Phát triển năng lực: rèn HS năng lực tự học (thực hiện soạn bài ở nhà có chất lượng), năng lực giải quyết vấn đề (phát hiện và phân tích được vẻ đẹp của tác phẩm văn chương ), năng lực [r]
Trang 1Ngày soạn:………
Ngày giảng:……… Tiết 38 - Văn bản
CẢM NGHĨ TRONG ĐÊM THANH TĨNH
(Tĩnh dạ tứ)
– Lí Bạch –
I Mục tiêu
1 Về kiến thức :
- Cảm nhận được tình yêu quê hương được thể hiện một cách chân thành, sâu sắc của Lí Bạch
- Phân tích : Nghệ thuật đối và vai trò của câu kết trong bài thơ Hình ảnh ánh trăng – vầng trăng tác động tới tâm tình nhà thơ
- Bước đầu tập so sánh bản dich thơ và bản phiên âm chữ Hán, phân tích tác phẩm
2 Về kĩ năng:
* KNBH: - Đọc – hiểu bài thơ cổ thể qua bản dịch
- Nhận ra nghệ thuật đối trong bài thơ
* KNS: - Giao tiếp: trao đổi, trình bày suy nghĩ về tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương, đất nước được thể hiện trong bài thơ
- Suy nghĩ sáng tạo: phân tích, bình luận giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ,
vẻ đẹp của hình ảnh thơ
- Xác định giá trị bản thân: biết tôn trọng, bảo vệ thiên nhiên và có trách nhiệm đối với quê hương, đất nước
3 Về thái độ: Giáo dục học sinh tình yêu quê hương đất nước.
- Giáo dục đạo đức: gắn bó với thiên nhiên, cuộc sống; đồng cảm với nỗi niềm tha hương, tình cảm thương nhớ quê hương, khát vọng cuộc sống hòa bình
- GD giá trị sống: yêu thương, hòa bình, hạnh phúc, trách nhiệm
4 Phát triển năng lực: rèn HS năng lực tự học (thực hiện soạn bài ở nhà có chất
lượng), năng lực giải quyết vấn đề (phát hiện và phân tích được vẻ đẹp của tác phẩm văn chương ), năng lực sáng tạo ( có hửng thú, chủ động nêu ý kiến về giá trị của tác phẩm), năng lực sử dụng ngôn ngữ khi nói, khi tạo lập đoạn văn; năng lực hợp tác khi thực hiện nhiệm vụ được giao trong nhóm; năng lực giao tiếp trong
việc lắng nghe tích cực, thể hiện sự tự tin chủ động trong việc chiếm lĩnh kiến thức bài học
II Chuẩn bị:
- GV: Nghiên cứu chuẩn KTKN, SGK, SGV, bài soạn, TLTK.
- HS: Tìm hiểu tác giả, soạn bài theo hướng dẫn của GV
III Phương pháp và kĩ thuật dạy học:
Trang 2- Phương pháp dạy học: Phát vấn câu hỏi, phân tích, so sánh, giảng bình.
- Kỹ thuật dạy học:
+ Động não: Tìm hiểu những hình ảnh, chi tiết nghệ thuật miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên, tình cảm con người trong bài thơ
+ Thảo luận nhóm, kỹ thuật trình bày 1 phút về những giá trị nội dung và nghệ thuật của văn bản
- Hình thức: cá nhân, nhóm, dạy học phân hóa
IV Tiến trình giờ dạy và giáo dục
1- Ổn định tổ chức (1’)
2- Kiểm tra bài cũ (5’)
? Đọc thuộc lòng bài thơ “ Xa ngắm thác Núi Lư” và phân tích?
a Cảnh thác núi Lư -Với ánh mặt trời sinh những làn khói tía, ta thấy được cái phông nền của bức tranh thác nước-Chữ "quải"(treo) đã biến dòng thác có vẻ đẹp
vô cùng kỳ ảo
- Với sức mạnh ghê gớm của dòng thác ta thấy cảnh thác nước thật hùng vĩ và tráng lệ - Thác nước đẹp, một vẻ đẹp huyền ảo như dải Ngân Hà
b Tình cảm của nhà thơ
- Tình yêu thiên nhiên đắm say, tính cách mạnh mẽ phóng khoáng, lãng mạn
3- Bài mới (34’)
Hoạt động 1(1’): Giới thiệu bài
- Mục tiêu: Đặt vấn đề tiếp cận bài học.
