỏng, là vẽ lại, là so sánh ví von, nhân hóa đối tượng

có hình ảnh … chứ không thể là liệt kê các chi tiết Văn tả cảnh mang tính chất thông báo thẩm mĩ, dù tả bất kì đối tượng nào, dù có bám sát thực tế đến đâu thì văn tả cảnh không bao giờ là sự sao chép, chụp ảnh máy móc những sự vật, hiện tượng mà là kết quả của sự nhận xét, tưởng tượng, đánh giá hết sức tinh tế và phong phú Như vậy, để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo viên cần uốn nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối; bệnh công thức sáo rỗng Mỗi cảnh đều nằm trong một khung không gian và thời gian, đó là cái nền cho cảnh vật được miêu tả Các em cần nêu được khung cảnh chung này, nhưng đặc biệt cần tập trung tả nét tiêu biểu của cảnh, làm cho nó khác với cảnh khác Khi tả cảnh các em có thể lồng tả người, tả vật trong cảnh để cho bài văn thêm sinh động

3.2 Hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả, cách chọn lựa hình ảnh, nội dung miêu tả

* Hướng dẫn học sinh quan sát: Trước hết phải tập cho học sinh quan sát, vì học sinh thường không có thói quen quan sát Phải có công quan sát để tìm ra những nét nổi bật, độc đáo của đối tượng của quan sát

+ Quan sát tổng thể đối tượng, ở cả trạng thái động và tĩnh, quan sát bằng tất cả các giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác… + Lựa chọn điểm đặc trưng, đặc biệt, tiêu biểu của đối tượng để quan sát thật kĩ + Quan sát và so sánh điểm giống nhau và khác nhau với các đối tượng khác có

ở xung quanh bằng sự liên tưởng hay quan sát trước đó

+ Quan sát hình ảnh, hoạt động và những tác động của đối tượng đến các sự vật xung quanh

+ Có thể ghi nhớ trong đầu, hoặc ghi chép cẩn thận, đầy đủ vào sổ sách + Có thể quan sát trực tiếp hoặc hồi tưởng bằng trí nhớ

* Lựa chọn hình ảnh tiêu biểu và nội dung để tả

+ Căn cứ vào hình ảnh lựa chọn khi quan sát

+ Căn cứ vào nội dung ghi chép được

+ Chọn lựa những hình ảnh, chi tiết, hoạt động đặc sắc, đặc trưng riêng, đẹp và khác biệt của đối tượng để miêu tả

3.3 Hướng dẫn học sinh xác định đúng yêu cầu của đề bài, cần xác định đúng hướng làm bài

Bước tìm hiểu đề giúp các em xác định được yêu cầu đề bài trên ba phương diện: một là thể loại; hai là nội dung; ba là phạm vi trình bày

Trong quá trình hướng dẫn học sinh xác định yêu cầu của đề, giáo viên cần lưu ý học sinh cảnh miêu tả đề yêu cầu là cảnh tổng hợp hay cảnh nhỏ lẻ

Nếu đề yêu cầu tả cảnh tổng hợp thường có các từ ngữ như: quê hương em, một

miền quê, làng quê em Nếu đề yêu cầu tả cảnh nhỏ lẻ, thường có từ ngữ cụ thể

gọi tên đối tượng miêu tả Trong đề có từ ngữ chỉ thời gian hoặc không gian miêu tả cảnh vật thì cần bám vào các dữ liệu đó để miêu tả cảnh cho đúng yêu cầu

Ví dụ: Đề bài: Tả lại quê hương em vào buổi sáng mùa xuân.

Ở đề này, giáo viên hướng dẫn học sinh xác định ba phương diện nêu trên:

- Thể loại văn tả cảnh

- Nội dung: cảnh quê em

- Phạm vi: buổi sáng mùa xuân

- Từ ngữ quan trọng: Tả, quê hương, buổi sáng mùa xuân

Đặc biệt chú ý đối tượng miêu tả ở đề văn này là cảnh bao quát, phạm vi rộng Để làm nổi bật vẻ đẹp của quê hương vào buổi sáng mùa xuân, học sinh cần miêu tả các cảnh chi tiết như: cảnh bầu trời, thiên nhiên; cảnh con đường; cảnh phiên chợ và hoạt động của con người; cảnh cánh đồng

