Rèn luyện kỹ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 8

MỤC LỤC MỤC LỤCSỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NÔNG CỐNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM RÈN LUYỆN KỸ NĂNG VIẾT VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 8 Người thực hiện: NGÔ TH

MỤC LỤC MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NÔNG CỐNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG VIẾT VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH LỚP 8

Người thực hiện: NGÔ THỊ THỦY Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Thăng Bình SKKN thuộc môn : Ngữ Văn

NÔNG CỐNG, NĂM 2021

Số TT Nội dung Trang

9 3 Các hình thức và biện pháp thực hiện rèn luyện kỹ

năng làm văn nghị luận cho học sinh lớp 8,9 9

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 1- Lý do chọn đề tài

a Cơ sở khoa học

Môn Ngữ văn là môn học kết tinh những giá trị văn hoá truyền thống vànhân loại Học văn không những giúp chúng ta mở mang tri thức mà còn gópphần hoàn thiện nhân cách con người, góp phần hình thành thế giới quan khoahọc, bồi dưỡng những tình cảm tốt đẹp cho con người Để học tốt môn Ngữ vănđòi hỏi người học phải có sự say mê, có hứng thú trong mỗi bài học Vậy để gâyhứng thú cho học sinh và đạt được hiệu quả trong mỗi tiết dạy, đòi hỏi ngườigiáo viên phải biết vận dụng khéo léo các phương pháp dạy học nhằm phát huytính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Như chúng ta đã biết, Chương trình ngữ văn THCS được cấu tạo 2 vòngtương ứng với hai lớp đầu cấp (lớp 6 và lớp 7) và 2 lớp cuối cấp (lớp 8 và lớp 9).Môn học gồm 3 phân môn: Văn học; Tiếng Việt và Tập làm văn Cấu tạo củasách giáo khoa theo từng bài Nội dung kiến thức của 3 môn học có mối quan hệchặt chẽ hỗ trợ cho nhau

Mục tiêu của chương trình là đi từ Văn bản đến Tiếng Việt và vận dụngvào thực hành nói viết trong làm văn Nghĩa là từ việc đọc hiểu văn bản đến cảmnhận, đánh giá suy nghĩ về giá trị tư tưởng tình cảm và nghệ thuật đặc sắc củacác văn bản tương đối chuẩn mực, kết hợp cùng vốn từ vựng, cú pháp trongTiếng Việt sẽ giúp học sinh biết vận dụng những kiến thức đã học để nói (viết)thành thạo, biết xây dựng một số kiểu loại văn bản theo đúng phương pháp vàđặc trưng của kiểu loại văn bản đó, đáp ứng yêu cầu của môn học So vớichương trình cũ, phân môn Tập làm văn (TLV) trong chương trình thay sáchđược coi trọng hơn, số tiết học tăng nhiều lên Nội dung kiến thức đầy đủ hơn đểđáp ứng với yêu cầu thực tiễn đời sống xã hội Trong chương trình TLV Trunghọc cơ sở, học sinh được học tập rèn luyện kĩ năng làm văn với 6 kiểu loại vănbản Đó là: văn bản tự sự, văn bản miêu tả, văn bản biểu cảm, văn bản nghị luận,văn bản thuyết minh, văn bản hành chính - công vụ Chương trình TLV tập

trung cung cấp cho học sinh những kiến thức kĩ năng cơ bản của 6 kiểu loại vănbản trên và cách làm các kiểu văn bản ấy mà không đi sâu vào các thể loại cụthể Như vậy so với trước đây hệ thống các kiểu loại văn bản của chương trìnhđược bổ sung khá đầy đủ toàn diện Và mục tiêu cuối cùng của môn học làkhông chỉ bồi dưỡng cung cấp những kiến thức về xã hội, về tư tưởng tình cảm

mà các em cần phải có kĩ năng viết (nói) thành thạo Hiểu như vậy để thấy rằnggiúp học sinh học và biết làm tốt các kiểu văn bản trong chương trình có ý nghĩa

cơ bản đối với việc phát triển năng lực biểu đạt của các em trong tương lai.Trong các kiểu loại văn bản mà học sinh THCS được học tập và rèn luyện