- Hình thức: Hoạt động cá nhân.
- Kĩ thuật, PP: thuyết trình
“Vọng nguyệt hoài hương” (Trông trăng nhớ quê) là một đề tài phổ biến trong thơ cổ phương đông Trong loại thơ nhìn trăng mà thổ lộ tâm tình nhớ quê , bài có khuôn khổ nhỏ nhất, ngôn từ đơn giản, tinh khiết nhất là Tĩnh dạ Tứ của Lí Bạch Song bài có ma lực lớn nhất, đựơc truyền tụng rộng rãi nhất cũng là bài thơ “Tĩnh
dạ tứ” của tiên thơ ấy
Hoạt động 2(5’)GV hướng dẫn tìm hiểu tg-tp
- Mục tiêu: Giúp HS tìm hiểu về tác giả và hoàn
cảnh ra đời của tác phẩm.
- Phương pháp: vấn đáp
- Hình thức: cá nhân
- Kĩ thuật: động não.
- Cách thức tiến hành:
GV chiếu chân dung tác giả Lý Bạch
- Hs nhắc lại đôi nét về Lý Bạch
? Quan sát chú thích sgk/124, nêu chủ đề của
bài thơ?
I Giới thiệu chung:
1 Tác giả:
- Là nhà thơ nổi tiếng của TQ đời Đường
Trang 3HS nêu chủ đề:
GV bổ sung : Thơ Lý Bạch tràn ngập ánh trăng.
Hình ảnh trăng trong thơ Lí Bạch đa dạng và ý
nghĩa cũng vô cùng phong phú
+ Chủ đề của bài thơ là 1 chủ đề quen thuộc
trong thơ cổ -> cách thể hiện giản dị mà độc
đáo
+ Trăng - Lý Bạch có mối quan hệ gắn bó, gần
gũi vì Lý Bạch rất yêu trăng Thuở nhỏ, ông
thường lên đỉnh núi Nga Mi để ngắm trăng quê
nhà -> tương truyền rằng : Lý Bạch ôm bóng
trăng nhảy xuống sông -> chết
+ 25 tuổi Lý Bạch xa quê -> xa mãi -> trăng là
biểu tượng của quê hương, thấy trăng nhớ quê
hương
? Theo em, bài thơ được sáng tác trong hoàn
cảnh nào?
- Khi tác giả xa quê - nhớ quê hương
Hoạt động 3(21’)
- Mục tiêu: Giúp HS đọc, tìm hiểu giá trị của
VB
- Phương pháp: vấn đáp, thyết trình, đọc diễn
cảm, nêu vấn đề, phân tích so sánh đối chiếu,
giảng bình
- Hình thức: cá nhân, nhóm, dạy học phân hóa
- Kĩ thuật: động não
- Cách thức tiến hành:
GV chiếu bài thơ
? Với văn bản này ta phải đọc như thế nào?
- Chậm, buồn, tình cảm, nhịp thơ 2/3
G : đọc mẫu HS đọc lại
Nhận xét
? Giải thích nghĩa của từ khó trong bài?
- Lưu ý chữ “ Tứ”
? Bài thơ được sáng tác theo thể thơ nào?
- Thể thơ ngũ ngôn tứ tuỵêt
? Trong các bài thơ đã đựơc học có bài thơ
nào cũng có thể thơ này?
- Nhiều tài liệu cho rằng: Bài thơ này có thể thơ
2 Tác phẩm:
- Viết trong thời gian xa quê trong một đêm trăng sáng
II Đọc – hiểu văn bản:
1 Đọc, chú thích:
2 Kết cấu, bố cục:
- Thể thơ ngũ ngôn tứ tuỵêt (cổ phong)
Trang 4giống bài: “Phò giá về kinh” của Trần Quang
Khải
? Chỉ ra các tiếng gieo vần trong bài thơ ?
- Tiếng cuối câu 2, 4 vần chân Câu 1 và câu 3
không vần
GV: Tuy vậy ở bài thơ này luật = trắc tự do
không bị những quy tắc về niêm luật, đối ràng
bụôc như ở thơ Ngũ ngôn Đường luật Đây là
đặc điểm thường thấy ở thể thơ cổ thể (Thể thơ
cổ phong)
? Hãy tìm những chữ quen thuộc em vẫn dùng
để ghép từ HV
HS:
- Tĩnh : bình tĩnh, tĩnh tâm, yên tĩnh, tĩnh mịch,
tĩnh tại
- Tứ : ý tứ, lao tâm khổ tứ …
- Dạ : dạ hội, dạ khúc, dạ hương …
- Quang: quang minh, quang cảnh …
GV: Ngay từ đầu bài thơ, chúng ta đã thấy sự
gần gũi, quen thuộc mặc dù đó là bài thơ của
nhà thơ Trung Quốc đời Đường
- Bài thơ được đánh giá "Bài thơ có khuôn khổ
nhỏ nhất, ngôn từ đơn giản tinh khiết nhất song
cũng là bài thơ: có ma lực lớn nhất, được truyền
tụng rộng rãi nhất ”
? Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh là một văn
bản thơ Có người chia: 2 câu đầu tả cảnh, 2
câu sau tả tình Theo em có thể chia rành
mạch như thế được không? Vì sao?
- Không Vì 2 câu đầu tả ánh trăng nhưng còn tả
cả ngừơi ngỡ ánh trăng như sương phủ trên mặt
đất Hai câu sau tả tâm tư nhớ quê, nhưng còn tả
cả vầng trăng sáng trên bầu trời
GV: Có thể chia bài thơ thành 2 phần: 2 câu đầu
và 2 câu cuối, nhưng cũng có thể ko cần chia, để
phân tích theo từng câu thơ
? Như thế trong văn bản này tác giả đã sử
dụng phương thức biểu đạt nào ?
- Biểu cảm và miêu tả
? Phương thức nào là mục đích, phương thức
- Bố cục: 2 phần
3 Phân tích:
Trang 5nào là phương tiện?
- Biểu cảm là mục đích, miêu tả là phương tiện
GV y/c HS quan sát bài thơ.
? Cho biết cảnh đêm trăng được gợi tả bằng
hình ảnh tiêu biểu nào?
- Ánh trăng sáng
? Trong 3 câu thơ đầu tiên từ nào được nhắc
đi nhắc lại?
- Từ: minh nguyệt được nhắc lại 2 lần
? Tác dụng của việc dùng điệp từ “minh
nguyệt” ?
- Trăng như sương trên mặt đất, trăng sáng
loáng trên bầu trời -> cảnh đêm trăng sáng đẹp
dịu êm mơ màng, yên tĩnh
? Xét 2 câu thơ đầu : Em hiểu như thế nào về
từ: Minh nguyệt quang, địa thượng sương?
- Minh nguyệt quang : ánh trăng sáng
- Điạ thượng sương: Sương trên mặt đất
? Cách miêu tả của Lí Bạch ở đây có gì khác
thường?
- Ánh trăng sáng trong một đêm thanh tĩnh,
không phải là trăng vừa nhú lên, không phải
trăng sáng ngoài sân, mà là trăng hiện ra sáng ở
đầu giường
? Việc miêu tả ánh trăng sáng ở đầu giường
cho thấy tác giả đang ở trạng thái nào khi cảm
nhận ánh trăng?
