Mục Nội dung Trang2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3 2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 3 2.3.2
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM VẬN DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP VÀ KỸ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MÔN
NGỮ VĂN LỚP 7 Ở TRƯỜNG THCS PHÚ LỆ
Người thực hiện: Hà Thùy Dung
Chức vụ: Giáo viên Đơn vị công tác: Trường THCS Phú Lệ SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ Văn
THANH HOÁ NĂM 2021
Trang 2Mục Nội dung Trang
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3 2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 3
2.3.2 Phương pháp dạy học nhóm trong hoạt động hình thành kiến thức 7
2.3.5 Phương pháp, kỹ thuật trong hoạt động và tìm tòi,mở rộng 15
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3
1 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Như chúng ta đã biết chương trình Giáo dục phổ thông mới đặc biệt đề cao đến tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Trong quá trình dạy học, học sinh được đặt vào trung tâm của hoạt động học Bài toán đặt ra cho người
dạy là cần thay đổi phương pháp dạy học Trong đó phương pháp dạy học tích cực là việc lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học, giáo viên là người
nêu và gợi mở lên vấn đề bằng nhiều cách khác nhau nhằm mang lại sự hào hứng, sự tự giác cho học sinh Như vậy, học sinh sẽ tự học, tự nhiên cứu, tự trình bày và giải quyết các vấn đề để đưa ra kết luận cụ thể Phương pháp này tăng cường sự kết nối, thực hành giữa các học sinh trong môn học, tiết học Học sinh sẽ dễ dàng ghi nhớ kiến thức, thông qua việc tự mình tư duy và tìm tòi khám phá Giáo viên áp dụng nhiều cách để gợi mở vấn đề, vấn đáp, tương tác, thảo luận nhóm hay chơi các trò chơi…
Có thể thấy, đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề được đề cập, bàn luận
và thực hiện trong nhiều năm qua Đặc biệt trong những năm gần đây, với việc chuẩn bị thực hiện giảng dạy theo chương trình sách giáo khoa mới thì đổi mới phương pháp dạy học càng được các nhà trường chú trọng thúc đẩy và phát huy một cách có hiệu quả Phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập đồng nghĩa với việc chuyển từ dạy học lấy giáo viên làm trung tâm sang dạy học lấy người học làm trung tâm
Xuất phát từ những lý do mang tính thực tiễn trên, tôi đã lựa chọn đề tài:
“Vận dụng phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực để nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn lớp 7 ở trường THCS Phú Lệ” để nghiên cứu và chia sẻ
với đồng nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả đổi mới trong dạy học môn Ngữ văn theo hướng phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh
1.2 Mục đích nghiên cứu
Khi lựa chọn đề tài này, tôi hướng đến mục đích nghiên cứu là: chỉ ra và phát huy hiệu quả cao hơn nữa các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực vào dạy Ngữ văn lớp 7 để từ đó phát huy năng lực và phẩm chất của học sinh, tạo hứng thú học tập cho học sinh Đồng thời đề tài còn có mục tiêu là nâng cao chất lượng học môn Ngữ văn tại trường THCS Phú Lệ
Chia sẻ với đồng nghiệp một số kinh nghiệm dạy học của bản thân đã áp dụng tại trường THCS Phú Lệ
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Học sinh lớp 7 trường THCS Phú Lệ Các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện đề tài, cần có sự kết hợp của nhiều phương pháp Với sáng kiến kinh nghiệm này, tôi vận dụng các phương pháp cơ bản sau:
Trang 4Phương pháp thống kê; Phương pháp điều tra, khảo sát, theo dõi thực tế tại lớp 7; Phương pháp đọc và nghiên cứu sách, tài liệu; Vận dụng thực hành trong giảng dạy; So sánh, tổng kết, rút kinh nghiệm; Phương pháp phân tích tổng hợp Tôi đã xây dựng kế hoạch nghiên cứu và thực hiện theo các bước sau: Xây dựng chi tiết kế hoạch; Tiến hành điều tra thực tế; Thực nghiệm sư phạm; Thu kết quả; Viết bài
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Trước hết chúng ta cần hiểu rõ khái niệm phương pháp dạy học là gì?
Phương pháp dạy học chính là cách thức, sự tương tác chung giữa giáo viên
và học sinh ở trong điều kiện dạy học nhất định, nhằm đạt được các mục tiêu của việc dạy học
Có ba bình diện cần xem xét trong phương pháp dạy học, bao gồm: quan điểm, phương pháp dạy cụ thể và kỹ thuật dạy học
Trong đó phương pháp dạy học tích cực là việc lấy học sinh làm trung tâm
của quá trình dạy học, giáo viên là người nêu và gợi mở lên vấn đề bằng nhiều cách khác nhau mang lại sự hào hứng, sự tự giác của học sinh Học sinh sẽ tự học, tự nhiên cứu, tự trình bày và giải quyết các vấn đề để đưa ra kết luận cụ thể Phương pháp này tăng cường sự kết nối, thực hành giữa các học sinh trong môn học, tiết học Học sinh sẽ dễ dàng ghi nhớ kiến thức, thông qua việc tự mình tư duy và tìm tòi khám phá Giáo viên áp dụng nhiều cách để gợi mở vấn đề, vấn đáp, tương tác, thảo luận nhóm hay chơi các trò chơi …
Như vậy, có thể nói phương pháp dạy học tích cực chính là hoạt động và chủ động trái với không hoạt động và thụ động Chúng ta có thể kể ra một số phương pháp dạy học tích cực như:
Phương pháp dạy học nhóm; Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình; Phương pháp giải quyết vấn đề; Phương pháp đóng vai; Phương pháp trò chơi; Phương pháp dự án (dạy học theo dự án); Phương pháp bàn tay nặn bột;
Kĩ thuật dạy học là những biện pháp, cách thức hành động của giáo viên trong các tình huống hành động nhỏ nhằm thực hiện và điều khiển quá trình dạy học Các kĩ thuật dạy học chưa phải là các phương pháp dạy học độc lập mà là những thành phần của phương pháp dạy học Ví dụ, trong phương pháp thảo luận nhóm có các kĩ thuật dạy học như: kĩ thuật chia nhóm, kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật phòng tranh, kĩ thuật các mảnh ghép,
Tuy nhiên, có thể khẳng định kỹ thuật dạy học tích cực chính là hạt nhân của phương pháp dạy học tích cực, hướng tới việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh, nghĩa là hướng tới việc phát huy tính tích cực, chủ động của người học chứ không chỉ hướng vào việc phát huy tính tích cực của người dạy Giáo viên cần nắm chắc một số kỹ thuật dạy học tích cực hiệu quả, cơ bản sau:
Trang 5Kỹ thuật các mảnh ghép; Kỹ thuật khăn trải bàn; Kỹ thuật động não; Kỹ thuật bể cá; Kỹ thuật tia chớp…
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Vấn đề đổi mới trong giáo dục luôn được đặt ra đối với ngành giáo dục nói riêng và toàn xã hội nói chung Đảng và Nhà nước cũng đặc biệt quan tâm đến vấn đề này nhất là trong giai đoạn phát triển và hội nhập hiện nay Chính vì vậy Ban chấp hành Trung ương Đảng đã ban hành Nghị quyết 29 hội nghị TW8 khoá XI về đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Bộ giáo dục và đào tạo đã xác định: “ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”;
“ Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”
Trường THCS Phú Lệ tôi đang công tác là một ngôi trường luôn chú trọng đến chất lượng dạy và học Ban giám hiệu nhà trường luôn tạo mọi điều kiện để giáo viên phát huy, sáng tạo trong giảng dạy
Bên cạnh đó, hệ thống tài liệu, các game show của các chương trình truyền hình, trên mạng khá phong phú đã gợi mở, tạo ý tưởng thuận tiện cho việc soạn giảng, biến đổi, sáng tạo thành những trò chơi có thể kết hợp trong giờ giảng, đồng thời tạo hứng thú cho học sinh học tập Khắc sâu kiến thức bằng những trò chơi, tiện ích thích hợp
Bên cạnh những thuận lợi trên, trong quá trình giảng dạy, giáo viên gặp phải một số khó khăn nhất định:
Giáo viên mất nhiều thời gian và công sức để soạn bài, thiết kế các trò chơi Một số học sinh chưa có ý thức tự giác trong học tập, còn lơ là và chủ quan, thiếu tính tích cực trong học tập nhất là môn Văn
Một bộ phận không nhỏ học sinh ngày càng có xu hướng không thích học văn vì cho rằng đây là môn học thuộc, dài, khó học Một số em chưa thật sự mạnh dạn, nhận thức quá kém so với các bạn cùng trang lứa nên có tâm lí tự ti, mặc cảm, không dám trình bày ý kiến của mình vì sợ sai các bạn chê cười dẫn đến kết quả học tập không cao
2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.3.1 Các phương pháp và kỹ thuật, tổ chức hoạt động khởi động
Hoạt động khởi động được tổ chức khi bắt đầu một bài học nhằm giúp học sinh huy động vốn kiến thức và kĩ năng đã có để chuẩn bị tiếp nhận kiến thức và
kĩ năng mới Tại sao cần có hoạt động này? Việc tiếp thu kiến thức mới bao giờ cũng dựa trên những kinh nghiệm đã có trước đó của người học, giúp giáo viên tìm hiểu xem học sinh có hiểu biết như thế nào về những vấn đề trong cuộc sống
Trang 6có liên quan đến nội dung của bài học; tạo hứng thú và một tâm thế tích cực để học sinh bước vào bài học mới Có thể nói hoạt động khởi động có nhiệm vụ khơi gợi, kích thích học trò mong muốn được tìm hiểu, khám phá bằng những hoạt động tiếp theo trong giờ học, thậm chí là sau giờ học Muốn như vậy, hoạt động khởi động cần tạo ra mâu thuẫn trong nhận thức cho học trò Đây là tiền đề
để thực hiện một loạt các hoạt động hình thành kiến thức, tìm tòi, giải quyết vấn
đề Và tất nhiên giáo viên phải là người có ý tưởng, phải thật khéo léo gợi mở vấn đề của bài học, kích thích trí tò mò và tạo hứng thú cho các em học sinh giáo viên có thể khởi động bài học bằng cách cho HS quan sát tranh ảnh/ xem video trên máy chiếu
Khi thiết kế nhiệm vụ của hoạt động khởi động trong các tiết dạy về ca dao, giáo viên cần sử dụng linh hoạt các hình thức khởi động để phát huy tính tích cực của học sinh Với các hình thức khởi động bài học như: tổ chức thi tài hiểu biết, xem tranh/video và trả lời các câu hỏi, thi hát dân ca…
Cách thức tiến hành: Tùy thuộc vào đặc điểm nội dung của từng bài học,
Mục đích về kiến thức cần khởi động của giáo viên để lựa chọn các kỹ thuật dạy học khác nhau
Ví dụ 1: Bài “Cổng trường mở ra” với mục tiêu bài học là giúp học sinh chỉ ra được những chi tiết thể hiện tâm trạng của người mẹ trước ngày khai trường đầu tiên của con; trình bày được tình cảm thiêng liêng của cha mẹ dành cho con cái và ý nghĩa của nhà trường đối với cuộc đời của mỗi con người Từ mục tiêu trên, tôi có thể tiến hành hoạt động khởi động với câu hỏi mang tính chất đặt vấn đề và gợi mở:
Văn bản sau đây có nhan đề là “Cổng trường mở ra” Đã trải qua quãng thời gian được học tập dưới mái trường, theo em, cổng trường mở ra cho em những điều kì diệu gì?
Sau khi học sinh trả lời bài tập tình huống trên thì tôi sẽ hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung bài học Và mục tiêu bài học sẽ dễ dàng được học sinh tiếp thu và lĩnh hội, vận dụng
Ví dụ 2: Khởi động bài “Những câu hát châm biếm”, giáo viên có thể cho học sinh xem tranh và trả lời các câu hỏi Học sinh hoạt động nhóm từ 2, 3 phút Những hình ảnh sau đây gợi cho em liên tưởng đến bài ca dao nào đã học (hoặc đã biết)?
Theo em, những bài ca dao đó thể hiện nội dung gì?
Trang 7(Tranh 1: Em liên tưởng đến bài ca dao nào?)
(Tranh 2: Em liên tưởng đến bài ca dao nào?)
Trang 8(Tranh 3: Em liên tưởng đến bài ca dao nào?)
Ví dụ 3: Khởi động bài “Những câu hát về tình cảm gia đình”, học sinh lắng
nghe bài hát dân ca về tình cảm gia đình và nêu cảm nhận (hoạt động cá nhân)
Ví dụ 4 : Bài “Sông núi nước Nam” có mục tiêu bài học là giúp học sinh:
chỉ ra được những yếu tố thể hiện tinh thần độc lập, khí phách hào hùng, khát vọng lớn lao của dân tộc trong bài thơ Tôi có thể tiến hành hoạt động khởi động
qua việc tổ chức trò chơi “Thi tài hiểu biết lịch sử của em” Cả lớp chia làm 4
đội thi tương ứng với 4 tổ
Cho các sự kiện, chiến công của một số nhân vật lịch sử Sau đó yêu cầu các đội nói tên nhân vật, đội nào giơ tay trước sẽ được quyền trả lời Đội thi nào chiến thắng sẽ nhận được một tràng vỗ tay chúc mừng của cả lớp hay phần thưởng của cô giáo
(1) 16 tuổi, căm thù giặc đến bóp nát quả cam trong tay ở bến Bình Than
mà không hề hay biết, giương cao lá cờ thêu sáu chữ vàng “Phá cường địch báo
hoàng ân”, góp công đánh thắng giặc Mông - Nguyên lần thứ hai -> Đáp án: Trần Quốc Toản
(2) Ba lần cầm quân đánh đuổi giặc Mông - Nguyên, được nhân dân tôn
vinh là Đức Thánh Trần, là người viết áng văn bất hủ “Hịch tướng sĩ” ->Đáp án: Trần Hưng Đạo
(3) Đánh bại quân Tống vào năm 1075- 1077, nổi tiếng với chiến thắng
trên phòng tuyến sông Như Nguyệt và thường được coi là tác giả của bài thơ
thần “Nam quốc sơn hà” -> Đáp án: Lý Thường Kiệt
Trang 9(4) Ban “Chiếu đời đô” (Thiên đô chiếu) vào mùa xuân năm 1010 để
chuyển dời kinh đô của nước Đại Cồ Việt từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra thành Đại
La (Hà Nội) -> Đáp án: Lí Công Uẩn
Áp dụng hoạt động khởi động trên không những giúp học sinh nhớ lại kiến thức liên môn Văn – Sử mà còn giúp các em có tâm lý vui vẻ, hào hứng để bước vào nội dung chính bài học
Như vậy, để thực hiện hoạt động khởi động cho các bài trên, giáo viên đã vận dụng các phương pháp dạy học tích cực như: Phương pháp dạy học nhóm (học sinh trao đổi thảo luận với bạn rồi đưa ra ý kiến); Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (học sinh nghiên cứu cụ thể một bài ca dao đã biết đến); Phương pháp giải quyết vấn đề (động não, suy nghĩ và giải quyết các câu hỏi/ bài tập tình huống mà giáo viên đưa ra)
2.3.2 Phương pháp, kỹ thuật dạy học hoạt động hình thành kiến thức
Giáo viên có thể sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm để giúp học sinh hình thành và khắc sâu kiến thức Bản chất dạy học nhóm còn được gọi bằng những tên khác nhau như: dạy học hợp tác, dạy học theo nhóm nhỏ Trong đó học sinh của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp Dạy học nhóm nếu được tổ chức tốt sẽ phát huy được tính tích cực, tính trách nhiệm, phát triển năng lực cộng tác làm việc và năng lực giao tiếp, thuyết trình của học sinh
Trong hoạt động hợp tác nhóm, học sinh phải nhận thấy được trách nhiệm giải quyết nhiệm vụ chung của mình Vì vậy các thành viên của nhóm phải gắn kết với nhau theo cách nghĩ mỗi cá nhân cũng như toàn nhóm chỉ có thể thành công nếu cố gắng hết sức mình Nếu một bạn nào trong nhóm không hoàn thành thì chắc chắn nhiệm vụ của cả nhóm sẽ không hoàn thành Vì vậy, ngay từ đầu tôi xác định rõ cho các em hiểu được trách nhiệm của mình trong nhóm học tập là: thực hiện nhiệm vụ được giao - đảm bảo các thành viên trong nhóm mình đều hoàn thành nhiệm vụ được giao (bạn nào xong trước thì cùng hỗ trợ cho bạn mình
để nhiệm vụ của nhóm được hoàn thành, nhắc các bạn cùng tham gia thảo luận) Nhóm học tập được tổ chức sao cho từng thành viên trong nhóm không thể trốn tránh công việc, hoặc trách nhiệm học tập Mọi thành viên đều phải học, đóng góp phần mình vào công việc chung và thành công của nhóm Mỗi thành viên thực hiện một vai trò nhất định Các vai trò ấy được luân phiên thường trong các nội dung hoạt động khác nhau (nhóm trưởng, thư kí, báo cáo viên…) Mỗi thành viên đều hiểu rằng không thể dựa vào công việc của người khác Dưới sự điều khiển của nhóm trưởng, tất cả các thành viên trong nhóm đều phải làm việc Có thể mỗi cá nhân có tiến độ thực hiện công việc khác nhau Nếu gặp khó khăn hay tốc độ chưa đảm bảo, tôi khuyến khích các em có năng lực tốt hơn theo dõi giúp đỡ bạn Khi cần thảo luận hoặc thống nhất nội dung gì, nhóm trưởng nêu yêu cầu, mọi thành viên trong nhóm đều có trách nhiệm đóng
Trang 10góp ý kiến Nhóm sẽ kịp thời biểu dương những bạn có nhiều ý kiến hay hoặc những thành viên vốn rụt rè nhút nhát mà có tiến bộ Từ đó nâng cao trách nhiệm của mỗi cá nhân trong nhóm
Cách thức tổ chức: giáo viên thực hiện theo qui trình 4 bước:
Bước 1: Giáo viên nêu nhiệm vụ, có thể đưa câu hỏi lên máy chiếu
Bước 2: Giao nhiệm vụ cho học sinh thảo luận Bao quát, kiểm tra quá
trình hoạt động của học sinh
Bước 3: Các nhóm báo cáo kết quả, nhận xét, bổ sung.
Bước 4: Giáo viên nhận xét, đánh giá – kết luận
Ví dụ : Ứng dụng “kĩ thuật động não khi dạy bài “Những câu hát châm biếm” Ngữ văn 7
Đây là bài ca giúp HS nắm được ứng xử của các tác giả dân gian trước những thói hư tật xấu, những hủ tục lạc hậu trong xã hội Hiểu được một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của những bài ca dao thuộc chủ đề châm biếm Giáo viên có thể áp dụng kĩ thuật “Động não”
* Vấn đề được tìm hiểu đưa ra trước tập thể lớp theo câu hỏi:
Giáo viên: Trong bài ca dao thứ nhất, chân dung “chú tôi” được giới thiệu qua những chi tiết nào?
Học sinh sẽ đưa ra nhiều tín hiệu Trong đó có thông tin được thể hiện qua
từ “hay”, “ước”
“hay” + tửu, tăm
+ nước chè đặc
+ nằm ngủ trưa
“ước” + ngày mưa
+ đêm thừa trống canh [2]
=> HS có thể có các cách hiểu khác nhau:
* GV tập hợp ý kiến và tiếp tục phát vấn: Em hiểu như thế nào về từ “hay” ?
“Hay” => giỏi giang; biết nhiều; ham thích
Giáo viên: Nghĩa của từ “hay” trong từ điển được hiểu là gì ?
HS: giỏi giang [2]
Giáo viên: Theo em, từ “hay” ở bài ca này có được hiểu là “giỏi giang” không? Vì sao?
=> Từ việc tìm hiểu tập thể (động não) như vậy, các ý kiến sẽ được thẩm định, làm sáng tỏ
Như vậy, chúng ta có thể thấy phương pháp dạy học theo nhóm sẽ tránh được cách dạy học thụ động trước đây, học sinh sẽ phát huy được tính chủ động, sáng tạo Học sinh tự khám phá, lĩnh hội kiến thức dưới sự dẫn dắt, hướng dẫn của thầy cô, các em có cơ hội sẻ chia kiến thức, trình bày trước lớp Do vậy, giờ học sẽ rất sôi nổi, học sinh hứng thú Các em nắm chắc kiến thức và ghi nhớ sâu,