Bộ phận văn học trung đại Việt Nam có vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống Lịch sử, Văn hoá, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, đạo đức, quan điểm, lí tưởng thẩm mĩ … cho học s
Trang 1PHÒNG GD&ĐT TP THANH HÓA
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả dạy học Văn học trung đại Việt Nam trong Chương trình Ngữ văn 7
Trường THCS Trần Phú”
Người thực hiện: Đinh Thị Hoài Anh Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Trần Phú SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Ngữ văn
THANH HOÁ, NĂM 2021
Trang 2MỤC LỤC 1
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5
3 Các giải pháp đã sử dụng để nâng cao hiệu quả dạy và học
Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 THCS
7
3.1 Phương hướng chung khi dạy – học Văn học trung
đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 THCS
7
3.2 Sự chuẩn bị cần thiết khi dạy – học Văn học trung
đại Việt Nam trong Chương trình Ngữ văn 7 THCS
8
3.3 Giải pháp tiếp cận tác phẩm để khai thác nội dung và
nghệ thuật
10
3.4 Giải pháp sử dụng các phương pháp dạy học tích cực
khi dạy – học Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình ngữ văn 7 THCS
11
3.5 Phân tích các tầng ý nghĩa sau những ngôn từ hàm
súc
13
3.6 Sử dụng phương pháp giảng bình 13 3.7 Ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy 14
4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo
dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
14
Danh mục các đề tài SKKN mà tác giả đã được Hội đồng Cấp phòng
GD&ĐT, Cấp Sở GD&ĐT và các cấp cao hơn đánh giá đạt từ loại C
trở lên
19
Trang 3Văn học trung đại Việt Nam là khái niệm dùng để chỉ các tác phẩm văn học được sáng tác trong thời kì phong kiến ở nước ta (từ thế kỷ thứ X đến hết thế kỷ XIX) Trong chương trình Ngữ văn 7 Trung học cơ sở, Văn học trung đại Việt Nam chiếm giữ một vị trí rất quan trọng Tuy nhiên, sách giáo khoa Ngữ văn 7 mới chỉ đưa vào chương trình các tác phẩm thơ ca trung đại (không có tác phẩm văn xuôi) Đây là những bài thơ có nội dung rất phong phú và hấp dẫn; là những tác phẩm tiêu biểu đã đạt tới trình độ mẫu mực, điêu luyện của các tác giả lớn trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam
Bộ phận văn học trung đại Việt Nam có vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống Lịch sử, Văn hoá, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, đạo đức, quan điểm, lí tưởng thẩm mĩ … cho học sinh; là một nội dung trọng tâm của chương
trình Ngữ văn 7 với 8 tác phẩm được học trong chương trình: Sông núi nước
Nam (Nam Quốc Sơn Hà – Lí Thường Kiệt); Phò giá về kinh (Tụng giá hoàn kinh sư – Trần Quang Khải); Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra (Thiên trường vãn vọng – Trần Nhân Tông); Bài Ca Côn Sơn (trích Côn Sơn ca – Nguyễn Trãi); Sau phút chia li (Trích Chinh phụ ngâm khúc – Đặng Trần Côn – Đoàn Thị Điểm); Bánh trôi nước – Hồ Xuân Hương; Qua đèo Ngang – Bà Huyện Thanh Quan; Bạn đến chơi nhà – Nguyễn Khuyến.