kỹ năng viết có 3 kiểu văn bản chính và quan trọng đó là văn bản tự sự, văn bảnthuyết minh và văn bản nghị luận Trong 3 kiểu loại văn bản đó phải kể đến vănbản nghị luận là kiểu loại khó viết đối với học sinh Từ trước tới nay, kiểu vănnghị luận đòi hỏi học sinh không chỉ cần có kiến thức phong phú sâu rộng về tựnhiên, xã hội mà còn phải nắm chắc các bước và kĩ năng làm bài và sử dụng các

kĩ năng một cách thành thạo Để có được điều đó đòi hỏi người học sinh phải cótính tự giác học tập tích luỹ kiến thức, kiên trì học tập rèn luyện kĩ năng làm bàivăn nghị luận Học sinh có thói quen tìm đọc các tác phẩm văn học, tài liệu cóliên quan tới môn học, thói quen quan sát các hiện tượng cuộc sống, suy nghĩnhận xét về đời sống xã hội đó Nếu học sinh không thực sự học tập nghiêm túc

tích luỹ tri thức, rèn luyện kĩ năng thì sẽ không có “cái” để mà viết và không

biết viết như thế nào Để giúp các em làm tốt văn nghị luận, giáo viên cần đổimới phương pháp giảng dạy, coi trọng khâu thực hành, biết sắp xếp tổ chức cáchình thức luyện tập cho các em, phát huy tính tích cực của phương pháp “lấyngười học làm trung tâm” Trong đó thầy cô là người tổ chức hoạt động, mỗihọc sinh đều được hoạt động bộc lộ mình và được phát triển khả năng diễn đạtnói (viết)

b Cơ sở thực tiễn

Qua thực tế giảng dạy, bên cạnh Tiếng Việt, môn Tập làm văn được luyệntập nhiều So với chương trình cũ, tổng số tiết dạy - học tập làm văn tăng lên nhiều hơn:

Trong phần dạy làm văn nghị luận, qua dự giờ trao đổi rút kinh nghiệm,qua kết quả giảng dạy của một số giáo viên cùng với kết quả bài kiểm tra củahọc sinh, tôi thấy ở nhiều giáo viên giảng dạy tập làm văn còn áp đặt, chưa chútrọng hướng dẫn học sinh luyện tập, rèn luyện kĩ năng làm bài Giáo viên chỉchú trọng xây dựng sẵn dàn bài chi tiết các em dựa vào đó để viết bài Vớiphương pháp đó, giáo viên chưa phát huy được tư duy và khả năng văn chươngcủa học sinh Như vậy chưa đáp ứng được yêu cầu của văn nghị luận là đòi hỏingười viết phải thực sự có cảm xúc chân thực tha thiết mãnh liệt với vấn đề nghịluận Trong quá trình cho học sinh xây dựng luận điểm, giáo viên chưa chú ýcho các em phân biệt rõ vấn đề nghị luận và luận điểm, luận điểm và luận cứ.Hoặc ở một số giáo viên cho rằng học sinh không thể tự viết được bài, không thể

tự giải quyết được vấn đề theo đề bài mà cần phải có bài văn mẫu, cần làm dàn

bài chi tiết sẵn thì học sinh mới viết được Tôi thấy đó là một cách suy nghĩ lệchlạc sai lầm Giáo viên cần suy nghĩ, chấn chỉnh lại để có phương pháp dạy họctheo tinh thần đổi mới của môn Ngữ văn THCS Đồng thời, giáo viên phải đặt rayêu cầu cần thiết đối với các em là: học tập và làm tốt văn nghị luận thì học sinhphải học tập tích luỹ kiến thức, nắm vững lý thuyết và kiên trì luyện tập thườngxuyên Trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần coi trọng các bước rèn luyện kĩnăng làm văn nghị luận cho học sinh, đăc biệt là ở lớp 8, bởi đó là cơ sở, nềntảng để các em học tốt hơn về kiểu bài này ở lớp 9 cũng như các kiểu bài khác

có liên quan ở các khối lớp

Từ những nhận thức trên, tôi đã suy nghĩ tìm tòi và thử nghiệm phần dạyhọc sinh xây dựng văn bản nghị luận và cũng đạt được kết quả tốt trong nhữngnăm qua Vì vậy, tôi xin mạnh dạn trình bày một số kinh nghiệm về việc áp

dụng phương pháp dạy học mới trong khâu Rèn kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 8 để các đồng nghiệp tham khảo xây dựng góp ý kiến, góp phần

nâng cao chất lượng dạy và học phân môn Tập làm văn trong nhà trường THCS

2- Mục đích nghiên cứu

Mục đích của tôi khi thực hiện đề tài này nhằm góp phần nâng cao kĩ năng

tạo lập văn bản nghị luận cho học sinh, đồng thời góp phần nâng cao chất lượngdạy và học môn Ngữ văn của trường THCS Thăng Bình

3- Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu:

Một số kinh nghiệm về việc áp dụng phương pháp dạy học mới trong khâu

Rèn kĩ năng viết văn nghị luận cho học sinh lớp 8 Trường THCS Thăng Bình

năm học 2019-2020

b.Phạm vi nghiên cứu:

Với đề tài này, áp dụng cho các giờ dạy tập làm văn nghị luận ở lớp 7, lớp 8, lớp

9 THCS Song đặc biệt chú trọng đối với học sinh lớp 8 Vì vậy, thời gian

nghiên cứu và thực hiện đề tài này, tôi chọn học sinh khối 8, năm học

2019-2020 ở trường THCS Thăng Bình

4- Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này tôi đã sử dụng những phương pháp sau:

- Phương pháp đọc, nghiên cứu tài liệu, chọn lọc những biện pháp tối ưunhất để vận dụng trong việc rèn luyện kỹ năng viết văn nghị luận cho họcsinh

- Phương pháp điều tra thực tiễn qua việc dự giờ của đồng nghiệp và cácbài kiểm tra của học sinh để bổ sung, khắc phục những khó khăn trong việcdạy và học văn nghị luận

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

- Phương pháp đối chiếu so sánh

II.NỘI DUNG 1- Cơ sở lý luận của vấn đề

Văn nghị luận là một trong những kiểu văn bản quan trọng trong đời sống

xã hội của con người, nó có vai trò rèn luyện tư duy, năng lực biểu đạt nhữngquan niệm, tư tưởng sâu sắc trong đời sống xã hội Có năng lực nghị luận làmột điều kiện cơ bản để con người thành đạt trong cuộc sống xã hội Văn bảnnghị luận thực chất là văn bản thuyết lý, văn bản nói lý lẽ nhằm phát biểu cácnhận định, tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ, quan điểm thái độ trước một vấn đề đặt

ra Do đó muốn làm văn nghị luận tốt người viết phải có quan điểm chủ kiến rõràng biết sử dụng các khái niệm, biết tư duy lô-gic Đồng thời phải biết vận dụngcác thao tác, phân tích, tổng hợp, quy nạp, diễn dịch, so sánh Có thể nói đây làkiểu văn bản tương đối khó với học sinh THCS, bởi các em tư duy cụ thể cảmtính, ít năng lực suy luận Chính vì vậy mà kiểu văn bản này nhằm mục đích rènluyện cho học sinh năng lực tư duy kĩ năng nghị luận và tinh thần tự chủ trướcmột vấn đề của cuộc sống

Kiểu bài TLV nghị luận THCS chia làm 2 cấp độ Lớp 7 thuộc cấp độ 1:giới thiệu những thao tác chung nhất Giáo viên cần cho các em biết văn nghịluận phải có luận điểm, có lý lẽ, dẫn chứng, có phương pháp lập luận chặt chẽ đểnối kết các luận điểm nhỏ cùng các luận cứ nhằm giải quyết một vấn đề nghịluận cụ thể Cấp độ 2 gồm lớp 8 và lớp 9 Ở lớp 8 giáo viên cần chú ý giúp họcsinh nắm vững khái niệm luận điểm, tránh được những sự hiểu lầm mà các emvẫn mắc phải như lẫn lộn luận điểm với vấn đề nghị luận hoặc coi luận điểm làmột bộ phận của vấn đề nghị luận, lẫn lộn luận điểm và luận cứ, giúp học sinhthấy rõ hơn mối quan hệ giữa luận điểm với vấn đề nghị luận và mối quan hệgiữa các luận điểm Đồng thời giúp học sinh nhận thức được ý nghĩa quan trọngcủa việc trình bày luận điểm trong bài văn nghị luận bằng các luận cứ Từ đóhọc sinh biết cách viết đoạn văn trình bày luận điểm, theo cách diễn dịch, quynạp, biết vận dụng những hiểu biết vào việc tìm và sắp xếp trình bày luận điểmtrong bài văn nghị luận có đề tài gần gũi quen thuộc Lên lớp 9 học sinh sử dụnghình thức lập luận chứng minh, giải thích trong một bài văn nghị luận văn học,nghị luận về vấn đề đạo lý, một vấn đề xã hội Ở chương trình lớp 9, tiếp tụcnâng cao hoàn chỉnh cho học sinh về kiểu bài nghị luận mà các em đã được học

ở lớp 7 và lớp 8

Từ đó, giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn cần nắm chắc nội dung và mụctiêu của chương trình TLV để có thể áp dụng đổi mới phương pháp giảng dạyhiệu quả nhất và làm sao học sinh được rèn những kĩ năng cơ bản một cáchthành thạo khi làm các kiểu văn bản

2- Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

Qua thời gian công tác, giảng dạy tại trường Trung học cơ sở Thăng Bình,tôi nhận thấy khi dạy đến kiểu bài nghị luận “giáo viên chán dạy - trò sợ học” vàmột số người còn than rằng dạy văn nghị luận vừa khô, vừa khó Qua khảo sát ởbài kiểm tra của các em tôi thấy kiến thức cơ bản còn mơ hồ (có nắm kiến thứcsong chưa rõ) Nhiều em chưa biết cách đưa các yếu tố tự sự, miêu tả, biểu cảmvào bài văn của mình nên khi làm bài các em đã phá vỡ mạch lạc nghị luận của

bài văn Nhiều em chưa biết cách viết đoạn văn trình bày luận điểm hoặc có emchưa phân biệt rõ vấn đề nghị luận và luận điểm, luận điểm và luận cứ Bài viếtcủa các em nội dung tương tự giống nhau, giáo viên chấm, đọc bài cảm thấynhạt nhẽo và sáo rỗng, không có sức thuyết phục Khả năng diễn đạt, sử dụng từngữ, viết câu có hình ảnh… của học sinh còn nhiều hạn chế.

Qua bài bài kiểm tra khảo sát chất lượng đầu năm trong năm học 2019-2020của khối lớp 8 trường trung học cơ sở Thăng Bình tôi thu được kết quả như sau:TỔNG

3- Các hình thức và biện pháp thực hiện rèn luyện kỹ năng làm văn nghị luận cho học sinh lớp 8:

Để rèn luyện kỹ năng làm văn nghị luận, trước hết yêu cầu các em phảinắm chắc lý thuyết sau đó vận dụng vào thực hành, thực hiện đầy đủ bốn bướcchung của bài văn nghị luận Và để đạt hiệu quả cao, tôi sử dụng những hìnhthức và biện pháp rèn luyện kỹ năng làm văn nghị luận cụ thể như sau:

a Đề văn nghị luận và kỹ năng tìm hiểu đề

Trước đây đề văn nghị luận ở chương trình cũ, thường có mệnh lệnh: “Hãy

chứng minh ” , “Hãy phân tích ”, “Hãy giải thích ” Cách ra đề như vậy là

cần thiết, song nhiều khi không tránh khỏi hạn chế cách làm của học sinh vàomột phương thức một thao tác nghị luận, trong khi trên thực tế học sinh có thể

và cần phải sử dụng kết hợp nhiều thao tác để làm bài Hiện nay cách ra đề đadạng hơn, mở hơn, tức là chủ yếu đề chỉ nêu vấn đề của bài làm, như vậy họcsinh sẽ có cơ hội trình bày ý kiến của mình được mở hơn, không gò bó trong

một thao tác làm bài cụ thể Ví dụ như một số đề bài mở như sau:

- Không thể sống thiếu tình bạn.

- Thời gian là vàng.

- Hình tượng nhân vật chị Dậu trong “Tức nước vỡ bờ” (trích “Tắt đèn”của Ngô Tất Tố).

Đọc các đề bài trên, ta thấy ngoài vấn đề nghị luận mà đề bài nêu ra, đề bài

còn cho biết tính chất của đề Đề có thể mang tính chất ca ngợi phê phán, tranh

luận, phân tích hoặc khuyên nhủ Mỗi tính chất sẽ quy định cách viết giọng điệulời văn , thích hợp Do đó, tôi cho học sinh đọc kỹ đề bài, suy nghĩ và xác địnhchính xác vấn đề và tính chất của vấn đề, tránh lạc đề, xa đề

Để rèn kĩ năng này, tôi cho học sinh bằng các bài tập sau:

* Dạng bài tập 1: Nhận diện đề thông qua so sánh sự khác nhau của các đề bài:

Ví dụ:

Đề 1: Suy nghĩ về truyện ngắn “Lão Hạc” của Nam Cao.

Đề 2: Nhân vật lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao là một nông dân nghèo bất hạnh, nhưng có những phẩm chất trong sáng đẹp đẽ Dựa vào tác phẩm “Lão Hạc” em hãy chứng minh nhận xét trên.

Hai đề bài trên đều xoay quanh tác phẩm “Lão Hạc” của Nam Cao Cầnhướng dẫn học sinh tìm hiểu đề, tìm ra sự khác nhau về vấn đề nghị luận và hìnhthức lập luận Tuy nhiên tôi chú ý cho học sinh nắm được trong một bài vănnghị luận người viết thường vận dụng nhiều thao tác nghị luận, kỹ năng giảithích, chứng minh, phân tích, so sánh Và nhiều khi khó có thể tách bạch mộtcách rạch ròi các thao tác kỹ năng đó Trong thao tác nghị luận này đã có hoặcđang sử dụng thao tác nghị luận kia Nhưng với yêu cầu cụ thể giới hạn của một

đề bài cụ thể, tôi yêu cầu các em cần xác định chính xác hình thức lập luận nào

là chủ yếu Từ đó các em có định hướng làm bài đúng với yêu cầu của đề ra vàlàm nổi bật đặc trưng của từng hình thức lập luận

* Dạng bài tập 2: Rèn luyện kỹ năng cho học sinh nhận biết yêu cầu hình thức lập luận:

Ví dụ: Cho các đề bài sau:

Đề 1: Tinh thần dân tộc, lòng yêu nước nồng nàn là một trong những nội dung tư tưởng chính của văn học trung đại Việt Nam Dựa vào các văn bản

“Chiếu dời đô” của Lý Công Uẩn; “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn và

“Nước Đại Việt ta”của Nguyễn Trãi, em hãy chứng minh nội dung trên.

Đề 2: Hình tượng người nông dân trước Cách mạng tháng Tám hiện lên với những phẩm chất vô cùng đẹp đẽ Dựa vào một số tác phẩm đã học ở lớp 8 phần văn học hiện thực 1930- 1945, em hãy làm rõ ý kiến trên

Qua hệ thống câu hỏi tìm hiểu đề nhằm rèn cho các em chỉ ra được hìnhthức lập luận của 2 đề văn trên đều là chứng minh Yêu cầu này thường được thể

hiện ở các từ ngữ: Chứng minh, làm sáng tỏ hoặc làm rõ, v.v…

Từ đó rèn thói quen cần thiết khi làm bài là phải xác định chính xác hìnhthức lập luận của đề bài, nhằm giúp các em dùng đúng hình thức lập luận phùhợp với yêu cầu của đề bài

b Rèn luyện kỹ năng tìm ý xây dựng hệ thống luận điểm, sắp xếp các luận điểm trong bài văn nghị luận: