Hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng hồ sơ mục tiêu trong dạy học đọc hiểu văn bản truyện việt nam hiện đại lớp 9

Trong phạm vi của bài viết này tôi chỉ tập trung nghiên cứu, đề xuất cách thức “Hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng hồ sơ mục tiêu trong dạy đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại

`````````````````````````````````````````````````` MỤC LỤC

NỘI DUNG TRANG

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ THANH HÓA

TRƯỜNG THCS TRẦN MAI NINH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN HỌC SINH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG

HỒ SƠ MỤC TIÊU TRONG DẠY ĐỌC HIỂU

VĂN BẢN TRUYỆN VIỆT NAM HIỆN ĐẠI Ở LỚP 9

Người thực hiện: Hoàng Thị Yến Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường THCS Trần Mai Ninh SKKN thuộc môn: Ngữ văn

Nội dung Trang MỤC LỤC

2.3.2 Cách thức hướng dẫn học sinh lớp 9 xây dựng hồ sơ mục

tiêu đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại 52.3.3 Cách thức sử dụng hồ sơ mục tiêu trong đọc hiểu truyện

2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản

2.4.1 Trao đổi phỏng vấn GV và HS sau giờ học để các GV và

2.4.2 (Băng) đánh giá sản phẩm học tập của học sinh 14

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Theo UNESCO, giáo dục thế kỉ XXI cần được hình thành theo một hìnhmẫu toàn diện hơn, trong đó, “giáo dục suốt đời” là chìa khóa với bốn trụ cột

chính: Học để biết, Học để làm, Học để chung sống và Học để tồn tại và phát triển Tầm nhìn đó đã và đang hướng dẫn những cải cách giáo dục và chính sách

giáo dục ở Việt Nam Thực hiện Chiến lược Phát triển giáo dục Việt Nam,ngành Giáo dục và Đào tạo đã và đang triển khai đổi mới toàn diện về mục tiêu,nội dung, chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học (PPDH), kiểmtra đánh giá theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo ở người học.Mục tiêu cốt lõi của chương trình là dạy học hướng vào người học, chuẩn bị chongười học những năng lực cần thiết để trưởng thành và phát triển bản thân, pháttriển xã hội

Dạy đọc hiểu văn bản là một nội dung cốt lõi của chương trình GDPT các

nước, đọc hiểu là một trong những năng lực cốt lõi (key competence) cần có củamột công dân được giáo dục tốt Đọc hiểu là một năng lực công cụ giúp mỗingười sống, làm việc và học suốt đời Nhiệm vụ của môn Ngữ văn không chỉ

hình thành mà còn phát triển năng lực này để HS có được một công cụ thiết yếu,

phục vụ tốt cuộc sống, công tác và học suốt đời Vì vậy, cũng như các môn họckhác, PPDH đọc hiểu cũng phải được đổi mới mạnh mẽ Xây dựng và sử dụngHSHT đa dạng để thúc đẩy HS học tập tích cực, vì vậy, là một hướng tiếp cậnmới, cần được quan tâm nghiên cứu ở nhà trường Việt Nam

HSHT là sản phẩm học tập, là tài liệu minh chứng cho sự tiến bộ của họcsinh trong quá trình học tập HSHT là một bộ sưu tập có mục đích, có tổ chứcnhững sản phẩm học tập của HS, những kết quả HS đạt được, phản ánh quá trìnhhọc tập, sự tiến bộ của HS trong việc phát triển kiến thức, kỹ năng, thái độ vànăng lực trong một khoảng thời gian nhất định

Tuy nhiên, các nghiên cứu về xây dựng và sử dụng HSHT trong dạy học nóichung, dạy học Ngữ văn nói riêng ở nhà trường Việt Nam vẫn chưa được quantâm một cách đồng bộ, có hệ thống Do đó, việc xây dựng và sử dụng hồ sơ họctập (HSHT) đa dạng để thúc đẩy HS học tập tích cực, vì vậy, là một hướng tiếpcận mới, cần được quan tâm nghiên cứu ở nhà trường Việt Nam HSHT gồm 4loại cơ bản: (1) Hồ sơ mục tiêu (HSMT), (2) Hồ sơ quá trình, (3) Hồ sơ tiến bộ

và (4) Hồ sơ thành tích Trong phạm vi của bài viết này tôi chỉ tập trung nghiên

cứu, đề xuất cách thức “Hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng hồ sơ mục

tiêu trong dạy đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9” với mong

muốn góp phần thiết thực vào việc đổi mới PPDH và KTĐG kết quả đọc hiểuvăn bản của HS theo mục tiêu chương trình năm 2018 đã đặt ra

1 2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này tôi mong muốn sẽ góp phần nâng cao chất lượngdạy học môn Ngữ văn nói riêng và các môn học khác nói chung

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Hướng dẫn học sinh xây dựng và sử dụng hồ sơ mục tiêu trong dạy đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, điều tra, thống kê

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

2 Nội dung

2.1 Cơ sở lí luận của SKKN

2.1.1 Quan niệm về đọc hiểu văn bản

Theo UNESCO, năng lực đọc hiểu là “khả năng nhận biết, thấu hiểu, giảithích, sáng tạo, trao đổi, tính toán và sử dụng tài liệu viết hoặc in kết hợp vớinhững bối cảnh khác nhau, nó đòi hỏi sự học hỏi liên tục, cho phép một cá nhânđạt được mục đích của mình, phát triển kiến thức, tiềm năng và tham gia đầy đủtrong xã hội rộng lớn.” (Dẫn theo Đỗ Ngọc Thống, 2011)

Chương trình đánh giá HS quốc tế (PISA, 2015) quan niệm: “Năng lựcđọc hiểu là hiểu, sử dụng, phản ánh và liên kết vào các văn bản viết, nhằm đạtđược các mục tiêu cá nhân, phát triển kiến thức và tiềm năng cá nhân, và thamgia vào xã hội” Các nhiệm vụ đánh giá năng lực đọc hiểu bao gồm: Tiếp cận vàtruy xuất thông tin trong VB; Tích hợp và diễn giải thông tin trong VB; Phảnánh và đánh giá thông tin trong VB

Chúng tôi tán thành với quan niệm của PISA và sự cắt nghĩa diễn giải củatác giả Nguyễn Thị Hồng Vân về khái niệm đọc hiểu của PISA: “Đọc hiểu làtoàn bộ quá trình tiếp xúc trực tiếp với văn bản (cảm thụ kí hiệu vật chất và nhận

ra ý nghĩa của những kí hiệu đó); nhận thức tư duy (tiếp nhận và phân tích, lígiải ý nghĩa của văn bản), phát hiện ra ý nghĩa không có sẵn giữa các dòng văn,đọc những biểu tượng ý của văn bản và diễn đạt lại bằng lời của người đọc, kiếntạo ý nghĩa với văn bản; phản hồi sử dụng với văn bản (sự thay đổi nhận thức, tưtưởng, tình cảm của người đọc, tìm ra ý nghĩa lịch sử, giá trị của văn bản) Nănglực đọc hiểu bao gồm bốn thành tố cơ bản là: xác định các thông tin từ văn bản;Phân tích kết nối các thông tin; Phản hồi và đánh giá văn bản; Vận dụng thôngtin văn bản vào thực tiễn cuộc sống (Nguyễn Thị Hồng Vân, 2015)

2.1.2 Khái niệm HSHT và HSMT

Có nhiều nghiên cứu, quan niệm khác nhau về HSHT và vai trò của nótrong dạy học nói chung Kế thừa nghiên cứu của các nhà khoa học, ở bài viết

này chúng tôi quan niệm: HSHT là một bộ sưu tập có mục đích, có tổ chức những sản phẩm học tập của HS, những kết quả HS đạt được, phản ánh quá trình học tập, sự tiến bộ của HS trong việc phát triển kiến thức, kỹ năng, thái độ và năng lực trong một khoảng thời gian nhất định Trong bốn

loại cơ bản của HSHT, HSMT là HSHT xây dựng mục tiêu học tập cho mìnhtrên cơ sở tự đánh giá được năng lực của bản thân Vận dụng vào việc dạy họcđọc hiểu văn bản truyện ngắn Việt Nam hiện đại ở lớp 9, Hồ sơ mục tiêu đượchiểu là học sinh sẽ xây dựng mục tiêu mong muốn đạt được cho từng văn bảntruyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9 trên cơ sở yêu cầu cần đạt của chương trìnhSGK.Xác định được mục tiêu rõ ràng sẽ giúp HS tìm được phương pháp, cáchthức học tập hiệu quả để đạt được những mục tiêu đó

2 2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Khảo sát, điều tra và tham khảo trực tiếp hồ sơ dạy học của GV Ngữ vănmột số trường THCS trên địa bàn thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa chothấy, việc xây dựng và sử dụng HSHT nói chung và HSMT nói riêng trong dạyhọc đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9 hiện đang là vấn đề khámới mẻ đối với hầu hết GV Ngữ văn Phỏng vấn, tìm hiểu GV Ngữ văn THCSmột số trường ở các huyện khác cũng có tình trạng như vậy

Về lí thuyết, khảo sát tài liệu của chúng tôi cho thấy, cho đến nay, hầu nhưchưa có công trình nghiên cứu nào về HSHT, HSMT và sử dụng HSHT, HSMT

để ĐG năng lực đọc hiểu văn bản của học sinh ở nhà trường phổ thông ViệtNam Sự hiểu biết và mức độ vận dụng HSHT, HSMT của GV trong giảng dạyNgữ văn ở trường THCS nhìn chung còn khá hạn chế Tương tự, việc sử dụngHSHT trong dạy học đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại chưa có côngtrình, bài viết nào đề cập tới Đa số giáo viên chưa hiểu đầy đủ về khái niệmHSHT cũng như HSMT Giáo viên mới chỉ áp dụng một số dữ liệu thuộc HSHTnhư bài kiểm tra, điểm số của HS khi dạy học, chưa chú trọng tới việc hướngdẫn HS xây dựng và sử dụng HSMT trong quá trình đọc hiểu văn bản Mục tiêudạy học của GV thường là sự áp đặt về kiến thức chứ chưa chú ý tới nhu cầuthực sự của người học

Về phía HS, HS chưa được giới thiệu, hướng dẫn về lợi ích, yêu cầu, nộidung cũng như cách xây dựng và sử dụng HSHT cũng như HSMT để hỗ trợ vàthúc đẩy quá trình đọc hiểu Quá trình học và khám phá văn bản nhìn chung vẫnhết sức thụ động, thiếu sức sáng tạo Trong dạy học, GV, HS có sử dụng một số

dữ liệu trong HSHT để tổ chức dạy học nhưng theo lối kinh nghiệm, chưa đượctập huấn một cách bài bản về HSHT nói chung và HSMT nói riêng Để hìnhthành cho HS kĩ năng xây dựng và sử dụng hồ sơ mục tiêu trong đọc hiểu văn

bản, GV cần phải có những cách thức, biện pháp hướng dẫn cụ thể, đặc biệt làtrong hoạt động chuẩn bị trước giờ đọc hiểu.

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1.Nâng cao nhận thức của giáo viên và học sinh về ý nghĩa, tác dụng của HSMT đọc hiểu.

Mục tiêu là kết quả dự kiến, kết quả mong muốn trong tương lai của mộtngười, nhóm người hoặc của một chủ thể hành động Theo Jonh Locke ( (bác sĩ,nhà triết học, nhà hoạt động chính trị người Anh ( 1632- 1704) và Aaron Latham( nhà báo, chính trị gia người Mĩ (1943), mục tiêu ảnh hưởng đến hiệu quả củacông việc, sự thành công trong cuộc sống theo cách: nó giúp chủ thể định hướnghành động để đạt được mục tiêu; kích thích và tạo động lực mạnh mẽ để chủ thểphải nỗ lực lớn hơn, kiên trì và sáng tạo nhiều hơn để thành công Theo BrianTracy (chuyên gia đào tạo và phát triển cá nhân người Mỹ gốc Canada (1944),mục tiêu cho phép chúng ta điều khiển hướng đi của thay đổi theo chiều hướng

có lợi cho mình

Trong cuộc sống nói chung và trong học tập nói riêng, việc thiết lập mụctiêu cá nhân có vai trò quyết định sự thành công trong tương lai của mỗi người.Trong dạy học đọc hiểu văn bản, việc hướng dẫn HS xác định mục tiêu đọc hiểugiúp HS định hướng được yêu cầu cần đạt của bản thân trong quá trình học; từ

đó, học sinh biết chủ động sáng tạo trong quá trình đọc; có hứng thú và động lựchọc tập kiên trì, bền bỉ để thành công hơn Nhà văn Pháp Điđơro (Denies Didrot

1713-1784) khẳng định: “Nếu không mục đích, anh không làm được gì cả, anh cũng không làm được cái gì vĩ đại nếu như mục đích tầm thường” Mục tiêu

được ví như thỏi nam châm có lực hút, mục tiêu càng lớn thì sức hút càng mạnh.Xác định được mục tiêu rõ ràng sẽ giúp HS tìm được phương pháp, cách thứchọc tập hiệu quả để đạt được những mục tiêu đó

HSMT là loại HSHT do HS xây dựng mục tiêu học tập cho mình trên cơ

sở mục tiêu của chương trình, sách giáo khoa, sự mong đợi của GV và tự đánhgiá được năng lực, nhu cầu nhận thức của bản thân

Đối với GV, hướng dẫn HS xây dựng và sử dụng hồ sơ mục tiêu trongdạy học đọc hiểu văn bản chính là biện pháp phát triển một kĩ năng sống quantrọng – kĩ năng xác định mục tiêu Đồng thời, hồ sơ mục tiêu được chuẩn bị từtrước của HS sẽ hỗ trợ giáo viên biết, hiểu được nhu cầu nhận thức của mỗi HS

để từ đó, GV có thể điều chỉnh, bổ sung, xây dựng kế hoạch dạy học phù hợpvới nhu cầu khám phá của HS, phù hợp với quan điểm dạy học phát triển

Vận dụng vào việc dạy học đọc hiểu văn bản truyện ngắn Việt Nam hiệnđại ở lớp 9, học sinh dưới sự hướng dẫn của GV sẽ xây dựng được Hồ sơ mụctiêu, trong đó xác định rõ mục tiêu mong muốn đạt được khi đọc hiểu chủ đềtruyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9 cũng như từng văn bản truyện trên cơ sở yêucầu cần đạt của chương trình SGK và yêu cầu của GV Xác định được mục tiêu

rõ ràng sẽ giúp HS có định hướng, có phương pháp, cách thức học tập hiệu quả

để đạt được những mục tiêu đó và phát triển bản thân

2.3.2.Cách thức hướng dẫn HS lớp 9 xây dựng hồ sơ mục tiêu đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại

Phần truyện Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ văn 9 hiện hành

(2006) bao gồm 5 văn bản (Làng - Kim Lân, Lặng lẽ Sa Pa - Nguyễn Thành Long, Chiếc lược ngà - Nguyễn Quang Sáng, Bến quê - Nguyễn Minh Châu( đọc thêm không bắt buộc), Những ngôi sao xa xôi - Lê Minh Khuê), tất cả

đều là truyện ngắn, được sáng tác sau năm 1945, phản ánh cuộc sống của đấtnước và con người Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám, trong hai cuộckháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mĩ và cuộc sống xã hội sau năm

1975 Trong Chương trình Giáo dục môn Ngữ văn 2018, các văn bản truyện Việt Nam hiện đại được giới thiệu cho lớp 8 và lớp 9 gồm: Bắt sấu rừng U Minh Hạ ( Sơn Nam), Chiếc lược ngà ( Nguyễn Quang Sáng), Làng ( Kim Lân), Lão Hạc ( Nam Cao), Những ngôi sao xa xôi ( Lê Minh Khuê) Trong thời gian

tới, khi SGK Ngữ văn 9 được thẩm định đưa vào dạy học, mỗi bộ sách sẽ cónhững lựa chọn văn bản truyện Việt Nam hiện đại khác nhau Ở bài viết này, tôitham chiếu văn bản truyện của cả hai chương trình nhưng tập trung chủ yếu vàocách thức hướng HS cách xác định mục tiêu đọc hiểu văn bản là chính

- Hướng dẫn HS cách xác định mục tiêu đọc hiểu văn bản

Về nguyên tắc, việc xây dựng HSHT nói chung, hồ sơ mục tiêu nói riêngphải đảm bảo các nguyên tắc cơ bản như: bám sát mục tiêu bài học, môn học;đảm bảo khuyến khích, thúc đẩy tính độc lập, tự giác, tự ý thức của HS; đảmbảo vai trò dẫn dắt, định hướng của GV; đảm bảo tính hệ thống trong nội dunghoạt động của lớp học; hướng tới phát triển năng lực người học Khi HS biết độclập, tự giác, HS sẽ ý thức sâu sắc nhiệm vụ học tập, tích cực tự học cũng nhưchủ động hợp tác nhóm, tương tác đa chiều trong lớp để đạt được mục tiêu đó

Để giúp HS xây dựng hồ sơ mục tiêu đọc hiểu văn bản truyện Việt Namhiện đại, GV cần chỉ cho HS phải dựa vào căn cứ nào để xác định mục tiêu vàthực hiện các bước sau:

Bước 1: HS đọc và tóm tắt (hoặc trích dẫn) phần Yêu cầu cần đạt hoặc Mục tiêu cần đạt của phần đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại (VNHĐ) lớp 9

trong bản Chương trình môn Ngữ văn hiện hành, hoặc trong sách giáo khoa(SGK)

Thực hiện bước này, HS cần trả lời câu hỏi: Yêu cầu cần đạt sau khi đọc hiểu phần văn bản này là gì?

Bước 2: HS đọc các văn bản truyện, tự đặt ra các mục tiêu đọc hiểu của

riêng mình ngoài các mục tiêu đã có trong chương trình, SGK

Thực hiện bước này, HS cần trả lời câu hỏi: Tôi mong muốn biết thêm, hiểu thêm, đạt được điều gì ngoài Yêu cầu cần đạt trong SGK khi đọc văn bản này?

Bước 3: HS lắng nghe và ghi nhớ các mục tiêu, nhiệm vụ khác mà giáo viên

đặt ra hoặc mong đợi ở HS

Thực hiện bước này, HS cần trả lời câu hỏi: Thầy/Cô mong muốn tôi biết được, thực hiện được, đạt được điều gì thêm khi đọc văn bản này?

Như vậy, GV vừa hướng dẫn HS đọc kĩ từng văn bản truyện, vừa xác địnhcác mục tiêu, yêu cầu cần đạt một cách khoa học Hoạt động này giúp HS biết rõnhiệm vụ cụ thể để định hướng cho hoạt động đọc Việc xác định mục tiêu nhưvậy vừa bám sát mục tiêu phần đọc hiểu văn bản truyện đã được nêu trongchương trình, SGK; vừa đáp ứng mục tiêu, hứng thú, nhu cầu nhận thức thẩm

mĩ, năng lực, trình độ của cá nhân HS; vừa đáp ứng yêu cầu, mong đợi của GV

về sự tiến bộ của HS ở những vùng miền, năng lực trình độ nhất định

- Hướng dẫn HS lớp 9 lập bảng mục tiêu đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại

Để cụ thể hóa mục tiêu, GV có thể hướng dẫn HS lập 2 bảng mục tiêu đọchiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại Bảng 1 xác định mục tiêu đọc hiểu cảchủ đề văn bản truyện VNHĐ ở lớp 9 để có cái nhìn tổng quát về những chuẩnkiến thức, kĩ năng mà HS phải đạt được sau khi học xong cả chủ đề Bảng 2 xácđịnh mục tiêu đọc hiểu từng văn bản truyện theo yêu cầu của chương trình, SGKNgữ văn 9 hiện hành và chương trình Giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 vàmục tiêu của cá nhân cũng như mong đợi của GV

Mẫu của bảng 1 có thể như sau:

Sau đây là ví dụ minh họa 1:

BẢNG 2.3.1.A MỤC TIÊU ĐỌC HIỂU CHỦ ĐỀ TRUYỆN VNHĐ Ở LỚP 9

Yêu cầu cần đạt của

1 Đọc hiểu nội dung

xôi - Lê Minh Khuê):

tinh thần yêu nước, chủ

nghĩa anh hùng cách

mạng, tình cảm nhân

văn

- ND truyện, nhân vậttrong truyện có giống vớicác câu chuyện và nhânvật thật ở ngoài đờikhông?

- Truyện có các yếu tố hưcâu, tưởng tượng nhưtruyện truyền thuyết, cổtích không?

- Tôi sẽ học được gì từcác câu chuyện, các nhânvật trong truyện sẽ học?

- Khám phá (thực tế hoặcqua truyền thông đaphương tiện) địa danh-nơi xảy ra câu chuyệnhoặc một địa điểm đượcnhắc tới trong truyện

- HS nhớ được cốttruyện, nhân vật, sự kiện,

ý nghĩa và nét đặc sắccủa từng truyện: Tình

yêu quê hương (Làng);

tình cảm cha con sâu

nặng (Chiếc lược ngà);

những tấm gương laođộng quên mình vì tổ

quốc (Lặng lẽ Sa Pa);

tinh thần dũng cảm, sự hisinh của những cô gáithanh niên xung phongtrên tuyến đường lửanhững năm chống Mĩ

(Những ngôi sao xa xôi).

biết vẽ sơ đồ tư duy đểtóm tắt truyện theo diễnbiến sự việc, sự kiệnchính hoặc theo cuộc đờinhân vật chính củatruyện

- HS nhớ được cốttruyện, nhân vật, sự kiện,

ý nghĩa và nét đặc sắccủa truyện: Tình yêu quê

- Làm thế nào để miêu tảnhân vật đặc sắc như nhàvăn?

- Tóm tắt được truyện

- Trình bày, mô tả đượckhái niệm, đặc điểm củatruyện ngắn; so sánh vớiđặc điểm của truyện dângian và truyện trung đại

- Xác định được đề tài,chủ đề; tóm tắt đượctruyện; phân tích đượcnhân vật chính, xác địnhđược các yếu tố nghệthuật đặc sắc của truyện;bước đầu lí giải được ýnghĩa nghệ thuật của cốttruyện, kết cấu

- Nhận xét, đánh giáđược giọng kể, cách kể,ngôn ngữ kể chuyện;

- Khái quát được nghệ

thuật kể chuyện và hiệuquả của nó trong việc bộc

- Tôi sẽ khám phá (thực

tế hoặc qua truyền thông

đa phương tiện) địa danh

- nơi xảy ra câu chuyệnhoặc một địa điểm đượcnhắc tới trong truyện

- Không biết trong hoàncảnh của các nhân vật đó,tôi sẽ thế nào?

- Nếu sự việc (xảy ra vớinhân vật trong truyện)xảy ra với tôi, tôi sẽ ứng

xử như thế nào cho phùhợp?

- So sánh, tìm ra điểmgiống, khác của truyệnhiện đại với truyện dângian, truyện trung đại

- Liên hệ với thực đế đờisống để viết các bài nghịluận xã hội về các vấn đề

có liên quan trong tácphẩm Ví dụ: Lí tưởngsống của thanh niên;Tình yêu quê hương, đấtnước, Tình phụ tử

- Tập viết lại, chỉnh sửa,sáng tác tiếp câu chuyệntrong truyện ngắn

- HS vận dụng được kiếnthức, kĩ năng đọc hiểuchủ đề truyện VNHĐ để

tự đọc hiểu các VBtruyện ngắn mới (códung lượng, độ khó

tương tự) sau: “ Gió lạnh đầu mùa” – Thạch Lam;

“ Bến quê”- Nguyễn

Minh Châu và các truyệnngắn đương đại khác

- Kết hợp với chươngtrình địa phương: Họcmột số truyện Việt Namsau Cách mạng thángTám năm 1945 của địaphương Thanh Hóa

Ở cột (1), vì SGK mới hiện chưa có nên chúng tôi dựa vào SGK Ngữ văn

hiện hành, bản Chương trình môn Ngữ văn 2018, tài liệu Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Ngữ văn trung học cơ sở (THCS) để xây dựng, cụ

thể hóa mục tiêu cần đạt của chủ đề truyện VNHĐ ở lớp 9 Ở cột (2) và (3),chúng tôi đã hướng dẫn, gợi ý cho HS lớp 9A trường THCS Trần Mai Ninh –

TP Thanh Hóa thực hành xác định mục tiêu và chỉnh sửa, hoàn thiện như trên

BẢNG 2.3.2.B MỤC TIÊU ĐỌC HIỂUCÁC VĂN BẢN TRUYỆN VNHĐ Ở LỚP 9

Trong bảng 2 – Mục tiêu đọc hiểu các VB truyện cụ thể, HS xác định, tómtắt và đối chiếu với yêu cầu cần đạt của SGK (cột (1) để đưa ra mục tiêu mongđợi của bản thân Đó là mong muốn hiểu biết của riêng HS khi học văn bản đó(cột 2) Mong muốn đó có thể rất riêng tư cá nhân, GV phải tôn trọng, khuyếnkhích và luôn là người cố vấn, chỉ dẫn giúp các em rút ra những bài học bổ ích

từ những mong muốn đó GV có thể gợi ý cho HS thông qua câu hỏi: Em đặt ra mục tiêu gì khi đọc văn bản này? Em mong muốn biết thêm điều gì liên quan đến tác giả, văn bản? Cột (3) trong bảng thể hiện mục tiêu mong đợi của GV,

đó là những yêu cầu, câu hỏi, bài tập mà GV giao cho HS ngoài SGK, gắn vớiđối tượng HS, địa bàn HS sinh sống để thấy được sự tiến bộ của HS

Mẫu của bảng 2 có thể như sau:

BẢNG 2.3.2.B.: MỤC TIÊU ĐỌC HIỂU CÁC VĂN BẢN TRUYỆN VNHĐ

Ở LỚP 9

Họ và tên HS: Lớp Trường THCS Thời gian thực hiện: Tháng 11/2020

truyện, tác

giả

Yêu cầu cần đạt của SGK

Mục tiêu mong đợi của tôi

Mong đợi của giáo viên

Sau đây là một ví dụ minh họa:

BẢNG 2.3.2.B: MỤC TIÊU ĐỌC HIỂU VĂN BẢN LÀNG – KIM LÂN

Họ và tên HS:

Lớp Trường THCS

Thời gian thực hiện: Tháng 11/2020

Yêu cầu cần đạt của

- Có hiểu biết bước đầu

về tác giả Kim Lân –

một đại diện của thế hệ

nhân vật ông Hai, qua

đó hiểu được tinh thần

yêu nước của nhân dân

- Tại sao ông Hai phảiđau đớn, tủi hổ khinghe tin làng Chợ Dầutheo giặc, làng ChợDầu có phải làng củariêng ông Hai đâu?

- Tại sao ông Haikhông tâm sự với ngườikhác mà lại tâm sự vớiđứa con còn nhỏ củaông?

- Ông Hai có phải làngười gàn dở không?

Pháp;biết vẽ sơ đồ tư duy để

tóm tắt truyện theo diễn biến

sự việc, sự kiện chính hoặctheo nhân vật ông Hai

phẩm truyện hiện đại

- Đối thoại, độc thoại

và độc thoại nội tâm;

sự kết hợp các yếu tố

miêu tả, biểu cảm trong

văn bản tự sự hiện đại

- Tình huống trongtruyện là tình huống gì?

- Tình huống ấy đãđược giải quyết như thếnào?

- Nhà văn đã kể những

gì về nhân vật ông Hai?

- Kể, tả về tâm trạngnhững suy nghĩ và sựđấu tranh nội tâm củaông Hai có tác dụng gì?

- Học sinh nhận biết thể loại,điểm nhìn trần thuật trongvăn bản

- Phân tích được diễn biếntâm lí nhân vật ông Hai

- Hiểu được những thànhcông nghệ thuật đặc sắc củatruyện…

- Nhà văn Kim Lân và

sự nghiệp văn học củaông có vai trò như thếnào trong nền văn họcnước nhà

- Tôi sẽ học được gì từcác câu chuyện của ôngHai trong truyện ngắn

Làng sẽ học?

- Không biết tronghoàn cảnh của ông Hai,tôi sẽ thế nào?

- Nếu có một ngày tôi

- Vận dụng kiến thức về thểloại và sự kết hợp cácphương thức biểu đạt trongtác phẩm truyện để cảmnhận một văn bản tự sự hiệnđại

- Tình yêu quê hương đấtnước, tự hào khâm phụcnhững người nông dân thậtthà chất phác

nghe tin không tốt đẹp

về quê tôi, tôi sẽ ứng

xử như thế nào cho phùhợp?

- Tôi sẽ tìm đọc cáctác phẩm viết về tìnhcảm quê hương đất

nước trên mạng

Internet

- Đọc- hiểu văn bản truyệnViệt Nam hiện đại được sángtác trong thời kì kháng chiếnchống thực dân Pháp

- Kết hợp với chương trìnhđịa phương: Học một sốtruyện Việt Nam sau Cáchmạng tháng Tám năm 1945của địa phương Thanh Hóa

- Hướng dẫn HS điều chỉnh hoàn thiện bảng mục tiêu

Sau khi HS hoàn thành bảng mục tiêu, GV nhận xét, hướng dẫn HS dựavào bảng mẫu để tự kiểm tra và hiểu rõ hơn mục tiêu, yêu cầu đọc hiểu văn bảntruyện Việt Nam hiện đại; gơi ý, tư vấn để HS điều chỉnh hồ sơ mục tiêu cho sáthợp

Cách thực hiện:

- HS chia sẻ, góp ý hồ sơ mục tiêu cho nhau theo nhóm

- GV xem xét bảng hồ sơ mục tiêu của HS, xem xét các góp ý của HS khác

- GV trao đổi với HS để hiểu rõ hơn mong muốn thực sự của HS sau khihọc đọc hiểu các văn bản truyện là gì

- HS đối chiếu với mục tiêu đọc hiểu phần truyện trong chương trình, SGKNgữ văn THCS và gợi ý của GV để hoàn chỉnh và điều chỉnh bảng mục tiêu phùhợp nhất với mong muốn của mình

2.3.3 Cách thức sử dụng hồ sơ mục tiêu trong đọc hiểu truyện VNHĐ ở lớp 9

HS cần được hướng dẫn xây dựng hồ sơ mục tiêu của chủ đề trước khi dạyhọc phần văn bản truyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9 trước một đến hai tuần vàđược sử dụng trong suốt quá trình học đọc hiểu các văn bản đó Còn mục tiêuđọc hiểu các VB có thể trước 2-3 ngày

- Sử dụng hồ sơ mục tiêu trong hoạt động dạy của GV

Giáo viên sử dụng hồ sơ mục tiêu như một căn cứ, cơ sở để xây dựng mục tiêu dạy học của mình sao cho vừa đáp ứng được mục tiêu chương trình, vừa

ứng được mong muốn, nhu cầu nhận thức thẩm mĩ của HS Hồ sơ mục tiêu của

HS là cũng là cơ sở, thông tin phản hồi giúp GV lựa chọn, xây dựng nội dung dạy học cụ thể và sử dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học phù hợp Hồ sơmục tiêu cũng được xem là một trong các cơ sở đánh giá kết quả đọc hiểu của

HS Quá trình học sinh xác định mục tiêu cũng là quá trình các em đang trựctiếp tham gia vào quá trình đọc hiểu văn bản Các bước phát hiện, khái quát, lậpbảng mẫu, thực hiện, điều chỉnh và hoàn thiện mục tiêu đã thể hiện năng lực củamỗi HS Từ hoạt động này, HS sẽ dễ nhận thấy ưu, khuyết điểm của bản thân, từ

đó có hướngđể khắc phục những hạn chế đó GV có thể thông qua hồ sơ mụctiêu của HS để đánh giá năng lực thực sự cũng như hiểu được mong muốn cầnđạt của mỗi HS để từ đó đưa ra phương án giảng dạy hiệu quả với từng đốitượng HS

- Sử dụng hồ sơ mục tiêu trong hoạt động học của HS

HS sẽ sử dụng hồ sơ mục tiêu trong suốt quá trình học đọc hiểu như hoatiêu định hướng Hồ sơ mục tiêu sẽ dẫn dắt, định hướng HS chú ý đến điều này

mà không phải là điều kia, đặt trọng tâm vào vấn đề này mà không phải là vấn

đề kia… để đạt được mục tiêu mong muốn Sau khi hoàn tất quá trình đọc hiểuvăn bản, HS đối chiếu kết quả đạt được với mục tiêu mong muốn để biết bảnthân có hoàn thành mục tiêu đề ra hay không, từ đó HS sẽ tự điều chỉnh phươngpháp học của bản thân sao cho đạt kết quả cao nhất trong đọc hiểu văn bảntruyện VNHĐ nói riêng và trong học tập nói chung

2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.

Do khuôn khổ và thời gian có hạn, ở bài viết này, tác giả chỉ chọn thựcnghiệm cách thức hướng dẫn HS xây dựng và sử dụng một số loại HSHT phục

vụ dạy và học đọc hiểu truyện ngắn Việt Nam hiện đại ở lớp 9 gồm: HSMT và

HSĐH chi tiết khi dạy học đọc hiểu văn bản Làng- Kim Lân (Giáo án thực

nghiệm- Phụ lục 1) Qua thực nghiệm này, tác giả muốn đánh giá hiệu quả của

việc hướng dẫn HS xây dựng và sử dụng hai loại HSHT đó trong việc nâng caonăng lực đọc hiểu văn bản truyện ở HS

Danh sách lớp và GV tham gia thực nghiệm và đối chứng:

2.4.1 Trao đổi, phỏng vấn GV và HS sau giờ học để các GV và HS phản

ánh

2.4.1.1 Ý kiến phản hồi của GV

Qua trao đổi, phỏng vấn GV và HS sau giờ học đã có những phản hồi

về những điểm tích cực về xây dựng và sử dụng HSMT Tất cả các GV tham

gia thử nghiệm và dự giờ đều cho rằng HSMT nói riêng và HSHT nói chung làmột vấn đề mới đối với họ cả về kiến thức và thực tiễn, do đó ban đầu thực hiệncũng có khó khăn, tuy nhiên qua trao đổi, bắt tay vào làm thì dần dần các côngviệc được thực hiện với chất lượng ngày càng tiến bộ hơn Theo GV nhữngthuận lợi, lợi ích cũng như tác dụng cơ bản của việc xây dựng và sử dụng HSMTtrong dạy học văn bản truyện Việt Nam hiện đại là việc nắm bắt nhu cầu, mongmuốn thực sự của học sinh khi học văn bản truyện là rất khó khăn, nhưng khiyêu cầu làm HSMT thì HS thực sự chủ động, có trách nhiệm, có phương pháphọc tập

GV cũng nhận thấy rằng chất lượng dạy học của mình được phản ánhrất rõ trong chất lượng công việc của HS Ví dụ, nếu một nội dung mà đượcchuẩn bị tốt, dạy cẩn thận, được minh hoạ rõ ràng và yêu cầu chặt chẽ HS làmbài tập thì rất nhiều HS thực hiện các công việc một cách cẩn thận Ngược lại,nếu GV không chuẩn bị chu đáo, không yêu cầu chặt chẽ với HS thì kết quảthực hiện công việc của hầu hết HS chưa tốt, trừ những HS luôn có ý thức họctập

Qua giờ dạy thực nghiệm văn bản Làng- Kim Lân, GV khẳng định

HSHT nói chung và HSMT nói riêng là một cách làm hay, nó đánh giá côngviệc sáng tạo hơn và tạo cơ hội cho mọi người có khả năng làm việc tốt hơn.HSHT tạo ra một sự thú vị, mặc dù mất công sức, thời gian nhưng cứ nhìn vàotúi đựng HSHT là hình như có thể nhìn thấy những gì đang xảy ra đối với HScủa mình HSHT đã tạo sự chú ý ngày càng tăng của GV đối với quá trình xemxét ĐG HS, nó như là một phần của việc học tập và phát triển chuyên môn của

GV HSHT giúp họ nhiệt tình, hăng hái hơn trong giảng dạy văn bản Làng- Kim

Lân; Mục tiêu giảng dạy được cải thiện, rõ ràng, chi tiết hơn; Thái độ của HSđối với giờ học được nâng cao; HS được học, hiểu thêm về văn bản; HS có khảnăng học Ngữ văn chưa tốt, chưa hứng thú nhiều với tác phẩm cũng có tiến bộnhiều hơn, thấy tích cực hơn khi tự bản thân các em chủ động tìm hiểu khámphá về tác giả, tác phẩm

2.4.1.2 Ý kiến phản hồi từ HS

Theo phản ánh của học sinh, việc xây dựng và sử dụng HSMT trong dạy

học đọc hiểu văn bản truyện Việt Nam hiện đại ở lớp 9 có nhiều ưu điểm Tất cả

các HS đều cho rằng họ đã làm rất tốt trong việc xây dựng HSMT và có thể tự

cho mình điểm cao Nhiều HS thích làm HSHT nói chung và HSMT nói riêng,

thích hoạt động và thích tìm cách để trả lời các câu hỏi Các yếu tố kích thíchnhững phản ứng tích cực ở HS bao gồm như thực hành, lựa chọn các nội dung,sản phẩm tốt nhất và sử dụng ngôn ngữ HS tích cực vì có cảm giác được tự làm

và có quyền sở hữu về HSMT trong công việc của mình Một số HS vốn lườisuy nghĩ, nhưng đã hoàn thành được những câu hỏi xác định mục tiêu của mìnhkhi học văn bản truyện Việt Nam hiện đại để đưa vào HSMT