Là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữ văn 7, song trên thực tế, việc giảng dạy các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại ở lớp 7 lại đang gặp không ít khó khăn, một bộ phận giáo viên rất ngại giảng dạy giai đoạn văn học này Vì thế, giảng dạy thế nào để học sinh dễ dàng tiếp nhận lại là điều không đơn giản Nhiều thầy cô giáo còn trẻ, vốn kiến thức, hiểu biết về văn hóa, văn học thời trung đại lại có phần hạn chế Do đó, dẫn đến tình trạng không ít giáo viên đã hiện đại hóa tác phẩm, giảng dạy văn học trung đại cũng như giảng dạy văn học hiện đại, lí giải tác phẩm một cách chung chung rồi qui vào các giá trị yêu nước, nhân đạo mà không giúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp của tác phẩm, không hiểu được cái độc đáo của mỗi tác phẩm Một số giáo viên lại nặng về giảng giải nội dung, phân tích các sự kiện lịch sử, giảng dạy văn học trung đại như các hiện tượng lịch sử, nên không khai thác hết các giá trị thẩm mỹ của văn chương cổ Về phía học sinh, có một hiện tượng phổ biến là học sinh không có hứng thú khi học văn học Việt Nam trung đại Cái hay mỗi thời mỗi khác, có những cái mà quan niệm xưa cho là hay là đẹp thì nay đã trở nên xa lạ, nếu không có vốn tri thức nhất định về văn hóa, văn học thì không thể hiểu được
Làm thế nào để có thể giảng dạy các tác phẩm văn học Việt Nam trung đại cho học sinh lớp 7 đạt hiệu quả? Xuất phát từ những thực tế nêu trên, sau nhiều năm giảng dạy và rút kinh nghiệm qua các tiết dạy, bản thân tôi lựa chọn, phát
triển và xin phát biểu sáng kiến kinh nghiệm “Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả
dạy học Văn học trung đại Việt Nam trong Chương trình Ngữ văn 7 Trường THCS Trần Phú”, với mong muốn có thể ứng dụng hiệu quả hơn trong giảng dạy
Trang 4để dạy tốt các bài thơ trữ tình trung đại trong chương trình Ngữ văn 7, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy - học môn Ngữ văn ở trường THCS
2 Mục đích nghiên cứu.
Thông qua tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn trong việc dạy, học Văn học trung đại Việt Nam, trong đó chú trọng tìm ra những khó khăn, bất cập, để đề xuất những biện pháp nâng cao chất lượng hiệu quả dạy và học Văn học trung đại
Việt Nam Tháo gỡ tâm lí “ngại dạy, ngại học” Văn học trung đại Việt Nam ở cả
giáo viên và học sinh, giúp học sinh dễ dàng, chủ động tiếp nhận kiến thức, thấy được cái hay, cái đẹp của văn thơ trung đại, hiểu được cái độc đáo của mỗi tác
phẩm, tự hào về truyền thống Lịch sử - Văn hoá dân tộc, tự bồi dưỡng tư tưởng,
tình cảm, đạo đức, quan điểm, lí tưởng thẩm mĩ … cho bản thân
3 Đối tượng nghiên cứu.
Trong khuôn khổ đề tài, tác giả tập trung nghiên cứu hoạt động dạy và học các tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 THCS Qua đó phát biểu những kinh nghiệm của bản thân ứng dụng hiệu quả trong thực tiễn tại đơn vị để dạy – học tốt các bài thơ trữ tình trung đại, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy - học môn Ngữ văn 7 (nói riêng) và môn Ngữ văn THCS (nói chung)
4 Phương pháp nghiên cứu.
- PP nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết:
Thông qua các nguồn tài liệu chính thống và các trang mạng – internet, tác giả đã nghiên cứu khá kĩ những vấn đề văn học sử Việt Nam thời kỳ trung đại, tham khảo chuẩn kiến thức kĩ năng của Bộ giáo dục, hướng dẫn dạy học bài học (Sách giáo viên Ngữ văn 7 – NXB Giáo dục) những nội dung lý thuyết liên quan đến chủ đề nghiên cứu của mình Bên cạnh đó, đọc và tiếp thu những thành tựu lý thuyết đã đạt được liên quan trực tiếp đến chủ đề nghiên cứu, các kết quả nghiên cứu của đồng nghiệp về những nội dung liên quan Từ đó bổ sung, hoàn thiện đề tài
- PP điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin:
Trong quá trình phát triển và hoàn thiện đề tài, tác giả đã tiến hành khảo sát
thực tế thông qua đàm thoại (trò chuyện với đồng nghiệp đồng môn và trò chuyện với học sinh) và điều tra bằng phiếu (thăm dò ý kiến học sinh về việc học tập các tác phẩm VHTĐ), bằng Bài kiểm tra 15 phút - chuyên đề Thơ trung đai Việt Nam.
