Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ em lứa tuổi mẫu giáo (3 6 tuổi)

Mặt khác nhờ có ngôn ngữ mà con người từ khắp mọi miền tổ quốc, từquốc gia này đến quốc gia khác, từ khắp nơi trên thế giới, con người ở cácthời đại khác nhau, các thế hệ khác nhau đều c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-NGUYỄN THỊ MAI LINH

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA TRẺ EM LỨA TUỔI

MẪU GIÁO (3-6 TUỔI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Hà Nội - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-NGUYỄN THỊ MAI LINH

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA TRẺ EM LỨA TUỔI

MẪU GIÁO (3-6 TUỔI)

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Tâm lý học

Mã số: 60 31 04 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trương Khánh Hòa

Hà Nội - 2013

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÔN NGỮ CỦA TRẺ EM LỨA TUỔI MẪU GIÁO 5

1.1.Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

1.1.1 Ở nước ngoài 5

1.1.2 Ở trong nước 7

1.2 Một số vấn đề lí luận về ngôn ngữ và hiểu từ trong ngôn ngữ 9

1.2.1 Khái niệm chung về ngữ ngôn và ngôn ngữ 9

1.2.2 Chức năng cơ bản của ngôn ngữ 10

1.2.3 Cấu trúc của ngôn ngữ 12

1.2.4 Ngôn ngữ và lời nói 13

1.2.5 Các vấn đề về từ và nghĩa của từ 14

1.2.6 Vấn đề hiểu từ trong ngôn ngữ 15

1.3 Đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 16

1.3.1 Các quy luật lĩnh hội tiếng mẹ đẻ của trẻ 18

1.3.2 Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 21

1.3.3 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo 24

1.3.4 Khả năng hiểu từ của trẻ mẫu giáo(3-6 tuổi) 27

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến ngôn ngữ trẻ em mẫu giáo (3-6 tuổi) 31

1.4.1 Các yếu tố sinh lý thần kinh 31

1.4.2 Môi trường sống của trẻ em 32

1.4.3 Sự phát triển nhận thức của trẻ 33

1.4.4 Tính chủ động trong giao tiếp của trẻ 35

1.4.5 Các biện pháp giúp trẻ mẫu giáo hiểu từ 36

Chương 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 39

2.1 Tổ chức nghiên cứu 39

2.1.1 Đặc điểm địa bàn và khách thể 39

2.1.2 Tiến trình nghiên cứu 40

2.2 Phương pháp nghiên cứu 40

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 40

2.2.2 Phương pháp quan sát 40

2.2.3 Phương pháp trắc nghiệm 43

2.2.4 Phương pháp thực nghiệm (Thử nghiệm tác động sư phạm) 46

2.2.5 Phương pháp điều tra, phỏng vấn 49

2.2.6 Phương pháp thống kê toán học 49

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 51

3.1 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo 3-6 tuổi 51

3.1.2 Đặc điểm hiểu từ đúng và chưa đúng của trẻ em mẫu giáo (3-6) tuổi 55

3.1.3 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo theo độ tuổi 63

3.1.4 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo theo giới tính 68

3.1.5 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo theo môi trường sống (3-6 tuổi) 74

3.2 Một số yếu tố ảnh hưởng đến đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo (3-6) tuổi 83

3.2.1 Ảnh hưởng tính chủ động giao tiếp đến mức độ hiểu từ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 83

3.2.2 Ảnh hưởng của các biện pháp dạy trẻ hiểu từ 87

3.3 Kết quả thử nghiệm tác động biện pháp sư phạm nhằm nâng cao mức độ hiểu từ của trẻ em mẫu giáo (3-6 tuổi) 89

3.3.1 Lý do lựa chọn biện pháp tác động 90

3.3.2 Mục đích thử nghiệm tác động 91

3.3.3 Nội dung và cách thức tác động 91

3.3.4 Kết quả thử nghiệm tác động biện pháp 91

KẾT LUẬN 100

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU

Bảng 2.1 Số lượng khách thể nghiên cứu 39

Bảng 3.1 Mức độ hiểu từ của trẻ em tuổi mẫu giáo (3-6) 51

Bảng 3.2 : Tỷ lệ % hiểu đúng và hiểu chưa đúng các từ của trẻ mẫu giáo 56

Bảng 3.3: Mức độ hiểu từ theo độ tuổi 63

Bảng 3 4: Độ tuổi và mức độ hiểu từ đúng của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 64

Bảng 3.5 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo theo giới tính 69

Bảng 3.6 : Mức độ hiểu từ đúng của trẻ theo giới tính (Tính theo %) 70

Bảng 3.7: Môi trường sống và đặc điểm hiểu từ của trẻ em mẫu giáo 3-6 tuổi 74

Bảng 3.8: Môi trường sống và mức độ hiểu từ đúng của trẻ em mẫu giáo (3-6 tuổi) 76

Bảng 3.9: Mức độ phát triển tính chủ động trong giao tiếp của trẻ em mẫu giáo 3-6 tuổi 83

Bảng 3.10 Ảnh hưởng tính chủ động giao tiếp đến mức độ hiểu từ của trẻ mẫu giáo 3-6 tuổi 86

Bảng 3.11 Các biện pháp dạy trẻ hiểu từ 87

Bảng 3.12 Mức độ hiểu từ của trẻ đo lần 1 92

Bảng 3.13 : Mức độ hiểu từ của trẻ nhóm đối chứng và thực nghiệm đo lần 1, lần 2 94

DANH MỤC CÁC BIỀU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Mức độ hiểu từ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 51

Biểu đồ 3.2 Độ tuổi và mức độ hiểu từ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 63

Biểu đồ 3.3 Giới tính và mức độ hiểu từ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi) 69

Biểu đồ 3.4 Môi trường sống và mức độ hiểu từ của trẻ mẫu giáo 75

Biểu đồ 3.5 Mức độ phát triển khả năng hiểu từ của nhóm trẻ đối chứng và thực nghiệm sau hai lần đo 94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ là sự sáng tạo kỳ diệu của con người Ngay từ khi hìnhthành, ngôn ngữ đã trở thành phương tiện giao tiếp cơ bản nhất, hữu hiệu nhấtcủa con người Trong hoạt động nhận thức của con người, ngôn ngữ giữ vaitrò tổ chức và điều chỉnh các quá trình nhận thức Nhờ có ngôn ngữ mà cácquá trình cảm giác, tri giác mang một chất lượng mới, với quá trình nhận thức

lý tính, ngôn ngữ được coi là phương tiện của tư duy, là công cụ để biểu đạt

và cố định kết quả của tư duy Như vậy, có thể nói ngôn ngữ và tư duy gắn

bó chặt chẽ với nhau Mối quan hệ này được thể hiện trong nghĩa của từ Từ

là biểu hiện của khái niệm và hiểu từ là hiểu khái niệm Trong tư duy, hiểu từ

là rất quan trọng, bởi vì, có hiểu từ, con người mới có thể sử dụng ngôn ngữnhư một phương tiện để tư duy, để nhận thức thế giới xung quanh

Đối với mọi người nói chung, thì ngôn ngữ có vai trò quan trọng Nhờ

có ngôn ngữ mà chúng ta có thể trao đổi thông tin với nhau một cách nhanhnhất, nhiều nhất, đầy đủ nhất, có thể hiểu nhau, thông cảm, chia sẻ, hợp tácvới nhau trong quá trình lao động sản xuất, chinh phục tự nhiên và cải tạo xãhội Mặt khác nhờ có ngôn ngữ mà con người từ khắp mọi miền tổ quốc, từquốc gia này đến quốc gia khác, từ khắp nơi trên thế giới, con người ở cácthời đại khác nhau, các thế hệ khác nhau đều có thể giao lưu, tìm hiểu nhau,học hỏi lẫn nhau, cùng nhau lĩnh hội kho tàng tri thức của nhân loại để hìnhthành phát triển nhân cách, tâm lý…

Đối với trẻ em nói riêng thì ngôn ngữ lại có vai trò đặc biệt quan trọng.Nhà giáo dục K D Usinxki khi nói về vai trò của ngôn ngữ đối với sự pháttriển tâm lý của trẻ em, cho rằng: “Tiếng mẹ đẻ là cơ sở của mọi sự phát triển,

là vốn quý của mọi tri thức” [dẫn theo 13] Nắm được ngôn ngữ ở mọiphương diện như từ vựng, ngữ âm, ngữ pháp, hiểu được nghĩa của từ và sử

dụng chúng thành thạo trong hoạt động ngôn ngữ nói, nghe, đọc, viết… làđiều rất quan trọng Một mặt, đó là điều kiện thiết yếu để trẻ tham gia tích cựcvào hoạt động, sinh hoạt hàng ngày, qua đó giúp trẻ hình thành, phát triển tâm

lý cho bản thân Mặt khác, nắm được ngôn ngữ tức là trẻ em nắm được chìakhoá của học vấn, của sự phát triển trí tuệ Đúng như E I Tikheeva – nhàgiáo dục học người Nga, đã dành nhiều năm nghiên cứu và thực hành việcgiáo dục ngôn ngữ ở trường mẫu giáo, khẳng định “Ngôn ngữ là công cụ để

tư duy, là chìa khóa để nhận thức, là vũ khí để chiếm lĩnh kho tàng kiến thứccủa dân tộc, của nhân loại Vì vậy việc giáo dục cho trẻ phải bắt đầu từ rấtsớm, từ khi các cháu chưa cắp sách đến trường” [dẫn theo 13]

Như vậy, việc phát triển ngôn ngữ là một trong những nhiệm vụ quantrọng đối với hệ thống giáo dục quốc dân, đặc biệt là đối với giáo dục mầmnon Chúng ta đều biết giáo dục mầm non là giai đoạn giáo dục đầu tiên, giaiđoạn tạo nền móng cơ sở vững chắc cho sự phát triển về mọi mặt của trẻ saunày Và một trong những nội dung mà trường mầm non phải chuẩn bị cho trẻngay từ những ngày đầu tiên đó là phát triển ngôn ngữ cho trẻ đạt tới mức độ

sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ

Thông qua kết quả nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nướcchúng ta nhận thấy rằng cùng với sự phát triển của các quá trình tâm lý khác,ngôn ngữ trẻ mẫu giáo cũng phát triển rất nhanh Nhu cầu trao đổi, trò chuyệncủa trẻ với mọi người ngày càng trở nên bức thiết, nhưng do khả năng hiểu từ

và khả năng diễn đạt chưa tốt nên có nhiều trường hợp trẻ dùng từ lộn xộn,sai nghĩa Khó khăn này cũng ảnh hưởng đến sự phát triển tư duy của trẻ nóiriêng và sự phát triển tâm lý của trẻ nói chung, đặc biệt là đối với trẻ mẫu giáolớn, khi mà ngôn ngữ đóng vai trò là phương tiện quan trọng giúp trẻ chuyểnsang hoạt động học tập ở trường phổ thông

Xuất phát từ vai trò vô cùng quan trọng của ngôn ngữ đối với sự pháttriển tư duy và giao tiếp xã hội của trẻ, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứucủa mình là: "Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ em lứa tuổi mẫu giáo (3-6 tuổi)".