Ví dụ: Tả cây hoa đào hoặc hoa mai vào dịp tết đến xuân về

- Thể loại văn tả cảnh

- Nội dung: cây hoa đào (hoặc hoa mai)

- Phạm vi: dịp tết đến

- Từ ngữ quan trọng: Tả, cây hoa đào (hoặc hoa mai), tết đến xuân về Đây là đề yêu cầu tả cảnh cụ thể, phạm vi hẹp Đối với kiểu đề văn này thì trong bài không miêu tả cảnh nhỏ lẻ như đề yêu cầu tả cảnh tổng hợp mà tập trung miêu tả chi tiết đặc điểm nổi bật của cảnh cụ thể ấy

Việc xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài là một khâu rất quan trọng Đó là khâu đầu tiên định hướng làm bài và nếu bước này thực hiện sai thì các bước tiếp theo để hoàn thiện bài văn sẽ không đem lại hiệu quả, cuối cùng bài văn sẽ không đạt yêu cầu của đề bài

3.4 Hướng dẫn tìm ý, lập dàn ý cho bài văn tả cảnh

* Hướng dẫn tìm ý

Khi học sinh đã xác định đúng yêu cầu của đề, xác định chính xác đối tượng miêu tả nhưng lựa chọn hướng đi như thế nào cho hợp lý và có hiệu quả, giáo viên cần giúp học sinh định hình được hướng đi bằng cách lập ý và dàn ý

Để làm được điều đó, các em phải xác định các nội dung sau:

- Miêu tả theo một trình tự nhất định: Với đề bài trên giáo viên hướng dẫn các

em xác định trình tự miêu tả: theo thời gian (từ mờ sáng đến gần trưa) hoặc không gian (từ xa đến gần hoặc từ trên cao xuống thấp, từ khái quát đến cụ thể

và ngược lại) Mỗi trình tự miêu tả cần tìm ý: ý cho cảnh bao quát và ý cho cảnh

cụ thể, những cảnh đó miêu tả như thế nào? Học sinh cần biết cách thức trình bày những hình ảnh mà mình đã quan sát được theo một trình tự hợp lý ở một đoạn hay bài văn tả cảnh Giáo viên cần cho học sinh hiểu rằng: cho dù quan sát, tưởng tượng được nhiều hình ảnh độc đáo và tiêu biểu cho cảnh được tả nhưng nếu không biết cách trình bày, sắp xếp theo một thứ tự hợp lý thì cũng không thể

có một bài văn tả cảnh hay Nói cách khác, bài văn tả cảnh hay không phải là một mớ các hình ảnh được sắp xếp một cách lộn xộn, cho dù đó là các hình ảnh tiêu biểu

- Xác định vị trí quan sát: Vị trí quan sát ảnh hưởng đến trình tự miêu tả Miêu

tả cảnh thường chọn vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm vì như thế các em sẽ tả được bao quát cảnh Bao quát không gian cảnh được coi là một thao tác quan trọng đầu tiên của bức tranh cảnh, rất quan trọng trong việc định hình vị trí cảnh vật Vậy học sinh cần phải nắm được cách viết phần bao quát không gian cảnh như thế nào? thực tế khi làm bài, học sinh thường viết một cách cộc lốc, cụt lủn,

có khi chỉ viết được một, hai câu cho phần tả bao quát

Để có đoạn văn tả bao quát không gian cảnh, các em cần nhớ phải có câu xác định vị trí miêu tả, sau đó là các câu nhận xét, đánh giá, khái quát cảnh

Ví dụ: Tả quang cảnh một buổi lễ chào cờ đầu tuần ở trường em.

Sáng nay, sân trường như tấp nập, nhộn nhịp hẳn lên Chưa đến giờ chào

cờ đầu tuần mà mọi người đã đến khá đầy đủ Nhìn từ xa như có một đàn bướm trắng rập rờn bay lượn trong nắng sớm Màu áo, màu khăn quàng, cặp sách hòa lẫn trong màn sương sớm bàng bạc tạo nên một bức tranh kì ảo nhiều màu sắc sặc sỡ.

Sau khi xác định trình tự miêu tả và vị trí quan sát, các em cần lựa chọn miêu tả những cảnh (chi tiết nổi bật) nào? Nếu là cảnh bao quát, phạm vi rộng thì miêu tả những cảnh nhỏ, lẻ nào? Trong mỗi cảnh nhỏ, lẻ đó có điểm gì nổi bật? Sẽ miêu tả như thế nào? Nếu đề yêu cầu tả cảnh cụ thể, phạm vi hẹp thì sẽ lựa chọn chi tiết nào nổi bật của cảnh để tả Trả lời các câu hỏi trên tức là các

em đang thực hiện việc lập ý và lập dàn bài văn miêu tả cảnh

Ví dụ: Đề văn 1: Tả cảnh đầm sen ở quê em

Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm ý bằng cách đặt câu hỏi:

- Giới thiệu cảnh đầm sen vào thời điểm nào?

- Quang cảnh đầm sen ra sao?

- Em sẽ tả đầm sen theo trình tự nào?

- Nhìn từ xa đầm sen đẹp như thế nào?

- Tả chi tiết cảnh đầm sen gồm những chi tiết nào?

- Mặt hồ có đặc điểm gì?

- Cây sen có những nét đẹp nào? (thân sen, lá sen)

- Hoa sen có vẻ đẹp ra sao? (cánh hoa màu sắc, đài sen, tâm sen, ) các hình ảnh

ấy được so sánh với các hình ảnh nào?

- Hương thơm của hoa sen đặc biệt như thế nào? Em có cảm giác như thế nào khi thưởng thức mùi hương ấy?

- Em có nhận xét như thế nào về vẻ đẹp của đầm sen?

Cảm xúc của em?

- Tình cảm, cảm xúc, thái độ của em với thiên nhiên?

Hoặc đề văn 2: Tả cảnh buổi sáng trên quê hương em.

- Buổi sáng trên quê hương em được bắt đầu bằng dấu hiệu nào?

- Em sẽ tả cảnh quê hương vào những thời điểm nào của buổi sáng?

- Ở mỗi thời điểm em sẽ miêu tả những hình ảnh, chi tiết nào?

- Khi trời còn tối: bầu trời như thế nào? Hoạt động của con người ra sao?

- Lúc trời sáng rõ, cảnh vật và mọi hoạt động trên quê em diễn ra như thế nào?

- Em có cảm nghĩ như thế nào về cảnh buổi sáng trên quê hương?

- Tình cảm của em với quê hương?

* Hướng dẫn lập dàn ý

Quá trình tìm ý gắn với lập dàn ý là một kĩ năng cực kì quan trọng Thực

tế trong khi làm bài, nhiều em không lập dàn bài mà nghĩ gì trình bày đó, thấy gì

tả đó, không lựa chọn đặc điểm nổi bật của cảnh, tả không theo một trình tự nhất định nào Có lẽ là do các em chưa thấy tầm quan trọng của dàn bài Lập được dàn bài các em đã thành công hơn một nửa trên các phương diện: thời gian, trình

tự, nội dung viết Nhưng phần lớn nhiều em chưa biết, chưa có kĩ năng lập dàn bài Vì thế mà hậu quả xảy ra là bài làm mắc phải một số lỗi sau: bài làm sơ sài, nội dung lộn xộn, sa đề, Bỏ qua hoặc xem nhẹ bước lập dàn ý là lỗi của học sinh nhưng cũng có một phần lỗi của giáo viên Vậy nên thầy cô giáo thường xuyên nhắc, rèn luyện cho các em luyện kĩ năng lập dàn bài cả khi ở lớp và giao bài tập về nhà, để kĩ năng này được thành thục và trở thành thói quen khi các em bắt tay vào làm bài văn cho bất cứ đề văn nào

Để giúp các em biết miêu tả cảnh theo một trình tự nhất định và biết lựa chọn những đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả, giáo viên hướng dẫn các em từng bước hoàn thiện dàn bài chi tiết cho đề văn tả cảnh sau:

Ví dụ: Cũng với 2 đề văn trên, giáo viên đã hướng dẫn các em tìm ý, sau đó tiếp

tục hướng dẫn lập dàn ý chi tiết

Đề

văn

Tả cảnh buổi sáng trên quê hương em Tả cảnh đầm sen ở quê em.

Mở

bài

Thâ

n bài

- Giới thiệu nơi em ở

- Cảnh ngày mới bắt đầu (dấu

hiệu bắt đầu một ngày mới)

-Cảm xúc chung

a Tả bao quát:

- Không khí buổi sáng mát

lành, dịu nhẹ vẫn còn sương

- Mùi lúa chín thơm

- Những giọt sương long lanh

vẫn còn đọng trên lá

b Tả chi tiết:

* Khi trời còn tối

- Trời mát mẻ, dễ chịu

- Bầu trời tôi tối

- Gà bắt đầu gáy, báo hiệu một

buổi sáng lại đến

- Những chú gà rời khỏi

chuồng đi kiếm ăn

- Có vài nhà bật đèn

- Giới thiệu hoàn cảnh được ngắm cảnh đầm sen vào mùa hoa nở

- Cảm xúc chung

a Tả bao quát:

- Giới thiệu quang cảnh chung: Đầm sen rộng mênh mông toàn sen hồng (trắng) đang độ trổ bông, nằm ngay cạnh đường (đầu làng )

b Tả chi tiết:

* Tả mặt hồ:

+ Nước trong mát

+ Không khí nơi hồ sen thật đặc biệt: trong lành, thanh khiết

+ Sen phủ kín mặt hồ, chỉ thấy màu xanh điểm hồng (trắng) dày đặc, bạt ngàn

* Tả cây sen:

Kết

bài

- Một vài nhà còn chìm trong

giấc ngủ

- Có một vài người qua lại trên

đường tập thể dục

* Khi trời bắt đầu sáng

- Bầu trời bắt đầu sáng tỏ và

xanh hẳn

- Hầu như mọi người đều đã

dậy

- Mặt trời dần dần xuất hiện

sau rặng tre

- Trên đường người qua lại bắt

đầu nhiều

- Những chú chim kêu rả rích

* Khi trời sáng hẳn

- Mặt trời lên, trời trong xanh

- Nắng bắt đầu gắt

- Bọn trẻ nô đùa trên đường

đến trường

- Những cô chú nông dân vác

cuốc ra đồng

- Tiếng máy cày, máy gặt rôm

rả

- Gió thổi những cơn nhẹ

nhàng

- Còn vài giọt sương còn đọng

trên lá

- Nhận xét và cảm nghĩ của

bản thân về buổi sáng quê

hương

- Tình cảm của em với quê

hương

- Thân sen màu nâu, có gai nhỏ chìm trong làn nước nhưng chưa làm đau ai bao giờ Dưới gốc sen sâu trong bùn có ngó sen ăn mát bổ

- Tả lá sen: lá non đang còn cuộn chưa

nở hết, lá già to, màu xanh đậm, như những chiếc thuyền thúng nhỏ trên mặt nước, có lá non lại vươn cao đón nắng

Lá non thường được dùng gói cốm

- Tả hoa sen: màu hồng (trắng), nụ sen mập mạp như búp tay em bé, có bông

nở chúm chím như đang mỉm cười kín đáo, có bông nở xoè những tầng cánh, phô ra nhụy vàng e ấp Hoa sen được cắt về, lấy gạo sen để ủ chè sen ngon tuyệt

- Đài sen: rụng hết cánh, nhị sen kết đọng thành hạt sen trong đài

- Tâm sen màu xanh non, dùng làm vị thuốc cho những người mất ngủ

- Hương sen:

+ Từ xa gió đưa hương thoang thoảng

dễ chịu, khoan khoái;

+ Lại gần, hương đậm đà, mát dịu, cảm giác được thăng hoa

+ Hương sen đưa ta thoát li khỏi cái nóng hầm hập của mùa hè

- Nhận xét về vẻ đẹp của đầm sen

- Tình cảm, cảm xúc, thái độ của em với thiên nhiên

Một điểm cần lưu ý rằng khi hướng dẫn học sinh lập dàn bài, tùy vào từng đối tượng để có cách hướng dẫn khác nhau: Với học sinh khá giỏi, giáo viên hướng dẫn các em lập dàn bài đại cương, còn học sinh yếu kém lập dàn bài chi tiết Giáo viên yêu cầu học sinh bám vào dàn bài để viết bài và mỗi ý trong dàn bài cần triển khai thành đoạn văn, chi tiết miêu tả cần có hình ảnh so sánh, liên tưởng, tránh việc chép lại dàn ý chi tiết đã lập để tạo ra một bài văn khô khan, nghèo hình ảnh, không có cảm xúc Khi kỹ năng lập dàn bài của các em đã thành thạo thì để tiết kiệm thời gian các em không nhất thiết phải lập dàn bài chi tiết mà có thể lập dàn bài đại cương