Từ đó thu thập các thông tin cần thiết, giúp tác giả có cái nhìn toàn diện về những khó khăn khi dạy – học Văn học trung đại Việt Nam, đề xuất các giải pháp phù hợp để phát huy hiệu quả quá trình dạy – học Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 THCS
- PP thống kê, xử lý số liệu:
Sau khi khảo sát thực tế và phân tích phiếu khảo sát, thăm dò ý kiến học sinh
về việc học tập các tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam, thống kê chất lượng học sinh lớp 7 mỗi năm học qua bài kiểm tra 15 phút chuyên đề Thơ trung đại
Trang 5Việt Nam, về cơ bản tác giả đã đánh giá được những khó khăn trong dạy – học Văn học trung đại Việt Nam của giáo viên Ngữ văn và học sinh lớp 7, thấy được hiệu quả học tập (qua chất lượng bài kiểm tra chuyên đề) của học sinh qua từng
năm, sự khác biệt khi “dạy – học thông thường” với khi áp dụng sáng kiến vào
việc dạy – học Văn học trung đại Việt Nam Từ đó nhận thấy ưu điểm của sáng kiến để vận dụng trong thực tiễn
II NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận.
Là một bộ phận cấu thành trong lịch sử văn học Việt Nam, Văn học trung đại Việt Nam gắn liền với lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, được phản ánh đậm nét trong văn học Việt Nam Việc giảng dạy văn học ở nhà trường (nói chung) và dạy Văn học trung đại Việt Nam (nói riêng) theo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh là một vấn đề đã và đang được nhiều nhà nghiên cứu về phương pháp dạy học văn cũng như nhiều giáo viên giảng dạy văn học quan tâm Chương trình Ngữ văn THCS cũng dành cho bộ phận Văn học trung đại Việt Nam một vị trí quan trọng thể hiện ở thời lượng chương trình: Riêng lớp 7 đã có 8 bài học được đưa vào sách giáo khoa (chưa kể bài đọc thêm), các bài học đều có nội dung phong phú, đa dạng về hình thức nghệ thuật, thời gian sáng tác… để giúp học sinh có cái nhìn toàn diện về văn học thời kì này
Ta có thể theo dõi các tác phẩm thơ trữ tình trung đại lớp 7 qua bảng hệ thống sau:
STT Tác phẩm Tác giả Thời gian Thể loại
1 Sông núi nước Nam Lý Thường Kiệt Thế kỷ XI Thất ngôn tứtuyệt
2 Phò giá về kinh Trần Quang Khải Thế kỷ XIII Ngũ ngôn tứtuyệt
3 Côn Sơn ca Nguyễn Trãi Thế kỷ XV Lục bát
4 Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra Trần Nhân Tông Thế kỷ XIII Thất ngôn tứtuyệt
5 Bánh trôi nước Hồ Xuân Hương Thế kỷXVIII Thất ngôn tứtuyệt
6 Sau phút chia ly
Đặng Trần Côn (Đoàn Thị Điểm
dịch)
Thế kỷ XVIII
Song thất lục bát
7 Qua đèo Ngang Bà huyện ThanhQuan Thế kỷ XIX Thất ngôn bátcú đường luật
8 Bạn đến chơi nhà Nguyễn Khuyến Thế kỷ XIX Thất ngôn bátcú đường luật Ngôn ngữ sáng tác các tác phẩm trên hết bằng chữ Hán, qua xác định ngôn ngữ, thời gian ra đời và thể loại, có thể nhận thấy, Văn học trung đại Việt Nam thời kì này chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi phong cách thơ Đường của Trung Quốc Chính vì vậy, trong qúa trình dạy, cần bám sát đặc trưng thể loại, các tín hiệu nghệ
Trang 6thuật (chủ yếu là các thể thơ cổ điển, nghệ thuật đối, ước lệ, cách sử dụng từ ngữ)
để trên cơ sở đó, dẫn dắt học sinh đi tìm cái hay, cái đẹp trong tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm
2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
2.1 Số liệu thống kê:
Qua bài kiểm tra chuyên đề Văn học trung đại Việt Nam (kiểm tra 15 phút) năm học 2020 - 2021, có được có bảng thống kê số liệu điểm số như sau:
Bảng 1 Kết quả kiểm tra chuyên đề văn học trung đại Việt Nam,
khối lớp 7, năm học 2020- 2021 Khối Sĩ số
Điểm kiểm tra
Từ 0 – 4,75 Từ 5 – 6,4 Từ 6,4 – 7,75 Từ 8 - 10
7A,7B 69 30 43,4 28 40,6 10 14,6 1 1,4 Kết quả thống kê và khảo sát thực tế trò chuyện, trao đổi với đồng nghiệp, với học sinh, tác giả nhận thấy:
- Có 43,4% học sinh (HS) không thích học hoặc không am hiểu Văn học trung đại Việt Nam (điểm từ 1 đến 4,75 – yếu, kém)
- Có 40,6% HS chỉ coi việc học Văn học trung đại Việt Nam là bình thường, chỉ là điều cần và đủ (điểm từ 5 đến 6,4 – trung bình), số học sinh này chiếm đa số
- Có 16,0% HS thật sự yêu thích Văn học trung đại Việt Nam, học với sự say
mê hứng khởi đầy nhiệt tình và có kết quả kiểm tra cao (điểm từ 6,5 trở lên – khá, giỏi)
2.2 Nguyên nhân:
2.2.1 Về phía giáo viên.
Chúng ta đều biết rằng Văn học trung đại Việt Nam là bộ phận văn học đồng hành với sự phát triển của xã hội phong kiến các tác phẩm đều viết bằng ngôn ngữ Hán văn cổ hay chữ Nôm có phần xa lạ với ngôn ngữ Tiếng Việt hiện đại ngày nay Vì vậy tìm hiểu, phân tích một tác phẩm VVăn học trung đại Việt Nam
là việc làm không đơn giản Trong những năm vừa qua đội ngũ giáo viên dạy văn nói riêng đã được trang bị nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực đã thực
sự mang lại hiệu quả tốt Mặc dù vậy vẫn còn những hạn chế trong cách vận dụng phương pháp từ đội ngũ Bản thân những người dạy văn về cơ bản đã tận tâm tận lực với nghề, tích cực nghiên cứu tìm hiểu các kiến thức Tuy nhiên với
sự đa dạng và phức tạp của Văn học trung đại Việt Nam thì hiệu quả dạy phần văn học này vẫn không tránh khỏi những hạn chế Các điển tích, điển cố của Văn học trung đại Việt Nam là phức tạp và đa nghĩa Vì vậy đòi hỏi phải có một tư duy hết sức khoa học, hết sức sáng tạo đối với đội ngũ giáo viên khi thực hiện phần văn học quan trọng này
2.2.2 Về phía học sinh.
Trang 7Thể loại, thi pháp văn học cổ có nhiều xa lạ với thi pháp văn học đương đại nên đó là điều khó khăn cho học sinh tiếp nhận Vốn sống, kinh nghiệm thực tế học sinh còn ít, học sinh khó khăn khi tái hiện hoàn cảnh xã hội, hiểu các điển tích, điển cố được sử dụng trong tác phẩm văn học cổ Thêm nữa:
- Phần lớn tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam được viết bằng chữ Hán, thứ chữ vay mượn nên khó hiểu, khô khan, do đó gây ít nhiều trở ngại cho việc gây dựng hứng thú học tập ở HS
- Vốn ngôn ngữ Hán Việt chưa nhiều nên HS khó nắm bắt phần nguyên âm của bài thơ
- Chưa đủ trình độ nhận thức được nghệ thuật uyên bác tinh tế của thơ Đường
- HS chưa soạn bài mới đầy đủ trước khi đến lớp, sau khi học về ít học bài cũ
- HS lớp 7 chưa có ý thức cao trong hoạt động học, khó có thể tập trung chú
ý lâu dài, khó có cảm giác đắm mình trọn vẹn trong tác phẩm để hiểu sâu về bài
học
3 Các giải pháp đã sử dụng để nâng cao hiệu quả dạy và học Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 THCS
3.1 Phương hướng chung khi dạy – học Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 THCS
Thứ nhất: khi giảng dạy các tác phẩm văn chương trung đại, giáo viên phải
dựng lại được không khí văn hóa, lịch sử của thời đại, phải tạo được sự đồng cảm
về văn hóa, văn học Từ điểm xuất phát là chân trời hiện tại, Giáo viên phải giúp cho học sinh trở lại chân trời đầu tiên để học tập cách cảm, cách nghĩ của người xưa Tác phẩm phải được đặt trong hoàn cảnh sinh thành ra nó, bởi lẽ sáng tạo văn học thường bắt nguồn từ một yếu tố có thực nào đó trong lịch sử Do đó, tiếp
nhận văn học Việt Nam trung đại phải gắn với hoàn cảnh lịch sử Tác phẩm Sông núi nước Nam (Nam quốc sơn hà) của Lí Thường Kiệt phải đặt trong hoàn cảnh kháng chiến chống Tống trên sông Như Nguyệt, tiếp nhận Phò giá về kinh (Tụng giá hoàn kinh sư) của Trần Quang Khải phải đặt trong hoàn cảnh quân và dân nhà
Trần đang ca khúc khải hoàn sau cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông xâm lược… Từ đó mới hiểu được giá trị của tác phẩm và đồng cảm với tác giả, hiểu được hào khí của thời đại, thế đứng của dân tộc
Thứ hai: giảng dạy Văn học trung đại Việt Nam phải dựa trên thi pháp văn
chương trung đại Kiến thức về thi pháp Văn học trung đại Việt Nam sẽ là chiếc chìa khóa giúp học sinh có thể giải mã các tác phẩm văn chương
Thi pháp văn chương trung đại có thể nhận thấy là ngôn từ cô đọng hàm súc, bút pháp tả cảnh ngụ tình, gợi nhiều hơn tả, phép đối, con người và hiên nhiên thường được dặt trong mối quan hệ tương thông, tương hợp Giáo viên cần căn cứ vào những đặc trưng trong đó để phân tích các bài Thơ Trung đại
Trang 8Thứ ba: Giảng dạy Văn học trung đại Việt Nam phải bám sát đặc trưng thể
loại Trong chương trình Ngữ văn 7 văn THCS, học sinh được tiếp xúc với nhiều thể loại khác nhau như: Thơ thất ngôn bát cú Đường luật, Thất ngôn tứ tuyệt, Ngũ ngôn tứ tuyệt, Song thất lục bát, Lục bát Mỗi thể loại có một kết cấu riêng mang những đặc trưng riêng Do đó dạy - học Văn học trung đại Việt Nam cần phải nắm vững đặc trưng của từng thể loại Tiếp nhận thơ Đường phải thấy được cái hay của nghệ thuật đối câu, đối chữ, đối ý, đối lời Bên cạnh đó là tính chất chặt chẽ của niêm, luật, tính cô đọng hàm súc, ý tại ngôn ngoại Do đó, trước khi tiếp xúc với các thể loại, giáo viên cần giới thiệu cho học sinh một cách đầy đủ và rõ ràng
về đặc trưng thể loại đó để học sinh có thể tự mình tiếp cận tác phẩm Trong quá trình học tập ở lớp, hướng dẫn học sinh bám sát đặc trưng thể loại để chiếm lĩnh tác phẩm
Thứ tư: Giảng dạy các tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam phải đặt trong
mối liên hệ với cuộc sống thực tại hôm nay Sẽ vô cùng buồn tẻ nếu học sinh chỉ biết rằng, mình đang học những tác phẩm của người xưa, những câu chuyện của cha ông trong quá khứ mà các em không tìm thấy ý nghĩa trong hiện tại Từ hiện tại, giáo viên phải dẫn các em trở về với chân trời đầu tiên để khám phá, chiếm lĩnh tác phẩm Từ chân trời đầu tiên ấy, chúng ta phải đưa các em về với hiện tại
thì tác phẩm văn học mới thực sự có ý nghĩa Hai câu thơ đầu Phò giá về kinh như
dựng lên một tượng đài bất hủ về hào khí dân tộc thời Trần trong kháng chiến chống xâm lược, như nhắc nhở chúng ta về sức mạnh chính nghĩa của dân tộc ta trải qua lịch sử dựng nước và gữi nước, giúp các em biết yêu thêm cuộc sống hòa bình mà mình đang sống Chân lý khách quan về sự tồn tại độc lập có chủ quyền
của quốc gia trong Nam quốc sơn hà (Lí Thường Kiệt) sẽ giúp các em biết ý thức
rằng mình phải có trách nhiệm trong việc giữ gìn độc lập chủ quyền của dân tộc trong thời điểm nhạy cảm hiện nay… Vấn đề đặt ra trong dạy học văn không chỉ
là cung cấp cho học sinh những tri thức về con người và cuộc sống trong tác phẩm
mà phải đưa tác phẩm ấy trở về với thực tiễn hôm nay, với những vấn đề nhân sinh mà con người hôm nay đang băn khoăn, trăn trở
3.2 Sự chuẩn bị cần thiết khi dạy – học Văn học trung đại Việt Nam trong Chương trình Ngữ văn 7 THCS.
3.2.1 Về phía giáo viên: [Tìm hiểu bài kĩ lưỡng nhuần nhuyễn đến mức
thuộc thơ, sống với bài thơ, tìm hiểu tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm để hiểu được thấu đáo nội dung tư tưởng của tác phẩm Hướng dẫn HS soạn kĩ ở nhà, kiểm tra kĩ bài soạn của HS, có biện pháp nhắc nhở, phê bình hay báo với giáo viên chủ nhiệm nếu HS có biểu hiện soạn chống đối như: soạn sơ sài, soạn nhưng chỉ là chép lại mà không hiểu, không nhớ.] (1) Trong công tác chuẩn bị cho dạy – học Văn học trung đại Việt Nam, giáo viên cần chuẩn bị một số nội dung sau:
- Chuẩn bị về kiến thức chuyên môn:
Học Văn học trung đại Việt Nam là phải được tắm mình trong hoàn cảnh lịch
sử, trăn trở cùng nhân vật, hít thở không khí thời đại đương đại, sức thu hút đầu tiên đó là ngôn ngữ Giáo viên phải khai thác triệt để được kênh chữ, bằng vốn ngôn ngữ Hán Việt của mình, giáo viên phải giúp HS nắm bắt được nội dung,
Trang 9nghệ thuật đặc sắc của bài, việc khai thác có dụng ý những từ ngữ “đắt” trong tác phẩm sẽ tạo tiền đề cho HS thâm nhập sâu tác phẩm
Ví dụ:
Dạy bài “Bạn đến chơi nhà” – Nguyễn Khuyến (Sách Ngữ văn 7, tập 1)
Với văn bản này, GV nhấn trọng tâm vào từ “nay” sẽ giúp HS cảm nhận
được khái niệm thời gian tình cảm:
“Đã bấy lâu/ nay/ bác tới nhà”
Sự trông mong da diết đến bây giờ mới được thỏa mãn, được thể hiện trọn
vẹn ở từ nay rất đắt; biết nhấn mạnh, GV sẽ khai thác tốt nội dung tình bạn thắm
thiết được thể hiện bước đầu trong tác phẩm
- Nắm vững các thể thơ và đặc trưng thể loại:
Các tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam thường được thể hiện bằng văn vần, các tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 7 đều
là thơ, thể thơ được ưa chuộng là dạng thất ngôn bát cú Đường luật GV cần nhấn mạnh, trong thơ trung đại, nghệ thuật đối rất được coi trọng, cảm xúc là chủ đạo, trình tự chi tiết lớp lang có thể được xem nhẹ
Ví dụ: Khi nói về thân phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến, Hồ Xuân
Hương không cần miêu tả, kể lể một cách chi tiết cụ thể, mà chỉ qua mấy từ Thân
em, bảy nổi ba chìm, rắn nát, thế là bao nhiêu tủi cực, cay đắng của người phụ nữ
trong xã hội phong kiến đã được phơi bày
Hay:
Khi dạy bài thơ “Qua Đèo Ngang” (Bà huyện Thanh Quan), đây là một bài
thơ tuân theo các quy định nghiêm ngặt của phong cách thơ Đường Vì vậy, giáo viên có thể hướng dẫn HS khai thác theo bố cục của bài thất ngôn bát cú, gồm 4 phần đề - thực – luận – kết Ở mỗi phần luôn có sự song hành bức tranh cảnh và bức tranh tâm trạng, giáo viên cần chú ý hướng dẫn HS khai thác tìm hiểu
Nhưng với bài thơ “Bạn đến chơi nhà” (Nguyễn Khuyến), vẫn là đề thực
-luận - kết với niêm, luật, vần, đối rất chuẩn như luật thơ Đường quy định nhưng phá cách ở ý tưởng, ở cấu tứ bài thơ Vì thế, khi dạy bài thơ này nên đi theo diễn biến tự nhiên quá trình cảm xúc của nhân vật trữ tình, nên chia bài thơ theo 3 ý như sau: 1 -Cảm xúc khi bạn tới chơi (câu 1); 2 - Cảm xúc về gia cảnh (câu 2 đến câu 7); 3 - Cảm xúc về tình bạn (câu 8)…
- Chuẩn bị vốn kiến thức nhất định về văn học sử:
Nắm vững về tiến trình phát triển văn học sử, sẽ giúp GV có cái nhìn bao quát hơn, dễ dàng đưa tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam vào bối cảnh lịch sử, hoàn cảnh sáng tác, vì mỗi tác phẩm thường gắn với tiến trình lịch sử; tác phẩm thường được phả hồn thời đại, thông qua lăng kính chủ quan, ý thức hệ cùng với nhân sinh quan, tác giả gởi gắm tâm tư tình cảm của mình, của dân tộc vào tác phẩm
Ví dụ:
Trang 10Dạy bài “Nam quốc sơn hà”, giáo viên cần chú ý đặc điểm lịch sử của giai
đoạn này Tác phẩm được sáng tác trong lúc cuộc kháng chiến chống giặc Tống xâm lược, tác phẩm là một bản tuyên ngôn độc lập, cổ vũ tinh thần chiến đấu cho tướng sĩ Nhà Lý, là lời cảnh báo đanh thép đối với kẻ thù về sự bại vong của kẻ xâm lược
Có kiến thức về văn học sử, việc truyền thụ của giáo viên sẽ toàn diện, chính xác hơn
- Chuẩn bị về kỹ năng sư phạm:
GV cần chuẩn bị tốt nghiệp vụ sư phạm khi đứng lớp Việc sử dụng thủ thuật
sư phạm nào, với mức độ ra sao là tùy thuộc vào bản lĩnh của giáo viên Bằng kinh nghiệm thực tế, học hỏi đồng nghiệp, giáo viên sẽ có nhiều cách tiếp cận và giải mã nội dung tác phẩm; tuy nhiên kỹ năng cần và đủ của giáo viên dạy Văn là thái độ nghiêm túc, chuẩn xác, toàn diện đối với tác phẩm phân tích
3.2.2 Về phía học sinh: cần chuẩn bị bài soạn chu đáo trên cơ sở hướng dẫn
của hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa và sự hướng dẫn của giáo viên Với HS học tốt, cần đọc thêm tư liệu để bước đầu hiểu được tác phẩm, sưu tầm các câu thơ, bài thơ có nét tương đồng với tác phẩm sắp học hay các nhận định về tác phẩm
3.3 Giải pháp tiếp cận tác phẩm để khai thác nội dung và nghệ thuật.
3.3.1 Tiếp cận tác phẩm từ góc độ lịch sử:
Tác phẩm Văn học trung đại Việt Nam phản ánh lịch sử xã hội đương đại Nắm được lịch sử xã hội, thời điểm ra đời của tác phẩm, ý thức hệ của tác giả, giáo viên có thể thâu tóm được chính xác và toàn diện tư tưởng chủ đề của tác phẩm
Mỗi giai đoạn lịch sử đều có sự tương ứng với lực lượng sáng tác và ý thức
hệ chủ đạo bấy giờ Vốn kiến thức của giáo viên phải đáp ứng được yêu cầu hiểu biết này Nghiên cứu, tham khảo tài liệu bổ trợ, trong chừng mực nào đó, ranh giới Văn -Sử không phải là rào cản nữa, bài giảng sẽ phong phú hơn, học sinh có thêm hứng thú học tập, khi vừa giải mã nội dung tác phẩm vừa được tắm mình trong không khí thời đại đương thời
3.3.2: Tiếp cận tác phẩm từ hoàn cảnh sáng tác:
Mỗi tác phẩm đều có sự ra đời rất riêng, đôi khi rất đặc biệt Cảm hứng ban đầu, được tác giả thai nghén, trở thành đứa con tinh thần, truyền đến những thế hệ sau nhiều ám ảnh vấn vương, khi được tiếp xúc
Ví dụ:
Nữ sĩ tài hoa Bà Huyện Thanh Quan, dù lòng nhớ nước thương nhà có đậm
đà đến đâu, nếu không có cảnh Đèo Ngang bóng ái hoang sơ thì chúng ta chưa chắc có cảnh:
“Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà