Lí do chọn đề tài Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, yêu cầu cần đạt về năng lựcđặc thù “Nhận thức thế giới theo quan điểm không gian” của bộ môn Địa lí cấpTHCS đã nêu rõ: - Địn
Trang 1MỤC LỤC
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, yêu cầu cần đạt về năng lựcđặc thù “Nhận thức thế giới theo quan điểm không gian” của bộ môn Địa lí cấpTHCS đã nêu rõ:
- Định hướng không gian: biết sử dụng các phương tiện khác nhau, đặc biệt là địa bàn để xác định chính xác phương hướng; biết xác định vị trí địa lí của một địa điểm và phương hướng trên bản đồ; biết phân tích phạm vi, quy mô của một lãnh thổ.
- Phân tích vị trí địa lí: biết phân tích ảnh hưởng của vị trí địa lí đến các quá trình tự nhiên và kinh tế - xã hội.
- Phân tích sự phân bố: mô tả được đặc điểm phân bố của đối tượng, hiện tượng địa lí.
- Diễn đạt nhận thức không gian: sử dụng được lược đồ trí nhớ để mô tả nhận thức về không gian; sử dụng được lược đồ để diễn tả mối quan hệ không gian giữa các hiện tượng, sự vật địa lí; mô tả được một địa phương với các dấu hiệu đặc trưng về tự nhiên, dân cư và kinh tế Từ đó hình thành ý niệm về bản sắc của một địa phương, phân biệt địa phương này với địa phương khác.
Như vậy, hình thành năng lực nhận thức theo quan điểm không gian lànhiệm vụ phải thực hiện được trong việc dạy học địa lí
Tháng 12/2020, bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức chuyên đề “Xây dựng kếhoạch dạy học tiếp cận nội dung chương trình GDPT 2018” trên cơ sở chươngtrình hiện hành, dành cho học sinh lớp 9, năm học 2021 – 2022 tại thành phốVinh – Nghệ An, các khối 7, 8 sẽ tiếp cận dần vào các năm học sau Việc dạyhọc theo nội dung và định hướng phát triển năng lực học sinh của chương trìnhGDPT 2018 đã trở thành nhiệm vụ quan trọng hàng đầu trong giáo dục nóichung và bộ môn Đia lí nói riêng
Trong khoa học địa lí, tư duy không gian là một đặc trưng nổi bật, để giảiquyết nhiệm vụ xác định, lí giải sự xuất hiện, phát triển, thay thế của các sự vậthiện tượng, các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái Đất Bộ môn Địa lí trong nhàtrường phổ thông giúp học sinh bước đầu tiếp cận, hình thành và phát triển tưduy đó, chủ yếu dựa vào hệ thống bản đồ, lược đồ, sa bàn, hình ảnh…
Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ trong thời điểm hiệntại, việc sử dụng tư liệu học tập trực tuyến đã trở nên phổ biến Trong bộ mônĐịa lí, dữ liệu về không gian thực tế được xử lí từ các vệ tinh hiện đại, cập nhậtchính xác theo thời gian thực, với độ phân giải cao, hoàn toàn có thể sự dụng bổtrợ cho hệ thống bản đồ truyền thống, làm tăng tính trực quan, thực tế và rất đắclực trong việc hình thành, củng cố, rèn luyện tư duy không gian lãnh thổ cho họcsinh
Hiện nay, nhiều nhà trường đã được đầu tư mạnh mẽ về cơ sở vật chất, có
hệ thống mạng băng thông rộng, có hệ thống máy chiếu hoặc tivi lớn, bảng
Trang 3thông minh đa phương tiện hiện đại, rất thuận lợi cho việc sử dụng tư liệu dạyhọc trực tuyến cho các giờ học trên lớp Trình độ sử dụng công nghệ thông tincủa giáo viên cũng ngày càng được nâng cao, việc cắt, ghép ảnh chụp màn hình,đưa vào bài giảng một cách khoa học, hiệu quả đã không còn quá khó khăn Nênviệc sử dụng dữ liệu trực tuyến cho các nội dung bài học đang ngày càng phổbiến hơn
Trong chương trình địa lí THCS hiện hành, việc hình thành, phát triển tưduy không gian đã bắt đầu từ chương trình lớp 6, và xuyên suốt đến hết cấp học.Riêng phần nội dung Địa lí Việt Nam ở học kỳ II lớp 8 và chương trình lớp 9,giáo viên dễ dàng vận dụng dữ liệu hình ảnh thực tế từ phần mềm Google Earthcủa Google để làm phong phú thêm nội dung dạy học, để học sinh được hìnhdung cụ thể, chi tiết và chính xác về không gian địa lí, các đặc điểm vị trí địa lí,địa hình, sông ngòi, phân bố dân cư, đô thị hóa… của các khu vực, các vùng,miền, các bộ phận lãnh thổ Việt Nam Từ đó khắc sâu cho học sinh các mốiquan hệ kinh tế xã hội, giúp học sinh hiểu rõ hơn nội dung kiến thức cơ bản,thấy rõ được hiện trạng tài nguyên và kinh tế xã hội nước ta hiện nay trên cơ sởhình ảnh bản đồ vệ tinh mô tả không gian thực tế, thúc đẩy hình thành và pháttriển năng lực nhận thức thế giới theo quan điểm không gian cho học sinh, tiếpcận mục tiêu hình thành năng lực đặc thù Địa lí của chương trình GDPT 2018trên cơ sở chương trình hiện hành
Từ những lí do trên, tôi chọn làm sáng kiến kinh nghiệm “Hình thành, phát triển năng lực đặc thù: Nhận thức thế giới theo quan điểm không gian cho học sinh bằng cách kết hợp ứng dụng Google Earth trong dạy phần Địa lí
chất lượng dạy học địa lí và đáp ứng yêu cầu của chương trình GDPT 2018
1.2 Mục đích nghiên cứu
- Tìm ra tính tương hỗ, tương đồng giữa ứng dụng Google Earth và nộidung chương trình, hệ thống bản đồ, Atlat địa lí Việt Nam, kênh hình trongchương trình sách giáo khoa Địa lí 8; 9
- Tìm ra các đơn vị kiến thức của nội dung Địa lí Việt Nam có thể sử dụngứng dụng Google Earth một cách khoa học, hiệu quả
- Đánh giá mức độ hình thành năng lực tư duy không gian của học sinhsau khi sử dụng ứng dụng Google Earth vào dạy học Đánh giá năng lực nhậnthức thế giới theo quan điểm không gian của học sinh, mức độ hình thành nănglực so với yêu cầu của chương trình GDPT 2018
- Tuy nhiên, do hạn chế về mặt thời gian, bận nhiều công việc liên quan đến công tác quản lí nhà trường, nên tôi định hướng SKKN này sẽ được phát triển trong nhiều năm Trong bản của năm 2021, tôi tập trung vào hướng dẫn cách sử dụng cơ bản Google Earth và một số ví dụ vận dụng trong các nội dung của Địa lí tự nhiên Việt Nam.