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ trẻ mẫu giáo 3 đến 6 tuổi và một số yếu tốảnh hưởng, từ đó đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao khả năng hiểu từ củatrẻ

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo

3.2 Khách thể nghiên cứu

252 trẻ em ở ba độ tuổi (3-4; 4-5; 5-6), trong đó mỗi độ tuổi là 84 em,tại hai trường mầm non Ánh Sao, quận Cầu Giấy, Hà Nội và trường mầmnon Thị Trấn, huyện Thanh Chương, Nghệ An

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

Ngôn ngữ bao gồm 3 bộ phận: ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp Do điềukiện thời gian, điều kiện thực tế và dưới góc độ tâm lý học, trong phạm viluận văn này, chúng tôi chỉ xin đề cập đến đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo.Bởi vì hiểu từ là một bộ phận quan trọng trong ngôn ngữ Chỉ khi trẻ hiểunghĩa của từ thì trẻ mới có thể hoạt động ngôn ngữ một cách tích cực và cóhiệu quả, từ đó thúc đẩy sự phát triển nhận thức, trí tuệ, đặc biệt là tư duy

4.2 Giới hạn về địa bàn nghiên cứu

Trường mầm non Ánh Sao, quận Cầu Giấy, Hà nội và trường mầm nonThị Trấn Thanh Chương, Nghệ An

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý luận về đặc điểm ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo nhằm định hướng cho việc nghiên cứu thực tiễn

- Nghiên cứu thực trạng khả năng hiểu từ của trẻ mẫu giáo ở 3 độ tuổi(3 - 4), (4 - 5), (5 - 6), và một số yếu tố ảnh hưởng đến khả năng hiểu từ (tính chủ động trong giao tiếp, cách dạy trẻ hiểu từ của cô giáo mầm non)

- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao khả năng hiểu từ cho trẻ mẫu giáo

- Thử nghiệm tác động sư phạm nhằm nâng cao khả năng hiểu từ cho trẻ mẫu giáo thông qua hình thức dạo chơi, tham quan

6 Giả thuyết khoa học

Đặc điểm khả năng hiểu từ của trẻ mẫu giáo tăng dần theo độ tuổi, vàkhông đồng đều ở những trẻ khác nhau trong cùng độ tuổi Đa số trẻ mẫu giáohiểu từ ở mức trung bình trở lên Nếu sử dụng biện pháp dạy trẻ hiểu từ quadạo chơi, tham quan thì mức độ hiểu từ của trẻ có thể tăng lên

7 Các phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

7.2 Phương pháp quan sát

7.3 Phương pháp trắc nghiệm

7.4 Phương pháp thực nghiệm

7.5 Phương pháp điều tra phỏng vấn

7.6 Phương pháp thống kê toán học

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÔN NGỮ CỦA TRẺ EM

LỨA TUỔI MẪU GIÁO

1.1 Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Ở nước ngoài

Ngôn ngữ là sự sáng tạo kỳ diệu của loài người, là phương tiện giaotiếp phổ biến và thuận lợi nhất Nó gắn liền với sự phát triển tâm lý conngười, là chìa khoá để con người nhận thức và chiếm lĩnh kho tàng trí thứccủa dân tộc và nhân loại

Ngay từ thời cổ đại vấn đề ngôn ngữ đã được đề cập đến tuy nhiên thờiđiểm đó người ta nghiên cứu ngôn ngữ không tách khỏi triết học và logic học.Các nhà triết học cổ đại đã coi ngôn ngữ như là một hình thức biểu hiện bềngoài của cái bên trong là "logos", tinh thần, trí tuệ của con người Trongcuốn "Bàn về phương pháp", Descartes đã chỉ ra những đặc tính chủ yếu củangôn ngữ và lấy đó làm tiêu chí phân biệt con người khác với động vật Ông

đã nhấn mạnh tính chất của ngôn ngữ, cái tín hiệu duy nhất ấy chắc chắn làcủa một tư duy tiềm tàng trong cơ thể và kết luận rằng "có thể lấy ngôn ngữlàm chỗ khác nhau thực sự giữa con người và con vật" Chỉ đến giữa thế kỷXIX khuynh hướng tâm lý học mới nảy sinh trong ngôn ngữ học Người đầutiên đề xuất hướng nghiên cứu tâm lý ngôn ngữ học là Shteintal (1823-1899).Theo ông, ngôn ngữ học phải dựa vào tâm lý cá nhân khi nghiên cứu ngônngữ cá nhân, và phải dựa vào tâm lý dân tộc khi nghiên cứu ngôn ngữ của dântộc [16]

V.Vunt (1832-1920) là đại biểu của thuyết tâm lý liên tưởng, đã nghiêncứu lý thuyết về dạng thức bên trong của từ, về các loại ý nghĩa chuyển đổicủa từ, về nghĩa hiện có của từ và câu, về mối quan hệ liên tưởng có tính ngữđoạn

Sau cách mạng tháng Mười Nga 1917, các nhà ngôn ngữ học, tâm lýhọc Xô Viết đã vận dụng quan điểm của Mác - Lênin vào hoạt động nghiêncứu ngôn ngữ đó là: xem xét ngôn ngữ với tư cách là một hiện tượng xã hội.Ngôn ngữ thể hiện các mối quan hệ giữa con người với con người được quyđịnh bởi những điều kiện cụ thể của thời kỳ lịch sử nhất định Ngôn ngữ làhiện thực trực tiếp của tư duy và là phương tiện giao tiếp chủ yếu nhất củacon người Tiêu biểu cho quan điểm đó có thể kể đến L.X Vưgôtxki; E.D.Polivanov; K.N Derzhavin;… họ đã nghiên cứu tính chất xã hội của ngônngữ, về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy, sự phụ thuộc qua lại giữa cácthuộc tính của ngôn ngữ… [16]

L.X Vưgôtxki trong cuốn "Tư duy và ngôn ngữ" đã lập luận rằng hoạtđộng tinh thần của con người chính là kết quả học tập mang tính xã hội chứkhông phải chỉ là hoạt động học tập của một cá thể Theo ông, khi trẻ em gặpphải những khó khăn trong cuộc sống, trẻ tham gia vào sự hợp tác của ngườilớn và bạn bè có năng lực cao hơn, những người này giúp đỡ trẻ và khuyếnkhích trẻ Trong mối quan hệ hợp tác này, quá trình tư duy trong một xã hộinhất định được chuyển giao sang trẻ Do ngôn ngữ là phương thức đầu tiên

mà qua đó, con người trao đổi các giá trị xã hội, L.X Vưgôtxki coi ngôn ngữ

là vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của tư duy [12]

Việc nghiên cứu ngôn ngữ của trẻ em lứa tuổi mầm non (0-6 tuổi) cũng

đã được nhiều nhà khoa học quan tâm Nhìn lại các công trình nghiên cứu lýluận và thực tiễn về ngôn ngữ ở giai đoạn này chúng ta có thể thấy các tác giả

đã nghiên cứu theo các xu hướng chủ yếu sau:

- Hướng nghiên cứu đầu tiên là nghiên cứu chức năng, vai trò của ngônngữ trong sự phát triển và giáo dục của trẻ Đây là hướng nghiên cứu nổi bậtđược thể hiện trong các công trình khoa học của nhiều tác giả như:E.I.Tikheeva, Ph.A Sookhina, L.X.Vưgôtxki, J.Piaget,… Các tác giả đều điđến nhận định, ngôn ngữ là công cụ nhận thức thế giới xung quanh của trẻ, là

phương tiện giao tiếp, phương tiện giúp trẻ chiếm lĩnh các giá trị đạo đức,chuẩn mực xã hội Đặc biệt các tác giả đều nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữtrong sự phát triển tư duy của trẻ.

- Hướng nghiên cứu thứ hai được các tác giả quan tâm là nghiên cứuđặc điểm phát triển ngôn ngữ trẻ trước tuổi học Hướng nghiên cứu này đượcphản ánh trong công trình của các tác giả: E I Tikheeva, Ph A Sookhina,L.P Phêdôrencô… Trong các công trình nghiên cứu của mình các tác giả đãnghiên cứu từng nội dung cụ thể của việc phát triển ngôn ngữ như: đặc điểmphát triển vốn từ, ngữ âm, ngữ pháp và phát triển lời nói mạch lạc… ở từng

độ tuổi khác nhau Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm phát triển ngôn ngữ củatrẻ ở từng độ tuổi, các tác giả đã đưa ra một số quy luật phát triển ngôn ngữcủa trẻ mà cho đến bây giờ vẫn còn có ý nghĩa quan trọng đối với việc lựachọn nội dung, phương pháp, biện pháp dạy tiếng mẹ đẻ cho trẻ trước tuổihọc

- Hướng nghiên cứu thứ ba là nghiên cứu các điều kiện bảo đảm sự pháttriển ngôn ngữ của trẻ Hướng nghiên cứu này được phản ánh trong công trìnhcủa các tác giả sau đây: E I Tikheeva, Ph A Sookhina, Helen Gloeb,

Kak- hainơdich… Trên cơ sở các đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ, cáctác giả đã nghiên cứu những điều kiện cần thiết cho sự phát triển ngôn ngữnhư: bộ máy phát âm hoàn chỉnh, môi trường ngôn ngữ, đặc biệt là ngôn ngữcủa những người lớn xung quanh…, từ đó xây dựng nội dung, phương pháp,biện pháp và các bài tập phát triển ngôn ngữ cho trẻ trước tuổi học Đây làhướng nghiên cứu đang diễn ra mạnh mẽ ở các nước trên thế giới, đặc biệt làtrong những năm gần đây

1.1.2 Ở trong nước

Ở Việt Nam các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ của trẻ em rất phong phú:

- Các tác giả đã nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em theo từnggiai đoạn 12 -24 tháng, 24 - 36 tháng, 3 tuổi, 4 - 5 tuổi, 1 - 3 tuổi, 3 - 5 tuổinhư tác giả Lưu Thị Lan (1986), Bùi Việt Anh (1989)…

- Nghiên cứu sự phát triển các thành phần ngôn ngữ (vốn từ, ngữ pháp,hiểu từ, ngôn ngữ mạch lạc) của trẻ em các độ khác nhau có thể kể đến côngtrình nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Minh Huệ (1989), Hồ Minh Tâm(1989), Dương Diệu Hoa (1985), Lưu Thị Lan (1996), Nguyễn Thị Mai

(1998), Đỗ Thị Xuyến (2000) Nguyễn Thị Oanh (2000), Bùi Thị Thanh

(2005)…

- Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển ngôn ngữ trẻ em(môi trường sống, sức khoẻ, giáo dục gia đình…) qua công trình nghiên cứucủa Lưu Thị Lan (1989), Võ Phan Thu Hương (2006)…

- Các biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ em nhà trẻ - mẫu giáo quacác công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước như Nguyễn Gia Cầu(1986), Hà Thị Dần (1986), Đỗ Thị Xuyến (2000), Nguyễn Thị Băng Tâm(2000), Nguyễn Xuân Khoa (2004), Nguyễn Thị Yến (2004), Nguyễn Thị Xuân (2005), Nguyễn Thị Hằng (2008)…

- Nghiên cứu mối quan hệ giữa ngôn ngữ trẻ em với các lĩnh vực khoahọc: văn học, giao tiếp, tư duy… Với các công trình nghiên cứu của các tácgiả Đào Thị Minh Huyền (1989), Hồ Lam Hồng (1993), Nguyễn Thạc (1995),Nguyễn Xuân Thức (1997)…

Nhìn chung vấn đề ngôn ngữ của trẻ em được các nhà khoa học quantâm nghiên cứu ở nhiều mặt, nhiều lứa tuổi khác nhau Có nghiên cứu về cấutrúc đặc biệt của ngôn ngữ, có nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến quátrình hình thành, phát triển ngôn ngữ, một số nghiên cứu khác lại nghiên cứubiện pháp phát triển ngôn ngữ… Tất cả những nghiên cứu này đều chứng tỏrằng ngôn ngữ là một điều kiện hết sức quan trọng để trẻ tiếp xúc với môitrường mới lạ ở phổ thông, giúp trẻ lĩnh hội được những kiến thức mang tính

chất khoa học của các môn học ở phổ thông… Vì vậy việc nghiên cứu ngônngữ của trẻ mẫu giáo về vốn từ, ngữ âm ngữ điệu, ngữ pháp, ngôn ngữ mạchlạc,… là rất cần thiết Để từ đó chúng ta có thể giúp trẻ có sự phát triển ngônngữ một cách đầy đủ về các mặt Đó cũng là phương tiện cơ bản nhất, quantrọng nhất để trẻ tiếp thu tri thức không chỉ môn Tiếng Việt mà còn tất cả cácmôn khoa học khác của chương trình lớp 1.

1.2 Một số vấn đề lí luận về ngôn ngữ và hiểu từ trong ngôn ngữ

1.2.1 Khái niệm chung về ngữ ngôn và ngôn ngữ

Ngữ ngôn bao gồm hệ thống các ký hiệu từ ngữ và hệ thống các quy tắcngữ pháp có chức năng là một phương tiện giao tiếp, một công cụ của tư duy

Ngữ ngôn là một hiện tượng tồn tại khách quan trong đời sống tinhthần của xã hội, là một hiện tượng của nền văn hoá tinh thần của loài người.Ngữ ngôn là đối tượng của khoa học về tiếng Ngữ ngôn gồm 2 bộ phận là từvựng, các ý nghĩa của từ và ngữ pháp - là một hệ thống các quy tắc quy định

sự ghép các từ thành câu

Bất cứ một thứ ngữ ngôn nào cũng chứa đựng hai phạm trù: phạm trùngữ pháp - là một hệ thống các quy tắc quy định việc thành lập từ và câu,phạm trù này đặc trưng cho từng thứ tiếng (ngữ pháp tiếng Việt khác ngữpháp tiếng Anh) và phạm trù logic - là quy luật, phương pháp tư duy đúngđắn của con người, nó chung cho cả loài người Vì vậy, tuy dùng các thứtiếng (ngữ ngôn) khác nhau, các dân tộc khác nhau vẫn hiểu được nhau

Ngôn ngữ là quá trình mỗi cá nhân sử dụng một thứ ngữ ngôn để giaotiếp, để truyền đạt, lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội lịch sử hoặc để kếhoạch hoá hoạt động của mình

Ngôn ngữ đặc trưng cho từng người Sự khác biệt cá nhân về ngôn ngữthể hiện ở cách phát âm, cấu trúc của câu, sự lựa chọn từ

Tuy ngôn ngữ và ngữ ngôn khác nhau nhưng chúng lại có quan hệ mậtthiết với nhau, tác động qua lại lẫn nhau: không có một thứ tiếng (ngữ ngôn)

nào lại tồn tại và phát triển bên ngoài quá trình ngôn ngữ Ngược lại, quátrình ngôn ngữ không thể có được nếu không dựa vào một thứ ngữ ngôn nhấtđịnh Ngôn ngữ của cá nhân làm phong phú ngữ ngôn của dân tộc [16]

1.2.2 Chức năng cơ bản của ngôn ngữ

Ngôn ngữ có ba chức năng cơ bản sau:

Thứ nhất, ngôn ngữ là phương tiện truyền đạt và lĩnh hội những kinhnghiệm lịch sử xã hội của loài người

Kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người được cố định lại và lưu truyềnđược từ đời này sang đờ khác phần lớn dưới dạng ngôn ngữ Thế hệ đi trước,thế hệ đi sau lĩnh hội những kinh nghiệm quý báu ấy biến thành vốn liếngriêng cho bản thân cũng đều phải sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện cơ bảnnhất

Chúng ta biết rằng, đầu tiên đứa trẻ không tự nhận thức được thế giớixung quanh Để thoả mãn nhu cầu nhận thức, trẻ đặt ra nhiều câu hỏi chongười lớn và những người xung quanh Và nhờ những câu trả lời đó mà trẻ

mở rộng dần về nhận thức những vấn đề tự nhiên, xã hội và con người Vềphía người lớn, nếu muốn dạy trẻ điều gì đều phải sử dụng lời nói để giảithích, hướng dẫn kèm theo hành động mẫu của người Nếu không, hành độngcủa trẻ chỉ là bắt chước mà không hiểu được tại sao phải như vậy

Như vậy, nhờ có ngôn ngữ mà con người lĩnh hội được tri thức, kinhnghiệm sống trong nền văn hoá nhân loại để tồn tại và phát triển

Thứ hai, ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp cơ bản nhất của con người Người ta nói rằng, ngay cả những bộ lạc lạc hậu nhất mà con ngườimới phát hiện ra cũng dùng ngôn ngữ để giao tiếp Điều đó nói lên rằng, tronggiao tiếp mặc dù con người còn sử dụng các phương tiện khác như các hànhđộng, cử chỉ, các dấu hiệu, ký hiệu khác nhau, kết hợp các âm thanh của âmnhạc, kết hợp màu sắc của hội hoạ… nhưng ngôn ngữ vẫn là phương tiệngiao tiếp cơ bản nhất của con người

So với ngôn ngữ nói thì ngôn ngữ cử chỉ nghèo nàn và hạn chế hơn.Bởi lẽ có những cử chỉ, chỉ một số người hiểu với nhau, ý nghĩa của cử chỉnhiều khi không rõ ràng, dẫn đến chỗ người tạo ra cử chỉ với nghĩa này thìngười giao tiếp lại hiểu theo nghĩa khác Những ký hiệu và dấu hiệu khácnhau như tín hiệu đèn giao thông, tín hiệu hàng hải, chỉ được áp dụng trongnhững phạm vi hạn chế chứ không phải là phương tiện giao tiếp toàn xã hội.Bản thân các dấu hiệu, ký hiệu đó muốn trở thành phương tiện giao tiếp phảidùng đến phương tiện ngôn ngữ để giải thích Ngay cả âm nhạc, hội hoạ, điêukhắc cũng là những phương tiện giao tiếp sinh động nhưng vẫn bị hạn chế và

có tính phiến diện so với ngôn ngữ Nó không thể truyền đạt khái niệm, quanđiểm mà chỉ khêu gợi được những hình ảnh, cảm xúc nhất định ở ngườinghe, người xem Còn ngôn ngữ có thể truyền đạt những thông tin, tư tưởng,tình cảm chính xác, rõ ràng và hoàn toàn xác định Vì thế, không thể dùngnhững phương tiện trên làm phương tiện giao tiếp cơ bản thay thế hoàn toàncho ngôn ngữ

Nhờ có ngôn ngữ mà trong lao động, trong sinh hoạt con người có thểdùng chúng làm phương tiện để diễn đạt, làm cho người khác hiểu được tưtưởng, tình cảm, trạng thái, mong muốn, nguyện vọng của mình… Nhờ đó

mà con người hiểu biết lẫn nhau, có thể đồng tâm hiệp lực chinh phục thiênnhiên, chinh phục xã hội, làm cho đời sống con người ngày càng phát triển

Thứ ba, ngôn ngữ là phương tiện của tư duy

Đã có quan điểm đồng nhất tư duy và ngôn ngữ, có người nói rằng: ýtưởng là ngôn ngữ không có âm thanh Cũng có quan điểm tách rời tư duy vàngôn ngữ, coi tư duy và ngôn ngữ hoàn toàn độc lập nhau Theo quan điểmcủa chủ nghĩa Mác, tư duy và ngôn ngữ thống nhất với nhau Sự khác nhaugiữa tư duy và ngôn ngữ thể hiện ở chỗ: ngôn ngữ là vật chất còn tư duy làtinh thần Tất cả các đơn vị của ngôn ngữ như từ, âm, câu… đều là âm thanh

có cái thuộc tính vật chất như độ cao, độ dài

Chức năng thể hiện tư duy của ngôn ngữ biểu hiện ở hai khía cạnh:

- Khía cạnh thứ nhất: Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của tư tưởng,không có từ nào, câu nào mà không biểu hiện một ý nghĩ, một tư tưởng, mộtkhái niệm Ngược lại, không có ý nghĩ, tư tưởng nào lại không tồn tại dướidạng ngôn ngữ Ngôn ngữ là biểu hiện thực tế của tư tưởng

- Khía cạnh thứ hai: Ngôn ngữ trực tiếp tham gia vào quá trình hìnhthành tư tưởng Mọi ý nghĩa, tư tưởng chỉ trở nên rõ ràng khi được biểu hiệnbằng ngôn ngữ

Nói tóm lại, ngôn ngữ và tư duy thống nhất nhưng không đồng nhất vớinhau Chức năng ban đầu của ngôn ngữ là giao tiếp, là phương tiện truyềnđạt, lĩnh hội kinh nghiệm xã hội lịch sử loài người Đồng thời, ngôn ngữ còn

có chức năng của tư duy, ngôn ngữ là công cụ để biểu đạt kết quả của tư duy

và ngôn ngữ cũng tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành các tư tưởngtrong quá trình tư duy [12]

1.2.3 Cấu trúc của ngôn ngữ

Ngôn ngữ được cấu thành từ ba bộ phận cơ bản: từ vựng, ngữ âm vàngữ pháp

- Từ: là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, độc lập về ý nghĩa và hình thức,

là vật liệu xây dựng không thể thiếu được của ngôn ngữ Từ là đơn vị trungtâm của hệ thống từ vựng - ngữ nghĩa

Xu hướng hiện nay, nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận là hệ thống từ loại tiếng việt có thể sắp xếp thành 2 nhóm:

Nhóm 1: Gồm các từ loại danh từ, động từ, tính từ, số từ, đại từ

Nhóm 2: Gồm các từ loại định từ, phó từ, kết từ, tình thái từ

- Ngữ âm: là mặt âm thanh, phát âm của ngôn ngữ Ngữ âm có mặt tự nhiên và xã hội của nó

+ Mặt tự nhiên của ngữ âm: là những thuộc tính về âm học (cao độ,trường độ…) và những thuộc tính về cấu âm (hoạt động của bộ máy hô hấp vàchuyển động của các cơ quan phát âm như môi, lưỡi tạo ra một âm nào đó).

+ Mặt xã hội của ngữ âm: hay còn gọi là chức năng của ngữ âm lànhững quy định, những giá trị mà cộng đồng người sử dụng chung một ngônngữ gán cho các đặc trưng âm thanh

- Ngữ pháp: là hình thức biến đổi từ, các mô hình kết hợp từ, hay nói cách khác: ngữ pháp chính là cách thức và phương tiện cấu tạo từ thành câu

Ngữ pháp bao gồm có từ pháp và cú pháp Từ pháp là các quy tắc biếnhình của từ, các phương thức cấu tạo từ và các đặc tính ngữ pháp của từ loại.Còn cú pháp chỉ những quy tắc kết hợp từ, nhóm từ thành các kết cấu cúpháp, để ngôn ngữ trở thành phương tiện giao tiếp quan trọng nhất, cơ bảnnhất của loài người [12]

Tóm lại, ba bộ phận của ngôn ngữ là từ vựng, ngữ âm, ngữ pháp cóquan hệ chặt chẽ với nhau tạo nên ngôn ngữ của con người Phát triển ngônngữ là phát triển đồng thời cả ba bộ phận cấu thành trên

1.2.4 Ngôn ngữ và lời nói

Trong tâm lý học, ngôn ngữ được hiểu là một hệ thống ký hiệu từ ngữđặc biệt được dùng làm phương tiện giao tiếp và là công cụ của tư duy Sovới các hệ thống ký hiệu khác, ngôn ngữ được coi là một hệ thống ký hiệuđặc biệt, bởi các đối tượng trong hiện thực khách quan muốn trở thành hệthống ký hiệu phải được hệ thống ký hiệu từ ngữ tiếp sức Với số lượng âm

vị nhất định trong hệ thống ký hiệu, từ ngữ đã tạo cho con người hàng triệulời nói khác nhau

Hoạt động lời nói là quá trình con người sử dụng ngôn ngữ để truyềnđạt và tiếp cận kinh nghiệm xã hội lịch sử, hay thiết lập sự giao tiếp, thiết lập

kế hoạch hành động

Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và lời nói là mối quan hệ giữa cái chung vàcái riêng Nếu ngôn ngữ được coi là sản phẩm, là ký hiệu chung cho cả mộtcộng đồng thì lời nói là sản phẩm riêng biệt trong sự phát triển của một cánhân Ngôn ngữ có tính chất khái quát, ổn định trong một thời gian dài còn lờinói luôn có tính chất cụ thể, nhất thời, và luôn luôn thay đổi Nếu ngôn ngữ là

hệ thống cấu trúc thì lời nói là sự vận dụng, sử dụng hệ thống cấu trúc vàohoàn cảnh giao tiếp cụ thể [19]

Tuy ngôn ngữ và lời nói có khác nhau song chúng có quan hệ chặt chẽ,không tách rời nhau Không có ngôn ngữ thì không có lời nói Ngược lại, lờinói là điều kiện để ngôn ngữ được xác lập, được phát triển Không có lời nóithì ngôn ngữ luôn là cái gì đó trừu tượng, trống rỗng

Từ là một tín hiệu ngôn ngữ bao gồm các phần âm thanh và ý nghĩa.Hai phần này có liên quan mật thiết và hỗ trợ cho nhau để biểu hiện ý nghĩacủa con người

Từ không chỉ biểu thị các sự vật hiện tượng riêng lẻ mà biểu thị cả mộtnhóm sự vật hiện tượng tập hợp lại theo một dấu hiệu nhất định Do đó từ cótính chất khái quát [20]

1.2.5.2 Nghĩa của từ

Nghĩa của từ là mặt bên trong của từ, là cái mấu chốt nhất của tư duyngôn ngữ Nếu từ mà không có nghĩa thì không phải là từ mà chỉ là âm thanhtrống rỗng Ý nghĩa của từ là mối quan hệ của từ với ý thức của con

người về các sự vật và hiện tượng Cơ sở để xây dựng ý nghĩa của từ là biểutượng và khái niệm, đó là hình thức phản ánh của con người về sự vật hiệntượng xung quanh.

Đối với từng người từ có nghĩa và ý Ý của từ là quan hệ của từ vớitừng người hoặc nhóm người nào đó Ý của từ phản ánh động cơ và mục đíchhoạt động của họ Ý cùng với nghĩa của từ phản ánh lối sống, phản ánh mức

độ phát triển nhân cách của con người Ở từng người, nghĩa của từ phát triểntương ứng với trình độ học vấn của người đó

Nghĩa của từ chỉ thể hiện khi sử dụng các từ trong lời nói, nó không cótính ổn định, vì bản thân mối quan hệ của từ với các sự vật, hiện tượng có thểthay đổi tùy theo hoàn cảnh nói năng cụ thể [20]

Như vậy, có thể nói rằng: Từ chỉ có giá trị khi nó có nghĩa, một từkhông có nghĩa thì đó là một âm trơ

1.2.6 Vấn đề hiểu từ trong ngôn ngữ

Để có thể hoạt động và giao tiếp một cách chủ động trong môi trường

xã hội, con người phải có một vốn từ nhất định, nắm vững ngữ âm và các quitắc ngữ pháp Do vậy việc hiểu nghĩa của từ vô cùng quan trọng và là hoạtđộng cơ bản trong hoạt động ngôn ngữ Hiểu được từ giúp chúng ta lĩnh hộiđược các tri thức của nhân loại, biểu đạt những suy nghĩ, tình cảm của mìnhtrong giao tiếp, qua đó để hiểu biết lẫn nhau

Hiểu từ là quá trình lĩnh hội khái niệm trong từ, đưa cái mới, cái chitiết vào trong vốn kinh nghiệm

Mức độ hiểu từ có thể khác nhau, tùy theo mức độ phức tạp của hệthống các mối liện hệ dùng làm cơ sở để hiểu, có thể chia làm bốn mức độhiểu từ

Mức độ 1: Với mức độ này mới chỉ gọi được tên của sự vật, hiện tượng;nêu được dấu hiệu bên ngoài nhưng không vạch ra được dấu hiệu bản chất Vídụ: Người lớn đưa bức tranh vẽ các con vật và hỏi trẻ: “Cháu chỉ cho

cô đâu là con chó” Cháu chỉ vào con chó trong tranh Người lớn hỏi tiếp: “Conchó nó như thế nào?” Cháu trả lời: “ Nó có cái đuôi dài và hai mắt tròn xoe”…Nhìn chung ở mức độ 1 là mức độ thấp, trẻ chỉ lặp lại các mối liên hệ đã đượcthành lập nhưng chỉ là các mối liên hệ bên ngoài, ngẫu nhiên, không nêu đượccác dấu hiệu bản chất Ở mức độ này trẻ mới chỉ gọi tên của sự vật, hiện tượng

và chỉ hình ảnh của sự vật, hiện tượng đúng với tên gọi của chúng

Mức độ 2: Hiểu từ ở mức độ này đã đi vào thuộc tính bản chất nhưngchưa đúng với những nét bản chất của từ vì vậy dẫn đến hiểu từ ở mức quárộng hoặc quá hẹp Từ đó dễ dẫn đến vận dụng sai lầm hoặc chưa biết vậndụng Ví dụ: Con chó là con vật như thế nào? Trẻ trả lời: con chó nhà cháu nó

có chân, có tai, có đuôi, hay ăn vụng thức ăn…(chưa nêu được thuộc tính bảnchất nhất của đối tượng, sự vật được nêu trong từ)

Mức độ 3: Hiểu những thuộc tính bản chất của đối tượng được nêutrong từ nhưng dựa trên tài liệu cảm tính phong phú, do đó mới hiểu một cáchchung chung, trừu tượng Ví dụ, trẻ trả lời câu hỏi: Chó là gì? Chó là loàiđộng vật

Mức độ 4: Hiểu sâu sắc toàn diện và có hệ thống thể hiện ở chỗ: Xáclập được mối liên hệ giữa tri thức mới với tri thức đã có Ở mực độ này cánhân đã hiểu được dấu hiệu bản chất nhất, nắm được các biểu hiện đa dạngcủa khái niệm và vận dụng thành thạo Ví dụ: bút có nhiều loại, ngoài loại đểviết ra còn có loại để vẽ bằng lông, bút dạ, bút xóa, bút viến lên bản gỗ… [20]

1.3 Đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi)

Trong quá trình bồi dưỡng giáo dục thế hệ mầm non tương lai thì mộttrong những việc làm cần thiết đầu tiên là giúp trẻ nắm vững và sử dụng thànhthạo tiếng mẹ đẻ trong đời sống hàng ngày Tiếng mẹ đẻ là phương tiện quantrọng nhất giúp trẻ lĩnh hội nền văn hoá dân tộc, giúp trẻ tư duy, phát triển ýthức và giao lưu với mọi người xung quanh Từ 3 tuổi đến 5 tuổi là khoảngthời gian không dài, nhưng đối với sự phát triển ngôn ngữ lại có thay đổi rất

quan trọng, bởi đây là thời kỳ phát cảm của sự phát triển ngôn ngữ Do đó sựphát triển ngôn ngữ ở thời kỳ này diễn ra với tốc độ nhanh, cường độ mạnh,nhịp độ đều Vì vậy mà đến cuối tuổi mẫu giáo, trẻ em đã sử dụng ngôn ngữ(tiếng mẹ đẻ), một cách thành thạo trong hoạt động nhận thức thế giới xungquanh, trong giao tiếp với mọi người, trong điều chỉnh hành vi về nhận thức,tình cảm, hành vi, phục vụ cho mục đích giáo dục mầm non ở nước ta Trongnhững năm gần đây, vấn đề ngôn ngữ trẻ em đã được quan tâm Nhiều côngtrình nghiên cứu của nhiều tác giả đã đưa ra các số liệu, nhận xét, kết luậnkhoa học đáng quý trên nhiều mặt khác nhau về sự hình thành và đặc điểmphát triển ngôn ngữ của trẻ em lứa tuổi mẫu giáo Nhìn chung sự phát triểnngôn ngữ của trẻ em được phát triển theo các hướng từ vựng, ngữ âm, ngữpháp và phương pháp thực dụng (được hiểu là khả năng sử dụng ngôn ngữmột cách thích hợp trong các tình huống giao tiếp xã hội của trẻ em với mọingười trong xã hội).

Đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ em mẫu giáo, được phát triển trên

cơ sở các thành tựu phát triển ngôn ngữ của trẻ tuổi nhà trẻ (1-3 tuổi) Chínhtính tích cực và hứng thú trong hoạt động với đồ vật, cùng việc mở rộng giaotiếp với mọi người xung quanh bằng ngôn ngữ đã quyết định quá trình hìnhthành phát triển ngôn ngữ của trẻ lên 3 Cuối 3 tuổi, trẻ em đã nghe và hiểu lờinói của người lớn vượt ra khỏi tình huống cụ thể Lúc này trẻ đã biết sử dụngngôn ngữ như là phương tiện cơ bản để nhận thức thế giới xung quanh Đồngthời, trẻ cũng đã phần nào nắm được mặt ngữ pháp của tiếng mẹ đẻ Tuy vậy,

ở giai đoạn lứa tuổi này, việc phát âm, hiểu nghĩa của từ và lĩnh hội cấu trúcngữ pháp, cũng như việc sử dụng ngôn ngữ phù hợp hoàn cảnh giao tiếp cụthể của trẻ vẫn chưa thực sự hoàn chỉnh Chúng sẽ được tiếp tục hoàn thiệnqua giai đoạn lứa tuổi trẻ em mẫu giáo (3-6 tuổi) [20]

Ở lứa tuổi mẫu giáo, do nhu cầu giao tiếp của trẻ ngày càng phát triểnmạnh, phạm vi giao tiếp của trẻ được mở rộng cho nên trẻ em trở nên độc lập

hơn, vượt ra khỏi khuôn khổ những liên hệ gia đình chật hẹp và bắt đầu giaolưu rộng rãi hơn với những người khác, nhất là bạn cùng tuổi Việc mở rộngphạm vi giao tiếp và phức tạp của hoạt động đòi hỏi trẻ phải nhanh chónghoàn thiện các phương tiện giao tiếp, trong đó ngôn ngữ là chủ yếu Và mộtđiều dễ nhận thấy là giữa các độ tuổi mẫu giáo, ngôn ngữ của trẻ phát triểnkhác biệt nhau về tính chất, vốn từ, ngữ pháp, ngữ âm cũng như khả nănghiểu từ.

1.3.1 Các quy luật lĩnh hội tiếng mẹ đẻ của trẻ

Phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo, chủ yếu là phát triển ngôn ngữnói (lời nói) – bao gồm phát triển về vốn từ, phát triển ngữ âm, ngữ pháp,…Các tác giả trong và ngoài nước đã nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ của trẻtrước tuổi học và rút ra một số quy luật chung như sau:

Đối với trẻ trước tuổi học, ngôn ngữ nảy sinh và phát triển không phải

vì bản thân nó mà vì những nhu cầu khác Đó là nhu cầu nhận thức thế giới

xung quanh để thích ứng với nó, nhu cầu tự khẳng định mình bằng cách bắtchước (tập làm) người lớn và nhu cầu tham gia vào các hoạt động… Việcthỏa mãn các nhu cầu trên sẽ trở thành điều kiện phát triển ngôn ngữ cho trẻ.Chính vì vậy việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ trước tuổi học mang những nétđặc thù riêng [13]

Chúng ta biết rằng, đứa trẻ bị điếc không thể học nói được và trẻ không

nghe người lớn nói thì cũng không thể học nói được Trẻ học nói nhờ vào tai

nghe và khả năng bắt chước của mình [13] Bằng chứng là trường hợp những

đứa trẻ ở Ấn Độ bị thất lạc và sống trong rừng với sói, khi được tìm thấy thìnhững đứa trẻ đó không biết nói Trẻ em bắt chước cách phát âm, bắt chướccác hình thức khẩu ngữ của người lớn kể cả ngữ điệu giọng nói… Vì vậy màlời nói của trẻ ở mức độ nào đó phản ánh màu sắc ngôn ngữ của người lớnsống xunh quanh trẻ Lưu Thị Lan nhận định rằng: “Những trẻ là con bác sĩthường hay nói các từ ngữ bác sĩ hay nói như: sốt cao, viêm họng, tiêm,

khám… còn những đứa trẻ là con người bán hàng biết sớm hơn những đứa trẻkhác các từ như: đắt, rẻ, ế, vốn…” [10] Trẻ em cũng bắt chước cả ngữ điệu

và sắc thái biểu… của lời nói Nếu trong gia đình bố mẹ, ông bà, anh chị và

cô giáo của trẻ nói năng dịu dàng, nhẹ nhàng, tình cảm,… thì lời nói của trẻcũng trở nên tình cảm, nhẹ nhàng khi nói chuyện với mọi người Ngược lại,nếu mọi người trong gia đình và những người xung quanh trẻ ăn nói cộc lốc,

bố bã, thiếu văn hóa, ngữ điệu gắt gỏng không tình cảm… thì lời nói của trẻcũng mang những đặc điểm đó

Như vậy ngôn ngữ của trẻ có được chính là bắt chước từ ngôn ngữ củangười lớn Do vậy ngôn ngữ của người lớn xung quanh có ảnh hưởng lớnđến ngôn ngữ của trẻ Nó có thể kìm hãm hoặc thúc đẩy sự phát triển lời nóicủa trẻ Xuất phát từ đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ mang quy luật này

mà một trong những nhiệm vụ phát triển lời nói cho trẻ được đặt ra là xâydựng môi trường ngôn ngữ mang tính sư phạm và chuẩn mực, đặc biệt là môitrường ngôn ngữ gia đình và ở trường, lớp mẫu giáo Tuy nhiên, cũng khôngnên tuyệt đối hóa vai trò của việc trẻ bắt chước ngôn ngữ người lớn đối vớiquá trình chiếm lĩnh ngôn ngữ của trẻ Trẻ bắt chước người lớn để sử dụngtiếng mẹ đẻ chứ trẻ chưa có đủ khả năng để sử dụng tiếng mẹ đẻ như ngườilớn đúng như Lưu Thị Lan nhận định: “Trẻ bắt chước ngôn ngữ của ngườilớn là để đạt tới một cái gì đó cho sự phát triển khả năng ngôn ngữ của trẻ…Còn yếu tố trung tâm của việc học nắm ngôn ngữ của trẻ là khả năng và cácthao tác tổng hợp hóa [10]

Khi bàn về sự tiếp thu tiếng mẹ đẻ ở trẻ em và việc dạy nói cho trẻ, tác

giả Lưu Thị Lan cũng nhận định: “Quá trình học nói của trẻ được diễn ra

cùng với sự hoàn thiện dần của sự phát triển sinh lý và tâm lý trẻ” Thật vậy,

sự phát triển đúng đắn và không chậm trễ cơ chế vận động ngôn ngữ có tácdụng to lớn đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ Đứa trẻ nào sinh ra cũng có cơchế phát âm, nhưng đó chưa phải là điều kiện đủ để trẻ nói được Muốn sử

dụng được cơ chế phát âm, đứa trẻ phải trải qua quá trình luyện tập vất vảdưới sự tổ chức, hướng dẫn của người lớn.

Cũng như các thuộc tính tâm lý khác của con người, ngôn ngữ khôngphải là thiên chức bẩm sinh Đứa trẻ sinh ra không thể nói ngay được mà phảitrải qua một quá trình luyện tập phát triển nhất định Kỹ năng ngôn ngữ đượchình thành và phát triển trong quá trình trẻ tham gia vào các hoạt động (nhưhoạt động giao tiếp, hoạt động với đồ vật, hoạt động vui chơi, hoạt động họctập, hoạt động lao động, tham quan…) dưới sự tổ chức, hướng dẫn của ngườilớn Sự hình thành phát triển kỹ năng ngôn ngữ được diễn ra cùng với sự hìnhthành và phát triển các thuộc tính, các quá trình tâm lý khác của trẻ

Trẻ học tiếng mẹ đẻ nhờ những ấn tượng tổng quát chứ không tách bạch từng nội dung: phát âm, từ ngữ và ngữ pháp [13] Trong quá trình nắm

kỹ năng ngôn ngữ, vốn từ vựng, ngữ âm và ngữ pháp của trẻ được phát triểntrong mối quan hệ chặt chẽ với nhau Vì vậy mà các nhà giáo dục ngôn ngữcần phải xác định phương pháp, biện pháp phát triển lời nói cho trẻ một cách

phù hợp với đặc điểm trên của sự lĩnh hội ngôn ngữ Chẳng hạn, để thực hiện

nhiệm vụ làm giàu vốn từ cho trẻ, cô giáo mẫu giáo không thể tách biệt với việc dạy trẻ phát âm, hiểu từ để sử dụng từ đó trong các ngữ cảnh.

Các yếu tố xã hội có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ [10] như: trình độ văn hóa của bố mẹ, trình độ ngôn ngữ của những người

xunh quanh, sự tiếp xúc của trẻ với môi trường, với các phương tiện truyềnthông đại chúng như tivi, đài, tranh ảnh, internet… Các yếu tố này có thểđược hiểu như là môi trường xã hội của ngôn ngữ Môi trường xã hội củangôn ngữ phong phú hay nghèo nàn, tích cực hay tiêu cực đều có ảnh hưởngđến ngôn ngữ của trẻ Nó có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm tốc độ phát triển chứkhông quyết định hoàn toàn sự phát triển đó Điều này L X Vưgôtxki đãkhẳng định: “Vai trò của xã hội và môi trường chỉ làm nhanh hoặc chậm quá

trình phát triển, còn sự phát triển thực sự phụ thuộc vào quy luật nội tại, quyluật hoạt động” [1]

Tóm lai, đối chiếu với cơ chế hình thành lời nói, chúng ta nhận thấy việctiếp thu và sản sinh lời nói của trẻ khác với người lớn Điều đó cũng hoàn toànhợp lí, bởi lẽ trẻ không phải là người lón thu nhỏ, trẻ em là một sinh thể đangtrên đà phát triển và hoàn thiện để trở thành người lớn - với nghĩa là con ngườiphát triển Do vậy, việc lĩnh hội kỹ năng ngôn ngữ cũng như việc lĩnh hội cácgiá trị văn hóa xã hội khác được thực hiện theo cách riêng của trẻ

Đối với trẻ em, điểm nổi bật trong việc tiếp thu và sản sinh lời nói củatrẻ chính là tính ngữ cảnh của lời nói Trẻ hiểu lời nói của người khác nhờ cáctình huống cụ thể và đứa trẻ sản sinh ra lời nói cũng dựa trên sự vật, hiệntượng có thật Nói cách khác, trẻ lĩnh hội từ ngữ thông qua vật thể Thời gianđầu, nhiều khi vật thể và từ ngữ chỉ là một Do vậy, việc phát triển ngôn ngữcho trẻ thời điểm này không thể tách rời thế giới vật thể Mặt khác, đặc điểmlĩnh hội và sản sinh lời nói của trẻ xuất phát từ đặc điểm nhận thức mà ở trẻchủ yếu là nhận thức cảm tính và tư duy trực quan [13]

Như vậy, có thể khẳng định rằng, trẻ mẫu giáo học tiếng mẹ đẻ theocách riêng của mình, nó tuân theo những quy luật không hoàn toàn giốngngười lớn Vì thế mà khi giúp trẻ lĩnh hội kỹ năng ngôn ngữ, chúng ta khôngthể sử dụng phương pháp dạy cho người lớn để áp dụng dạy kỹ năng ngônngữ cho trẻ

1.3.2 Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo (3-6 tuổi)

- Vốn từ:

3-4 tuổi: Số lượng từ ngữ trẻ lĩnh hội được từ 800 - 1926 từ [4] trong

đó phần lớn là danh từ, động từ Còn các từ loại khác như tính từ, trạng từ,đại từ chiếm tỷ lệ thấp

Nhìn chung các từ trẻ sử dụng thường là tên gọi của đồ chơi, đồ dùng,con vật, cây cối, hoa lá xung quanh… những thứ mà hàng ngày trẻ được tiếp

xúc thường xuyên Ngoài ra, trẻ cũng đã biết sử dụng những từ chỉ hành độngcông việc của chính bản thân trẻ và mọi người xung quanh như ăn, ngủ, tắm,rửa, dọn, chơi… hoặc các từ chỉ hành động của các con vật mà trẻ biết nhưcắn, bơi nhảy, kêu, mổ, cào…

4-5 tuổi: Vốn từ của trẻ ở giai đoạn này tăng từ 1300 - 2000 từ trong đódanh từ, động từ vẫn chiếm ưu thế Tính từ và các loại từ khác, tuy đã xuấthiện trong ngôn ngữ của trẻ nhưng còn ít và sử dụng chưa chính xác

5-6 tuổi: Vốn từ của trẻ mẫu giáo có từ 2000 - 3000 Với vốn từ kháphong phú này trẻ có thể dùng để diễn đạt các mặt trong đời sống hàng ngày.Các từ loại mà trẻ nắm được không chỉ chủ yếu là danh từ, động từ, mà còn

cả tính từ và các từ loại khác chiếm tỷ lệ cao hơn Trong vốn từ của trẻ 5-6tuổi chúng ta thấy đã xuất hiện từ gợi cảm ở hình ảnh, âm thanh, màu sắcnhư: Bé tí, bé xíu, bé con, bé tí tị tì ti, đỏ chon chót, đỏ choét

- Ngữ âm và ngữ điệu

3- 4 tuổi: Trẻ 3-4 tuổi còn mắc nhiều lỗi trong phát âm, nhất là dấuthanh, âm đệm, âm cuối Đặc biệt là thanh ngã (~) là thanh phát âm khó nhấttrong các thanh Khi phát âm trẻ thường chuyển thanh ngã thành thanh sắc,thanh hỏi thành thanh nặng Ví dụ: Đĩa thành đía, mũi thành múi, ngủ thànhngụ

Về mặt ngữ điệu: trong ngôn ngữ của trẻ 3-4 tuổi đã bắt đầu thể hiệngiọng điệu rõ nét, mang màu sắc xúc cảm tuy nhiên trẻ còn hay nói chậm, nói

ê a, kéo dài giọng

4-5 tuổi:

Trẻ mẫu giáo nhỡ (4-5 tuổi) phát âm có tiến bộ hơn trẻ mẫu giáo bé Trẻnói rõ ràng hơn, dứt khoát hơn, song vẫn hay sai thanh ngã, âm điệu, âm cuối

Trẻ đã hình thành những cảm xúc ngôn ngữ qua giọng nói, ngữ điệu,

âm tiết Tuy nhiên dưới tác động của cảm xúc, trẻ có thể nghe nhầm, phát âm

nhầm như các âm vị "t" bằng "ch" Chẳng hạn: "tôm to" nói thành "chômcho", dễ bị nhoè các phụ âm như "l" phát âm thành "nh"

5-6 tuổi: Do phạm vi giao tiếp của trẻ được mở rộng, tai âm vị đượcrèn luyện thường xuyên để tiếp nhận các ngữ âm khi nghe người lớn nói, cơquan phát âm của trẻ đã trưởng thành cho nên ở giai đoạn này việc phát âmcủa trẻ đã có kết quả to lớn, hầu hết trẻ đã phát âm đúng, chuẩn xác các âm,

kể cả các âm khó như "loanh quanh'', ''khúc khuỷu" Mặc dù đã có những tiến

bộ rõ rệt nhưng với một số âm khó, xa lạ với trẻ thì trẻ vẫn phát âm sai.Chẳng hạn "quét trầu" trẻ nói thành "quyết trầu"

Về ngữ điệu thì trẻ 5-6 tuổi đã biết sử dụng ngữ điệu phù hợp với nộidung giao tiếp, phù hợp nội dung câu chuyện trẻ kể Trẻ dùng ngữ điệu nhẹnhàng êm ái để biểu thị tình yêu thương trìu mến Khi giận dữ ngữ điệu ngônngữ của trẻ thô và mạnh

- Nắm cơ cấu ngữ pháp:

3-4 tuổi: trẻ đã nắm được ngữ pháp cơ bản, để diễn đạt khá chính xáccác nhu cầu cơ bản hàng ngày Ngôn ngữ của trẻ được xây dựng từ các câungắn (câu đơn) đến câu nhiều âm tiết (câu phức) Tuy nhiên, trong ngôn ngữcủa trẻ 3-4 tuổi còn chưa hoàn chỉnh về mặt ngữ pháp, có câu đúng, nhưngcũng có câu sai, tức là câu cụt, thiếu thành phần, các từ dùng trong câu chưachính xác, chưa mạch lạc Theo một số kết quả nghiên cứu về ngôn ngữ trẻ

em lứa tuổi mẫu giáo ở nội thành Hà Nội cho thấy: trong 837 câu nói của trẻ3-4 tuổi dùng để giao tiếp có 455 câu, 182 câu chưa đúng, 291 câu đơn, 164câu phức [Nghiên cứu khoa học công nghệ Giáo dục Mầm non, kỷ yếu hộithảo khoa học từ 5- 18/8/1995 tai Tam Đảo - Vĩnh Phúc]

4.5 tuổi: Việc nắm bắt ngữ pháp của trẻ 4-5 tuổi đã thu được kết quảhơn giai đoạn 3-4 tuổi Câu nói của trẻ dài hơn, ít câu cụt hơn Trẻ đã sử dụngcác câu phức hợp, các câu có liên từ Theo kết quả nghiên cứu về ngôn ngữtrẻ em lứa tuổi mẫu giáo ở nội thành Hà Nội cho thấy trong 1035 câu nói của

trẻ 4-5 tuổi có 571 câu đúng (chiếm 72,59%), 284 câu sai (chiếm 27,41%),

472 câu đơn (chiếm 62,83%), 297 câu phức (chiếm 37,17)

5-6 tuổi: Về mặt thực tiễn, trẻ mẫu giáo đã lĩnh hội được những quy tắcchủ yếu trong ngữ pháp tiếng mẹ đẻ, và dùng được quy tắc ấy trong ngôn ngữcủa mình Ngoài ra, ngôn ngữ của trẻ ở giai đoạn này đã mang tính chất hoàncảnh, tình huống Khi giao tiếp với mọi người xung quanh trẻ thường gắnliền ngôn ngữ của mình với các sự vật, hoàn cảnh, con người, hiện tượngđang xảy ra trước mắt trẻ Ví dụ, bé Hà khi đi qua đường nhìn thấy ngườibán đồ chơi liền đòi bố: "Bố ơi, mua cho con quả bóng này"

1.3.3 Đặc điểm hiểu từ của trẻ mẫu giáo

Trong quá trình phát triển ngôn ngữ, trẻ em không chỉ lĩnh hội vốn từmới mà còn lĩnh hội nghĩa của từ Nghĩa của từ mang tính khái quát, phản ánhdấu hiệu của hàng loạt sự vật, hiện tượng giống nhau Việc lĩnh hội đượcnghĩa của từ đã giúp trẻ lĩnh hội được ngôn ngữ làm phương tiện giao tiếp vànhận thức thế giới xung quanh Đối với đặc điểm phát triển tư duy chưa hoànthiện, việc hiểu nghĩa của từ ở trẻ thường diễn ra chậm hơn và khó khăn hơnviệc nắm vốn từ, ngữ âm, ngữ pháp [15]

- Việc lĩnh hội nghĩa của từ ở trẻ em khác xa người lớn Ở người lớn,lĩnh hội nghĩa của từ là lĩnh hội một khái niệm với đầy đủ nội hàm và ngoạidiên của nó Còn đối với trẻ mẫu giáo, do đặc điểm tư duy trực quan hànhđộng và hình tượng chiếm ưu thế, tư duy trừu tượng chưa phát triển, khảnăng khái quát hóa chưa cao Vì vậy, khi lĩnh hội nghĩa của từ trẻ em phảitrực tiếp thao tác hoặc quan sát đối tượng qua tranh ảnh, mô hình tượngtrưng cho nghĩa của đối tượng Cũng vì vậy, nghĩa của từ mà trẻ em lĩnh hộiđều mang một ý nghĩa cụ thể, đại diện cho một sự vật, hiện tượng riêng lẻ.Nói cách khác, mỗi từ của trẻ em chỉ chứa đựng một biểu tượng, phản ánhhiện thực một cách sinh động, rõ ràng hơn khái niệm của người lớn songchúng không có tính chất khái quát, chính xác, hệ thống như đặc trưng của

khái niệm Ví dụ trẻ em hiểu các từ chỉ các đồ vật cá nhân của trẻ như quần,

áo, mũ, Các từ chỉ đồ dùng ăn uống như bát, thìa, cốc, Các con vật nuôitrong gia đình như con gà, con mèo, Tất cả các từ này đều là những biểutượng cụ thể được đúc kết trong từng từ Trẻ em hiểu từ trên cơ sở gắn từ vớicác biểu tượng cụ thể đó

- Với đặc điểm nhận thức phát triển ở mức độ nhất định, mức độ hiểubiết của trẻ mẫu giáo mới chỉ dừng lại ở mức độ gọi tên, nhận biết sự vật, hiệntượng qua tranh ảnh, mô hình như nhìn vào tranh trẻ biết đây là con gì, vật gì,cây gì Hoặc nhìn vào tranh, trẻ nhận biết được dấu hiệu bề ngoài của vậttrong mối tương quan với các sự vật khác như cao - thấp, xa-gần, ngắn - dài,trên - dưới Còn hiểu khái niệm ở mức độ như hiểu một khái niệm khoa học,thì chỉ có được ở trẻ khi chúng lĩnh hội tri thức khoa học thực sự trong hoạtđộng học tập ở trường phổ thông

- Trẻ mẫu giáo cũng đã bắt đầu có ý thức tìm hiểu nghĩa của từ vànguồn gốc của ngôn ngữ khi sử dụng chúng Nhưng do kinh nghiệm sống cònnghèo nàn, lối tư duy còn nặng tính trực quan cụ thể và khả năng khái quátcòn kém Vì vậy, trẻ mới chỉ dựa vào những đặc điểm bên ngoài hoặc dựa vàokinh nghiệm cụ thể của cá nhân mà chưa phân biệt được những đặc điểm bảnchất của sự vật cho nên còn hiểu ngôn ngữ chưa chính xác, kết luận còn phiếndiện

Một hiện tượng đặc biệt trong đặc điểm hiểu từ của trẻ, là trẻ có thểhiểu một từ không phải để chỉ một sự vật hiện tượng nhất định mà là từ chungcho một số sự vật gần giống nhau về đặc điểm bên ngoài hay có công dụnggần giống nhau Chẳng hạn, trẻ hiểu và gọi từ “chỉ” là từ “dây” còn ấm, thìa,cốc, bát thì trẻ gọi bằng từ “cái nước” Đây là hiện tượng đa nghĩa trong ngônngữ của trẻ Nó biểu hiện cách hiểu nghĩa rất riêng biệt ở trẻ em Từ của trẻ

em hiểu ở đây không phải là từ hiểu theo nghĩa thực của nó vì đây không phảinhững từ có tính khái quát hóa các sự vật đang tồn tại dưới hình thức các khái

niệm mà là những tổ hợp ngữ nghĩa bao quát các sự vật có nghĩa tương tựnhau về đặc điểm bên ngoài, về chức năng mà trẻ em cảm thấy trong quá trìnhtiếp thu và biểu hiện.

Theo quan điểm của L.X.Vưgôtxki: Về mặt tâm lý, hiện tượng trênứng với giai đoạn trẻ nhận thức sự vật theo những mối liên hệ chủ quan, màcác hiểu biết, biểu tượng tiếp thu riêng gợi lên cho trẻ Sự vật được ghi chépchung, thành một loại và gộp lại với một ý nghĩa chung, không phải là do cácđặc trưng vốn có, mà là do tính chất họ hàng quen thuộc giữa các sự vật ấytrong ấn tượng của trẻ.[12]

- Hiểu từ là một bộ phận quan trọng trong các thành phần ngôn ngữ Nóquan hệ mật thiết với các thành phần ngôn ngữ, đặc biệt là mối quan hệ chặtchẽ với việc sử dụng từ vào câu trong quá trình giao tiếp cụ thể Hiểu từ đãgiúp trẻ sử dụng ngôn ngữ giao tiếp chủ động, có nội dung rõ ràng, mạch lạc

Theo quan điểm của L.X.Vưgôtxki “ Nghĩa của từ không cố định, màthay đổi trong quá trình phát triển của trẻ Nó thay đổi cả trong các hình thứcvận hành khác nhau của ý nghĩ Có lẽ nó là cấu thành có tính chất cơ độngchứ không phải là cấu trúc tĩnh Việc xác định sự biến đổi nghĩa của từ chỉ trởthành hiện thực khi và chỉ khi bản chất của từ đã được xác định đúng đắn.Trước hết bản chất của từ được phát hiện trong tính khái quát của nó Sự kháiquát được thể hiện như là điểm trung tâm, cơ bản trong bất cứ từ nào, vì bất

cứ từ nào cũng có tính khái quát” [dẫn theo 12]

Trẻ em ở độ tuổi 3-4 kinh nghiệm sống còn nghèo nàn, điều kiện giaotiếp của trẻ chưa nhiều, trẻ ít được nghe các câu chuẩn xác Mặt khác, trẻ emchưa thật sự hiểu được đầy đủ nghĩa của từ cho nên trong các câu nói của trẻcòn thể hiện việc sử dụng từ chưa đúng, chưa sát nghĩa Nhất là các từ chỉthời gian và hư từ, ví dụ: Câu đúng trẻ phải nói “Bố vế muộn quá mẹ nhỉ?”thì trẻ lại nói “Bố về lâu quá mẹ nhỉ”, Câu đúng “Khóc thế thì ai yêu”, trẻ lạinói: “Khóc thế mà ai yêu” [12]

Trẻ 4-5 tuổi có mức độ hiểu từ tốt hơn trẻ 3-4 tuổi biểu hiện ở chỗ là trẻ

đã biết đưa từ vào câu chính xác, phù hợp nội dung giao tiếp Tuy nhiên câucủa trẻ chưa chuẩn, có khi thiếu, khi thừa từ Vị trí sắp xếp từ trong câu chưađúng, đôi khi gây sự lủng củng, nhất là khi kể lại một điều gì đó cho ngườikhác nghe, câu và nội dung diễn đạt của trẻ chưa rõ ràng, mạch lạc

Với trẻ em 5-6 tuổi khả năng hiểu từ của trẻ đã phát triển tương đốicao Sự phát triển này thể hiện không phải chỉ ở trình độ cao về phương diệnngôn ngữ mà còn ở phương diện tư duy Ở độ tuổi này trẻ sử dụng thành thạocác hình thức ngôn ngữ tình huống, ngôn ngữ ngữ cảnh mang tính rõ ràng,khúc chiết Chính sự hiểu từ cũng phát triển một kiểu ngôn ngữ khác ở trẻ, đó

là kiểu ngôn ngữ giải thích, một kiểu ngôn ngữ đòi hỏi tính chặt chẽ, mạchlạc Trẻ em đã biết sử dụng ngôn ngữ để trình bày ý kiến của mình theo mộttrình tự nhất định, nêu bật được điểm chủ yếu để người nghe dễ đồng tình, dễhiểu

Nhìn chung, trẻ em khi kết thúc giai đoạn lứa tuổi mẫu giáo, đã có khảnăng hiểu được ý nghĩa của những từ thông dụng trong giao tiếp hàng ngày

1.3.4 Khả năng hiểu từ của trẻ mẫu giáo(3-6 tuổi)

Các nhà tâm lý học cho rằng: hiểu từ là quá trình lĩnh hội khái niệmtrong từ Lĩnh hội chính là sự nhận rõ, hiểu thấu hay là sự thông hiểu, sự hòanhập kinh nghiệm mới với kinh nghiệm đã có trước đây, hòa nhập thông tinmới với thông tin đã biết Đó là sự chuyển hóa kinh nghiệm xã hội đã tích lũyđược thành kinh nghiệm cá nhân

Theo A.A Liublinxkai, V.X Mukhina: Trẻ mới sinh không hiểu vàkhông nói được từ Để phát âm được một từ nào đó, trẻ phải trải qua một quátrình xác lập mối quan hệ giữa một từ nào đó với một vật hoặc một hiệntượng nhất định, nó đòi hỏi phải có một quá trình rèn luyện

A V Dapôrôzet cho rằng: Trong năm thứ nhất mối liên hệ giữa một từvới đối tượng được biểu thị mang tính chất liên kết Vì thế việc dùng thuậtngữ “ nhận hiểu ” đối với trẻ một tuổi có một ý nghĩa hạn chế.

Từ 2 tuổi trẻ bắt đầu biết khái quát nhiều đối tượng theo các dấu hiệukhác nhau Lúc 3 tuổi trẻ bắt đầu tách và khái quát chất lượng, đặc tính của sựvật Trẻ từ 3- 4 tuổi nhận thức đối với thế giới khách quan còn hời hợt, kinhnghiệm sống còn nghèo nàn, điều kiện giao tiếp chưa nhiều Vì vậy, phải quatranh ảnh, mô hình trẻ mới có thể lĩnh hội các từ chỉ mức độ, các từ chỉ mốiquan hệ và các hoạt động của con người cũng như các sự vật, hiện tượng gầngũi xung quanh trẻ

Ở lứa tuổi mẫu giáo, việc lĩnh hội từ của trẻ diễn ra theo các mức độnhư sau:

Mức độ 1: Trẻ lĩnh hội từ thông qua đồ vật

Như chúng ta đều biết, mỗi từ đều gắn liền với một sự vật, hiện tượng

cụ thể trong thế giới khách quan, nhận thức của trẻ mẫu giáo mang tính trựcquan do vậy muốn trẻ lĩnh hội được một từ nào đó cũng chính là quá trìnhnhận biết được tên gọi, những dấu hiệu bên ngoài của sự vật một cách trựcquan cụ thể Như vậy, ở mức độ này trẻ lĩnh hội từ thông qua đồ vật trực quan

cụ thể Trẻ được trực tiếp tri giác đối tượng và nhận thức đối tượng qua sựhướng dẫn cùng với ngôn ngữ nói của người lớn

Mức độ 2: Lĩnh hội từ qua tranh ảnh, sơ đồ

Ở trẻ mẫu giáo, sự lĩnh hội từ không chỉ dừng lại ở mức độ 1 mà còntiến lên ở mức độ cao hơn: Trẻ lĩnh hội từ thông qua tranh ảnh, sơ đồ Tranhảnh, sơ đồ chính là sự thay thế, sự phản ánh lại các sự vật, hiện tượng có thựctrong hiện thực khách quan Ở mức độ này, trẻ đã nhận biết các dấu hiệu đặctrưng của đối tượng có thực bằng các dấu hiệu thay thế qua tranh ảnh

Mức độ 3: Lĩnh hội từ thông qua ngôn ngữ ký hiệu tượng trưng

Trên cơ sở lĩnh hội các dấu hiệu đặc trưng của sự vật, hiện tượngtương ứng với từ, việc lĩnh hội từ thông qua ngôn ngữ ký hiệu tượng trưngchính là quá trình lĩnh hội các dấu hiệu bản chất của sự vật hiện tượng, là sựchuyển tiếp từ tư duy trong tình huống cụ thể sang tư duy trừu tượng [20]

Như vậy, việc lĩnh hội từ của trẻ mẫu giáo diễn ra theo 3 mức độ từthấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp Trong đó, việc lĩnh hội từ của trẻđược diễn ra theo 3 con đường: Con đường nhập tâm, con đường bắt chước

và con đường học tập

Con đường nhập tâm: Nhập tâm chính là con đường lĩnh hội kinh nghiệmlịch sử xã hội loài người khi mà cá thể chưa nhận thức những thông tin, sự kiện,mối quan hệ tự nhiên, xã hội, con người thông qua sự tiếp nhận của các giácquan Các thông tin từ thế giới khách quan, trong đó có ngôn ngữ tác động vàotrẻ, thông qua sự tiếp nhận của các cơ quan cảm giác, trẻ được mắt thấy, tainghe, cùng với các thao tác vận động lặp đi lặp lại nhiều lần, thông qua phản xạ

có điều kiện và không điều kiện, cùng với những cảm xúc tích cực khi được thỏamãn những nhu cầu cơ bản của trẻ như: nhu cầu hoạt động, nhu cầu tìm tòi,khám phá những biểu tượng vật chất Và cứ như vậy ngôn ngữ đi vào trí nhớcủa trẻ một cách nhẹ nhàng, tự nhiên Dần dần cũng qua cơ chế nhập tâm mà trẻ

em thu được cho mình những kinh nghiệm xã hội, lịch sử nhất định Nếu không

có cơ chế nhập tâm thì cũng không có bất cứ một sự lĩnh hội kinh nghiệm hayvốn ngôn ngữ nào Cơ chế này diễn ra trong suốt cả đời người Đặc biệt là thời

kỳ thơ ấu (đỉnh cao khoảng từ 1-6 tuổi) Do vậy mà việc mở rộng và nâng caovốn biểu tượng cho trẻ, đặc biệt là sự phát triển ngôn ngữ diễn ra rất mạnh mẽ vàthuận lợi đối với trẻ ở giai đoạn này

Con đường bắt chước: Bắt chước là biểu hiện tâm lý đặc trưng nhất củatrẻ Từ sự tri giác được các hoạt động xung quanh, trẻ bắt chước từng động tácrời rạc đến bắt chước một chuỗi các hành vi Đối với ngôn ngữ cũng vậy, sựphát triển ngôn ngữ của trẻ cũng được hình thành theo giai đoạn từ việc

bắt chước âm thanh trong ngôn ngữ người lớn đến bắt chước người lớn phát

âm một từ, hai từ rồi bắt chước cả câu có đủ ý và nghĩa trọn vẹn Nhìn chungtrẻ bắt chước người qua vận động môi miệng để bật ra các âm tiết, các từ, rồibắt chước cả cách nói, cách sử dụng từ trong các tình huống cụ thể của mọingười đặc biệt là người thân và cô giáo Nhờ vậy mà những thông tin, nhữngbiểu tượng về các sự vật hiện tượng và vốn từ mà trẻ đã thu được qua cơ chếnhập tâm trẻ bắt chước vận dụng vào thực tế Người lớn thì nhờ đó mà có thểnắm bắt kịp thời ngôn ngữ của trẻ từ cách phát âm, cách sử dụng từ của trẻ để

có thể củng cố, phát triển hoặc sửa sai cho trẻ

Con đường học tập: Học tập là con đường trẻ sử dụng ý thức, vốn kinhnghiệm của mình để lĩnh hội những tri thức về cuộc sống dưới sự hướng dẫncủa người lớn một cách có mục đích, có chương trình, kế hoạch rõ ràng

Sự lĩnh hội ngôn ngữ của trẻ còn được thể hiện thông qua con đườnghoạt động học tập, vui chơi dưới sự tổ chức hướng dẫn của cô giáo qua cácmôn học, đặc biệt là thông qua hoạt động vui chơi Từ các biểu tượng về sựvật, hiện tượng xung quanh trong thế giới khách quan cô mang đến cho trẻvốn từ phong phú Dưới sự tổ chức của cô giáo qua các giờ học, giờ chơi trẻtích cực hoạt động vì vậy vốn từ của trẻ ngày một tăng lên Điều này cànggiúp trẻ dễ dàng giao tiếp với mọi người xung quanh đồng thời tiếp thu đượcnhiều kiến thức, kinh nghiệm trong hiện tại và tương lai Tuy nhiên muốn trẻlĩnh hội được tri thức kinh nghiệm thì ngoài việc trẻ tích cực, chủ động giaotiếp với mọi người thì đòi hỏi trẻ phải hiểu được lời nói của người lớn Điềunày lại càng chứng tỏ rằng việc dạy trẻ hiểu từ là rất quan trọng và cần kếthợp song song với việc cung cấp vốn từ cho trẻ Và khi cung cấp vốn từ chotrẻ thì cần gắn khái niệm (từ) đó với một hình ảnh trực quan cụ thể Có nhưvậy mới tác động một cách tích cực để phát triển ngôn ngữ cũng như pháttriển quá trình nhận thức

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến ngôn ngữ trẻ em mẫu giáo (3-6 tuổi)

1.4.1 Các yếu tố sinh lý thần kinh

Trẻ em lứa tuổi mẫu giáo nằm trong giai đoạn hình thành phát triểnngôn ngữ ở thời kỳ phát cảm Quá trình phát triển này phụ thuộc vào nhiềuyếu tố khác nhau Một trong những yếu tố khá quan trọng đó là sự phát triểncủa hệ thần kinh, sinh lý, sự hoàn thiện của bộ máy phát âm, tai nghe… Cácyếu tố vật chất này có tác động trực tiếp tới quá trình hình thành và phát triểnkhả năng ngôn ngữ của trẻ Điều này được thể hiện rõ ở chính bản thân củaquá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ Một điều mà ai cũng có thể nhận thấyđược là đứa trẻ sinh ra chưa thể nói ngay mặc dù từ những ngày đầu tiên béđược sống trong môi trường ngôn ngữ, được tiếp xúc với tiếng nói yêuthương của mẹ và những người thân trong gia đình Theo thời gian bộ nãocủa trẻ phát triển và hoàn thiện dần để thực hiện chức năng là trung tâm điềukhiển mọi hoạt động của cơ thể có liên quan đến hoạt động nói, ghi, bộ máyphát âm, tai nghe không bị khuyết tật… Đó là điều kiện thuận lợi để trẻ tiếpthu, hình thành và phát triển khả năng ngôn ngữ Nếu một trong những yếu tốvật chất này bị khuyết tật hoặc không bình thường sẽ ảnh hưởng không nhỏđến ngôn ngữ của trẻ Ví dụ điếc bẩm sinh dẫn đến câm, nếu lưỡi ngắn dẫnđến nói ngọng,…[19]

Tuy nhiên, có các điều kiện sinh học thuận lợi cho sự phát triển ngônngữ nhưng nếu không được sống trong môi trường ngôn ngữ đúng lúc, đúngthời điểm thì cũng không thể có ngôn ngữ Điều này được chứng minh bởinhững trẻ em vì một lý do nào đó đã được động vật nuôi từ bé Những đứa trẻnày khi được đưa về xã hội loài người đều không biết nói tiếng người Mộtminh chứng khác cũng làm rõ thêm về vấn đề này là: Sau chiến tranh thế giớilần thứ II, ở một số nước Châu Âu, nhiều tổ chức từ thiện tìm kiếm trẻ vôthừa nhận về nuôi trong những nhà ''trẻ mồ côi" Ở đây, trẻ được nuôi khá tốtvới đầy đủ thức ăn, quần áo và các tiện nghi khác Hàng ngày trẻ chỉ nằm

trong giường của mình, đến bữa các bà bảo mẫu với xe thức ăn đến từng giườngbón cho trẻ ăn với khẩu trang đeo mồm rồi lặng lặng bước ra Sau một thời gianngười ta thấy nhiều cháu trở nên ngớ ngẩn, chậm biết nói và chậm phát triển vềmọi mặt so với trẻ bình thường, thậm chí có cháu không biết nói Như vậy môitrường sống và sự giao tiếp bằng ngôn ngữ nói thường xuyên với trẻ là yếu tố vôcùng quan trọng trong sự phát triển ngôn ngữ của trẻ.

1.4.2 Môi trường sống của trẻ em

Môi trường gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Sự pháttriển ngôn ngữ của trẻ em phụ thuộc chủ yếu vào môi trường xã hội Môitrường xã hội được phân thành môi trường lớn và môi trường nhỏ Trong đó,môi trường nhỏ được hiểu là một bộ phận của môi trường lớn Môi trườngnhỏ bao gồm gia đình, nhà trường, bạn bè, người lớn, cơ sở văn hoá địaphương…

Môi trường nhỏ này tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến sự phát triểnngôn ngữ của trẻ Môi trường sống của trẻ càng phong phú thì ngôn ngữ củatrẻ càng phát triển nhanh chóng Ví dụ: Trẻ em sống ở thành phố do tiếp xúcvới các phương tiện sinh hoạt ở thành phố như ô tô, tàu hoả, máy bay, côngviên, bách thú,… các hình ảnh này được phản ánh trong vốn từ của trẻ Trẻ

em sống ở vùng nông thôn được tiếp xúc với nhiều các sự vật, hiện tượngthiên nhiên như cây cối, hoa lá, các con vật, các công cụ, gia súc, đồ dùng…Các đối tượng này được phản ánh trong vốn từ của trẻ, làm cho vốn từ của trẻ

em ở nông thôn có sự khác nhau

Hơn nữa, môi trường không những là phương tiện vật chất cho sự pháttriển ngôn ngữ mà còn là yếu tố kích thích sự hoạt động ngôn ngữ của trẻ Vídụ: nhìn thấy vật lạ, trẻ hỏi ngay người lớn: cái này là cái gì? Nó dùng để làmgì?

Một yếu tố rất quan trọng nữa là gia đình Nó cũng là môi trường ảnhhưởng quan trọng đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ Thứ nhất là ảnh hưởng

tích cực khi trong gia đình thường xuyên có sự giao lưu, trao đổi giữa

bố-mẹ, bố mẹ - con cái tạo nên sự kích thích phát triển ngôn ngữ Từ đó hìnhthành trong tư duy trẻ thái độ coi trọng ngôn ngữ - “nguyên liệu” nuôi dưỡngthói quen đọc sách của trẻ Thứ hai là kiểu gia đình ít có sự trao đổi, giao lưubằng ngôn từ giữa trẻ nhỏ và người lớn Những người trong kiểu gia đình nàythường trầm mặc, ít nói và dùng câu từ đơn giản Một cách tự nhiên, trẻ em sẽkhông có được sự kích thích ngôn ngữ, vốn từ vựng không phong phú, sửdụng câu từ không linh hoạt

Mặt khác sự tác động ngôn ngữ của những người xung quanh có ảnhhưởng đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ Ngôn ngữ của những người xungquanh có ảnh hưởng tự phát và tự giác đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ

Ảnh hưởng tự phát là sự tác động vô ý thức Người lớn không có ýthức dạy trẻ nói một cách trực tiếp, nhưng thông qua những câu nói hàngngày trao đổi với nhau trẻ nghe được và bắt chước được một cách tự nhiên,trẻ không phân biệt đúng sai Ảnh hưởng của sự tác động vô thức đến sự pháttriển ngôn ngữ của trẻ mang tính chất hai mặt tiêu cực và tích cực Nếu nhưtrẻ được sống giữa những người có trình độ sử dụng ngôn ngữ khá thànhthạo, chú ý đúng mực đến lời ăn tiếng nói của mình một cách tự nhiên thì trẻ

sẽ tiếp thu được mặt tốt của cách dùng từ, đặt câu, và khả năng sử dụng ngônngữ của trẻ sẽ được nâng lên nhanh chóng Ngược lại, sống giữa nhữngngười sử dụng ngôn ngữ thô tục, nói năng bừa bãi, phát âm sai, câu nói khônggãy gọn, trẻ sẽ bắt chước tật xấu ngôn ngữ của người lớn

1.4.3 Sự phát triển nhận thức của trẻ

Sự hình thành và phát triển khả năng ngôn ngữ của trẻ còn phụ thuộcvào khả năng nhận thức của trẻ Như chúng ta đã biết ngôn ngữ là phươngtiện để nhận thức và hiểu biết lẫn nhau Nhận thức của trẻ phát triển từ mức

độ nhận cảm tính đến mức độ nhận thức lý tính Sự phát triển ngôn ngữ củatrẻ phụ thuộc rất nhiều vào quá trình phát triển này Thông qua các quá trình

cảm giác, tri giác trẻ nắm được những thuộc tính bề ngoài của sự vật, hiệntượng Cùng với việc nghe và hiểu lời nói do người lớn nói và giải thích dầndần ở trẻ hình thành những từ đầu tiên Số lượng của trẻ tăng dần theo sựnhận thức của trẻ về thế giới xung quanh Đồng thời vốn từ đó lại làmphương tiện để trẻ tiếp tục nhận thức thế giới xung quanh làm cho khả năngnhận thức của trẻ ngày càng cao hơn Trẻ có thể nói tên, màu sắc, hình dạng,hình thành các biểu tượng mới về đặc điểm tính chất của vật, làm quen vớicác khái niệm không gian, thời gian, lắng nghe và phân biệt các âm thanh củangôn ngữ Điều đó chỉ có thể có được khi trẻ thường xuyên tiếp xúc với thếgiới đồ vật, các hiện tượng trong xã hội, thiên nhiên… Vì vậy mà trẻ có đượcnhững ấn tượng, biểu tượng về các sự vật, hiện tượng trong thế giới kháchquan Các biểu tượng đa dạng về thế giới đồ vật sẽ làm cho ngôn ngữ của trẻkhông chỉ tăng lên về số lượng mà nghĩa của từ cũng được trẻ hiểu một cáchđầy đủ hơn Mặt khác, chính thế giới xung quanh muôn màu muôn vẻ cũng làđối tượng kích thích trẻ hay nói, hay hỏi để thoả mãn nhu cầu nhận thức Điều

đó giúp cho trẻ sử dụng ngôn ngữ tích cực hơn làm cho khả năng ngôn ngữcủa trẻ phát triển nhanh chóng hơn

Hơn nữa, nhờ có ngôn ngữ trẻ có thể tìm hiểu nhận biết sự vật vớinhững mối liên hệ có tính quy luật giữa các sự vật, hiện tượng, biết so sánh,tổng hợp, phân tích để hình thành những khái niệm ban đầu, những suy đoánđơn giản [19]

Tóm lại, sự hình thành phát triển ngôn ngữ của trẻ chịu sự tác động, ảnhhưởng của nhiều yếu tố khác nhau Và rõ ràng là để sự phát triển ngôn ngữ củatrẻ được diễn ra tốt nhất thì trẻ cần phải có các điều kiện sinh học thuận lợi vàphải được sống trong môi trường ngôn ngữ, được chăm sóc, giáo dục một cáchhợp lý Các công trình nghiên cứu đã cho phép rút ra kết luận về cơ chế tâm lýcủa sự hình thành và phát triển tiếng mẹ đẻ là: Sự nảy sinh và phát triển tiếng nóibắt nguồn từ sự hoạt động bên ngoài (thao tác, đối tượng)