- Chữ sàng( giường) gợi cho ngưòi đọc một cách
có căn cứ nhà thơ đang nằm trên giường Chỉ có
nằm trên giường mà không ngủ đựơc thì mới
thấy ánh trắng xuyên qua cửa lọt vào đầu
giường
? Nếu thay “sàng” bằng từ án”, “trác” ( bàn)
thì ý nghĩa của câu thơ có khác không?
- Nếu thay từ sàng bằng từ án, trác ( bàn) thì ý
nghĩa câu thơ sẽ khác ngay vì người đọc sẽ nghĩ
là tác giả đang ngồi đọc sách ngắm trăng
GV : Nhưng ở đây tác giả đang ở trong trạng
thái trằn trọc
? Em có nhận xét gì về sự xuất hiện của chữ”
a Cảnh đêm trăng
Trang 6nghi” và chữ “ sương” ở câu thơ thứ 2?
- Nghi: ngờ; ngỡ là// cùng với chữ sương đã cho
ta thấy việc tg tưởng ánh trăng là sương, vì cùng
màu trắng là điều rất hợp lý
? So sánh bản phiên âm và bản dịch thơ ở hai
câu thơ đầu, em thấy, bản dịch thơ đã thêm
vào những động từ nào?
- Bản phiên âm thêm vào từ “rọi” và từ “phủ”
? Thêm vào như vậy có tác động đến người
đọc ntn ?
- Bản phiên âm thêm vào từ rọi và từ phủ khiến
cho ngừơi đọc cảm giác hai câu thơ chỉ tả cảnh
GV: Chính chữ “nghi” trong nguyên bản cho
thấy sự hoạt động nhiều mặt của chủ thể trữ
tình Như vây thêm từ “rọi”và từ “phủ” là ko
cần thiết
? Lần thứ 2 trăng được gợi tả như thế nào
trong thơ?
+ Cử đầu vọng minh nguyệt
(Cả một vầng trăng sáng láng trứơc mặt con
người)
? Không khí bào trùm cảnh vật lúc này như
thế nào?
- Không khí tĩnh lặng trong đêm khuya
GD lòng yêu thiên nhiên
? Tại sao chỉ tả cảnh trăng mà lại gợi tả cả
được đêm một thanh tĩnh?
- Trăng là sự sống thanh tĩnh Tả ánh trăng có
thể gợi được cả một cảnh tượng : sáng sủa yên
tĩnh của đêm
? Như vậy qua 3 câu thơ đầu, em cảm nhận
được vẻ đẹp nào cuả đêm trăng trong bài thơ
của Lí Bạch?
- Vẻ đẹp dịu êm, mơ màng, yên tĩnh
GV chốt và chuyển ý:
? Đọc 2 câu thơ đầu ?
+ Sàng tiền minh nguyệt quang
Nghi thị địa thượng sương
? Nhìn ánh trăng lọt vào đầu giường trong
đêm khuya tác giả ngỡ đó là sương sớm trên
- Là cảnh đêm trăng thanh tĩnh, ánh trăng như sương mờ
ảo tràn ngập khắp căn phòng
b Cảm nghĩ của tác giả:
- Cảm nhận về ánh trăng “ ngỡ
là sương trên mặt đất”
Trang 7mặt đất Sự cảm nhận đó về ánh trăng đã cho
ta thấy trong lòng tác giả đang có cảm giác gì trong đêm trăng nơi xa xứ?
- Cảm nhận cô đơn, lạnh lẽo
GV: Vầng trăng trên trời chỉ có 1 mình, nó cùng
cô đơn, vào mùa thu trời bắt đầu có sương và hơi lạnh, chính ngoại cảnh này đã tác đọng đến
tg vì thế tg thấy cô đơn, lạnh lẽo
? Sau sự cảm nhận về ánh trăng, tác giả bộc lộ tình cảm của mình qua những câu thơ nào?
- Cử đầu vọng minh nguyệt// Đê đầu tư cố hương
? Vì sao nhìn trăng tác giả lại nhớ quê?
- Tác giả đang xa quê, trong đêm thanh tĩnh chỉ
có trăng và tác giả Dùng trăng để tả nỗi nhớ quê
là đề tài quen thuộc của thơ cổ - “vọng nguyệt hoài hương”
? Giải thích từ " cố hương" ? Đây là cách gọi của những người có hoàn cảnh ntn?
- Cố: cũ; hương: quê hương -> cách gọi của những người có hoàn cảnh sống xa quê hương -> luôn nhớ quê hương
? Theo em “nhớ cố hương” là thế nào?
- Nhớ gia đình, người thân, nhớ thời thơ ấu, nhớ bao mộng tưởng và kỉ niệm đẹp, nhớ những thăng trầm của một đời người
? Tâm trạng nhớ cố hương được tác giả bộc
lộ trực tiếp hay gián tiếp ? Từ ngữ nào thể hiện điều đó?
- Bộc lộ trực tiếp qua từ "nhớ"
GD lòng yêu quê hương đất nước.
GV: Một ánh trăng bất chợt -> gợi nhớ cố
hương, hình ảnh ánh trăng là biểu tượng cho quê hương, gợi nhớ quê hương -> đó là 1 đề tài, chủ
đề phổ biến trong thơ nói riêng, thơ cổ nói chung
? Thủ pháp nghệ thuật sử dụng ở đây là gì?
- Tác giả thành công trong việc sử dụng phép đối
? Tác dụng cuả phép đối trong việc bộc lộ cảm
Trang 8xúc của tác giả? Phân tích câu 3 và 4 ?
HS: Thảo luận nhóm bàn=> trả lời
- Phép đối: 2 tư thế : ngẩng đầu >< cúi đầu
2 tâm trạng: nhìn (ngắm) ><
nhớ
2 đối tượng: trăng sáng >< cố
hng
=> yêu thiên nhiên và quê hương tha thiết
GV: Lí Bạch đã sử dụng câu thơ thứ 3 vào vị trí
“bản lề” thật đặc sắc Nó nối tiếp ý của 2 câu thơ
trên đồng thời để tạo thế hạ ở câu thơ kết thật
đắt, thật sâu Hành động ngẩng đầu như 1 động
tác tất yếu để kiểm nghiệm điều mà câu thơ thứ
2 đã đặt ra : sương hay là trăng ?
? Hành động cúi đầu của tg cho ta thấy tg có
tâm trạng ntn ?
- Tâm trạng nhớ quê hương, nghĩ về quê xa
- Nhìn trăng nhớ quê là điều thường thấy ở Lí
Bạch và các nhà thơ khác Thuở nhỏ tg thường
lên núi quê nhà (núi Nga Mi) để ngắm trăng
GV bình: Hai tư thế "ngẩng đầu - cúi đầu", 2
tâm trạng nhìn (vọng), nhớ (tư), 2 hình ảnh
sóng đôi: Trăng sáng và cố hương đã góp phần
thể hiện sâu sắc tình cảm yêu quê hương, nhớ
quê hương của tác giả Chỉ trong1 khoảnh khắc
đã động mối tình quê, đủ thấy bình thường, tình
cảm đó thường trực và sâu nặng biết bao!
? Qua phân tích trên em hãy cho biết cảm nghĩ
của tg đối với quê hương và nhận xét đôi nét
về tg ?
=> tg là người lãng mạn yêu thiên nhiên và quê
hương tha thiết Nỗi nhớ quê như luôn thường
trực trong lòng tg
? Hãy gạch chân các động từ trong toàn bài
thơ?
- Nghi, cử, vọng, đê, tư
? Hãy tìm chủ ngử của 5 động từ trên?( Chủ
thể của các hành động đó?)
- Tất cả chủ ngữ đều bị lược bỏ Đây là hình
- Tình yêu thiên nhiên và nỗi nhớ quê hương sâu nặng, tha thiết của người lữ khách
4 Tổng kết:
a, Ý nghĩa
- Nỗi lòng đối với quê hương
da diết sâu nặng trong tâm hồn tình cảm người xa quê
Trang 9thức rút gọn câu( Sẽ được học trong bài 19)
? Rút gọn, lược bỏ chủ ngữ của các động từ
trong bài thơ, như vậy Lí Bạch có chỉ rõ chủ
thể trữ tình là ai không ?
- Như vậy có thể hiểu nỗi nhớ quê trong bài thơ
là của Lí Bạch hoặc đó cũng có thể hiểu là tình
cảm của bất cứ người nào xa quê
? Ý nghĩa của bài thơ?
- Bài thơ thể hiện tình yêu quê hương của một
người sống xa nhà trong một đêm thanh tĩnh
? Em có nhận xét gì về ngôn ngữ, thơ của Lí
Bạch trong bài” Tĩnh dạ tứ”
? Các nghệ thuật mà tác giả sử dụng trong bài
thơ ?
- Hs đọc
Hoạt động 4(5’)
- Mục tiêu: học sinh thực hành kiến thức đã học.
- Phương pháp: cặp đôi chia sẻ - trình bày 1’
- Hình thức: cá nhân
- Kĩ thuật: động não.
- Cách thức tiến hành:
? Bày tỏ niềm tâm sự của em về tình yêu quê
hương?
- Hs suy nghĩ – GV gọi 2 HS mỗi HS trình
bày tâm sự trong 1’
Nhận xét, đánh giá
? Viết một đoạn văn ngắn thể hiện tình yêu
quê hương của em?
HS: Trình bày…
HS viết – đọc, nhận xét
b Nghệ thuật:
- Xây dựng hình ảnh gần gũi, ngôn ngữ tự nhiên bình dị
- Sử dụng biện pháp đối ở câu 3-4 (số lượng các tiếng bằng nhau, cấu trúc cú pháp, từ loại của các chữ ở các vế tương ứng nhau)
c Ghi nhớ:/Sgk/124
III Luyện tập:
4 Củng cố(2’)
- Mục tiêu: củng cố kiến thức đã học, học sinh tự đánh giá về mức độ đạt được những mục tiêu của bài học.
- Phương pháp: Khái quát hoá bằng KT hỏi chuyên gia
- Hình thức: cá nhân
- Kĩ thuật: động não.
HS lên bảng Các bạn dưới lớp đặt câu hỏi=> trả lời tốt là chuyên gia
5 Hướng dẫn học bài ở nhà và chuẩn bị cho bài sau(3’) (PP: thuyết trình)
- Học bài, tập phát biểu cảm nghĩ của em về bài thơ
Trang 10- Tập so sánh giữa phiên âm và dịch thơ
- Chuẩn bị: Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê
- Học thuộc phần phiên âm, dịch thơ, nhớ được giá trị nội dung, nghệ thuật bài thơ Viết đoạn văn phát biểu cảm nghĩ của em về bài thơ Tập so sánh giữa phiên
âm và dịch thơ
- Chuẩn bị: Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê:
+ Tìm hiểu về tác giả và hoàn cảnh sáng tác bài thơ
+ Đọc diễn cảm bài thơ
+ Phân tích ý nghĩa nhan đề
+ PT tâm trạng nhân vật trữ tình khi về quê
+ Cảm nhận được tình yêu quê hương tha thiết của nhà thơ
+ Chỉ ra và phân tích được tác dụng của phép đối, của tình huống, sử dụng từ trái nghĩa
+ So sánh được bản dịch thơ với phần phiên âm
V Rút kinh nghiệm giờ dạy:
………
………
………
………