Trang 41.3 Đối tượng nghiên cứu
- Ứng dụng Google Earth: cách cài đặt, sử dụng, khả năng vận dụng
- Nội dung chương trình sách giáo khoa lớp 8; 9, môn Địa lí, phần Địa líViệt Nam
- Học sinh lớp 9, trường THCS Quang Trung, thành phố Thanh Hóa
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu trực tiếp trên ứng dụng Google Earth; sách giáokhoa Địa lí 8; 9; thực nghiệm trực tiếp trên các tiết Địa lí của lớp 8; 9, trườngTHCS Quang Trung, thành phố Thanh Hóa
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Theo tác giả Nguyễn Tú Linh, Đại học sư phạm Hà Nội, trong bài viết
Rèn luyện các thao tác tư duy không gian trong dạy học địa lí ở trường phổ thông (đăng trên Tạp chí Giáo dục, ngày 01/03/2020), tư duy không gian trong
dạy học Địa lí là quá trình nhận thức; trong đó, học sinh thực hiện các thao tác
tư duy dựa trên việc tiếp nhận và xử lí thông tin, sử dụng các phương tiện trựcquan để phản ánh đặc trưng, các mối quan hệ và giải quyết các vấn đề của đốitượng không gian
Tư duy không gian là quá trình nhận thức gồm nhiều thao tác nối tiếp vàđan xen nhau; trong đó, HS tiếp nhận và xử lí các thông tin địa lí nhằm giảiquyết nhiệm vụ đặt ra Do đó, con đường để phát triển tư duy không gian cho
HS là phải tác động vào các thao tác tư duy không gian:
- Các thao tác tư duy không gian dựa trên với việc sử dụng bản đồ và hệthống thông tin địa lí: Xác định sự phân bố, mô hình, hình dạng không gian,trình bày bản đồ, kết nối vị trí, sắp xếp các đối tượng tương tự, phân cấp khônggian, phân vùng, xác định vùng liền kề, định hướng không gian, tưởng tượngbản đồ, phác thảo bản đồ, so sánh bản đồ, chồng xếp và kết hợp bản đồ
- Các thao tác tư duy không gian theo các yếu tố của tư duy không gian:
Mô tả cấu trúc không gian, biến đổi không gian và suy luận
- Các thao tác tư duy không gian kết hợp giữa GIS và kiến thức địa lí:Trình bày thuộc tính của các đối tượng, so sánh quan hệ giữa các đối tượng, xácđịnh sự thay đổi của các đối tượng và suy luận không gian
Trên cơ sở lí luận đó, sáng kiến này tập trung vào việc sử dụng ứng dụngGoogle Earth, kết hợp với bản đồ sách giáo khoa và Atlat Địa lí Việt Nam để xác định không gian lãnh thổ, hình dạng thực của địa hình, các đối tượng địa lí
tự nhiên, kinh tế xã hội Việt Nam, từ đó tìm ra mối quan hệ giữa các đối tượng,yếu tố động lực phát triển của tình hình kinh tế xã hội Việt Nam hiện nay Từ
đó, học sinh biết cách vận dụng tư duy không gian để nhận thức bước đầu quyhoạch lãnh thổ kinh tế xã hội Việt Nam; phân tích được tính hợp lí, chưa hợp lí;tập đề ra giải pháp cụ thể cho các vấn đề còn tồn tại…
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Trang 5- Đối với học sinh: Ngoài hệ thống bản đồ giáo khoa và Atlat Địa lí Việt
Nam, học sinh ít được tiếp cận với các công nghệ, ứng dụng, tư liệu học tập mớicập nhật Trong khi sách giáo khoa, tư liệu học tập cũ đã có nhiều nội dung lạchậu so với tình hình thực tế hiện nay, đòi hỏi người dạy phải có sự bổ sungchính xác, kịp thời Các đối tượng địa lí tự nhiên Việt Nam phần nào còn mangtính trừu tượng, nhận thức không gian hạn chế, dẫn đến sự máy móc, phụ thuộcnhiều vào tài liệu, kênh chữ, mất đi tính khoa học, sáng tạo khi học Địa lí
- Đối với giáo viên: Việc tiếp cận và sử dụng các ứng dụng công nghệ chodạy học còn hạn chế ở phần lớn giáo viên Việc cập nhật kiến thức mới, vậndụng phương pháp mới cũng chưa được quan tâm đúng mức Việc tìm hiểu nộidung yêu cầu của chương trình GDPT 2018 chưa thật sự chuyên sâu
2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm, giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Trong SKKN này, tôi sẽ trình bày cách sử dụng Google Earth và một số
ví dụ minh họa về sử dụng Google Earth trong dạy học Địa lí Việt Nam, chươngtrình Địa lí THCS
a Cách sử dụng Google Earth
Có 2 cách để sử dụng hiệu quả Google Earth trong dạy học:
- Cách 1: Với điều kiện phòng học có sẵn mạng Internet, có máy chiếuhoặc tivi, bảng thông minh đa phương tiện… thì có thể sử dụng trực tiếp GoogleEarth trên máy tính, smartphone, kết nối và chiếu lên các màn hình lớn thôngqua cáp hoặc các ứng dụng chia sẻ màn hình qua bluetooth, internet…
- Cách 2: Với phòng học không có kết nối mạng internet, giáo viên sẽ phảichuẩn bị trước ở nhà, chụp, cắt các hình ảnh cần thiết từ Google Earth, sử dụngcác công cụ chỉnh sửa ảnh như Paint, Photoshop… để chỉnh sửa và đưa vào bàigiảng
SKKN này sẽ tập trung vào cách 1
* Cách tải và cài đặt Google Earth:
- Bước 1: Vào đường dẫn:
https://www.google.com/intl/vi/earth/download/gep/agree.html Chọn "Đồng ý
và tải xuống".
- Bước 2: Mở file vừa tải lên Chọn Run
- Bước 3: Chương trình sẽ tự động cài đặt Khi hoàn tất việc cài đặt, chọn
Trang 6Bước 2: Nhấn Search (tìm kiếm) để tiến hành tìm kiếm.
Bước 3: Dùng con lăn chuột lăn lên xuống để phóng to, thu nhỏ hình
ảnh
Bước 4: Để xoay hình, nhấn giữ chuột trái và kéo chuột sang trái hoặc sang phải để quan sát theo ý muốn.
Trang 7Bước 5: Để thay đổi độ nghiêng, nhấn giữ con lăn chuột và kéo chuột
đến góc nhìn mong muốn
Với các thao tác như trên, dễ dàng cho học sinh thấy được toàn cảnh thếgiới theo không gian và thời gian thực:
Trang 8hoặc một châu lục, một khu vực, một quốc gia…
và 1 địa danh…
Trang 9b Một số ví dụ sử dụng Google Earth trong dạy học Địa lí tự nhiên Việt Nam
* Ví dụ 1: Đặc điểm địa hình vùng núi Tây Bắc:
Tôi sẽ sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam kết hợp với hình ảnh địa hình thực tếcủa các khu vực này của Google Earth:
Vùng núi Tây Bắc:
Trang 10Kéo nghiêng theo phương ngang để học sinh thấy rõ hơn cấu trúc 3 dảiđịa hình núi, cao nguyên theo hướng Tây Bắc – Đông Nam của vùng và sự đồ
sộ, hùng vĩ của dãy Hoàng Liên Sơn:
Dãy Hoàng Liên Sơn, sông Đà và thung lũng sông Hồng:
Từ hình ảnh thực tế về địa hình của vùng núi Tây Bắc, bổ trợ thêm choAtlat Địa lí Việt Nam và nội dung sách giáo khoa lớp 8, học sinh dễ dàng hơntrong việc định hình về cấu trúc địa hình và phân bố không gian miền núi TâyBắc, từ đó nhận thức rõ hơn về sự đồ sộ, hùng vĩ của non sông Việt Nam, nhưngcũng đầy khó khăn trong cư trú và sản xuất của người dân Điều này sẽ giúp íchcho học sinh rất nhiều khi học về dân cư xã hội và tình hình phát triển kinh tếcủa các vùng kinh tế nói chung, vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ nói riêngtrong chương trình Địa lí 9 Học sinh hiểu nhanh, hiểu rõ về đặc điểm địa hình,
sẽ dễ dàng nhận thức được nguyên dân dẫn đến hiện trạng kinh tế xã hội củavùng, từ đó, đề ra được giải pháp khai thác thế mạnh, hạn chế khó khăn chovùng
Trang 11Sự hiểm trở của Hoàng Liên Sơn và phân bố cư trú, sản xuất của nhân dân miền núi Tây Bắc:
Thị trấn Sìn Hồ
Trang 12* Ví dụ 2: Minh họa khi dạy đặc điểm các hệ thống sông lớn:
- Hệ thống sông ngòi Bắc bộ:
Hệ thống sông Hồng:
Cho học sinh đối chiếu với bản đồ Atlat Địa lí Việt Nam để nhận thức rõràng về không gian rộng lớn, đa dạng các dạng địa hình của lưu vực sông Hồngthuộc Việt Nam:
Từ đó, học sinh dễ dàng hơn trong việc tìm hiểu đặc điểm hệ thống sông ngòiBắc bộ: Sông dạng nan quạt, lũ thất thường, lên nhanh xuống chậm…
Trang 14
Hệ thống sông ngòi ở Đồng bằng sông Cửu Long
lượng nước lớn, chế độ ước điều hòa…
Trang 15
Cầu Rạch Miễu qua sông Tiền, nối liền Tiền Giang – Bến Tre
* Ví dụ 3: Minh họa khi dạy đặc điểm địa hình đường bờ biển:
- Địa hình bờ biển bồi tụ, phổ biến ở phía Bắc và phía Nam, phù sa bồi tụ,
mở rộng ra biển, nhiều bãi triều thấp, phẳng…
Đường bờ biển Đồng bằng sông Hồng
Trang 16Đường bờ biển Đồng bằng sông Cửu Long với nhiều cửa sông và rừng ngập măn…
sâu, đảo ven bờ, gắn liền với các dãy núi từ Trường Sơn lan sát ra biển…
Từ những hình ảnh trên, học sinh có thể nêu được đặc điểm, phân tích được thếmạnh, hạn chế…
Trang 17- Ngoài ra, có thể sử dụng ảnh mây vệ tinh từ Google Earth để bổ trợ chocác nội dung về khí hậu Việt Nam, sự hình thành, phát triển, đường đi, khu vựcảnh hưởng của các cơn bão nhiệt đới trên biển Đông…
* Trên đây chỉ là một số ví dụ mang tính chất minh họa của tác giả.Trong quá trình dạy học, giáo viên có thể linh hoạt, sáng tạo vận dụng cách làmnày cho hầu hết các nội dung trong toàn bộ chương trình địa lí ở trường phổthông
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.
thực tế hơn Học sinh dễ dàng hơn trong việc tìm mới quan hệ giữa các đốitượng địa lí: sự ảnh hưởng lẫn nhau của các yếu tố tự nhiên; nguyên nhân của sựphân bố dân cư, các hoạt động kinh tế; nguồn lực, tiềm năng phát triển kinh tếcủa các ngành, các vùng, các bộ phận lãnh thổ… Kiến thức được gắn liền vớikhông gian hình ảnh thực từ vệ tinh giúp học sinh nhanh chóng hình thành, củng
cố và vận dụng tư duy không gian, hình thành và phát triển năng lực “Nhận thứcthế giới theo quan điểm không gian”
- Đối với bản thân: Kiến thức chuyên môn được củng cố, kỹ năng sử dụngcác ứng dụng công nghệ phục vụ việc dạy và học được trau dồi, năng lực bảnthân được nâng cao, linh hoạt và sáng tạo hơn trong phương pháp dạy học và tổchức hoạt động dạy học
- Đối với đồng nghiệp và nhà trường: Với trách nhiệm là một cán bộ quản
lí nhà trường, tôi đã triển khai, phổ biến và hướng dẫn cách làm này cho đồngnghiệp trong trường THCS Quang Trung, không chỉ ở bộ môn Địa lí mà còn ởnhiều bộ môn: Toán, Ngữ văn, Lịch sử… Các thầy cô trong nhà trường đều rấthào hứng tiếp cận, vận dụng phù hợp với bộ môn của mình, tạo thêm nguồn tưliệu minh họa kiến thức Một số thầy cô đã vận dụng trong các tiết dạy sinh hoạtchuyên môn theo nghiên cứu bài học, đem lại hiệu quả, được đồng nghiệp ủnghộ
3 KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
3.1 Kết luận
- Khi thực hiện dạy học theo nội dung, yêu cầu của chương trình GDPT
2018, nhiệm vụ đầu tiên, cũng là quan trọng nhất, là phải hình thành và pháttriển được các năng lực chung, năng lực đặc thù bộ môn cho người học Vì vậy,tìm tòi, áp dụng các cách làm mới, sáng tạo, hiệu quả trên cơ sở nội dung, yêucầu của chương trình GDPT 2018 – Dạy học theo định hướng phát triển nănglực; trên cơ sở tư liệu dạy học hiện hành và tư liệu dạy học mới (lớp 6 – nămhọc 2021 – 2022); trên cơ sở sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ…
là nhiệm vụ của tất cả giáo viên ở mọi bộ môn, để đáp ứng yêu cầu giáo dục vàđào tạo trong giai đoạn mới