Đổi mới phương pháp dạy phần tìm hiểu tác giả và tác phẩm của chương trình ngữ văn 12

Chính vì vậy, để đổi mới cách dạy học trong các tiết họcđọc văn góp phần bồi dưỡng năng lực tự học, định hướng, phát triển kịp thời nănglực tự học cho học sinh trung học phổ thông phù hợ

1.Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Đổi mới dạy học: dạy học theo hướng học tập chủ động, tích cực, tự giácchống lại thói quen thụ động, bắt buộc hướng tới lấy “hoạt động học” của học sinhlàm trung tâm là một vấn đề đã và đang được đông đảo các thày cô giáo áp dụngtrong những năm gần đây Chính vì vậy, để đổi mới cách dạy học trong các tiết họcđọc văn góp phần bồi dưỡng năng lực tự học, định hướng, phát triển kịp thời nănglực tự học cho học sinh trung học phổ thông phù hợp với mục tiêu đổi mới dạy học

hiện nay, chúng tôi đã chọn đề tài “Đổi mới phương pháp dạy phần Tìm hiểu tác giả và tác phẩm của chương trình Ngữ văn 12” Sáng kiến này góp phần khắc

phục lối dạy truyền thống “thầy dạy gì - trò biết đấy”, “thầy chủ động - trò bịđộng”, “thầy làm việc là chính - trò làm việc là phụ”, “thầy đọc - trò chép” Sángkiến cũng đã huy động được năng lực sử dụng công nghệ thông tin, năng lực giaotiếp, năng lực hợp tác trong học tập và làm việc, năng lực giải quyết vấn đề, nănglực tự học, tự nghiên cứu tìm hiểu, năng lực diễn xuất trước đám đông đặc biệt làhọc sinh có cơ hội khẳng định mình Đồng thời sáng kiến còn giúp cho học sinh tựtin và dễ dàng khi viết phần mở bài cho kiểu bài nghị luận văn học

2 Giúp học sinh tự tìm hiểu, tự nắm kiến thức cơ bản nhất trước khi đến lớp,

tự thể hiện một cách sáng tạo bằng khả năng, năng lực của mình; huy động đượctất cả học sinh tham gia xây dựng bài một cách hào hứng, giúp học sinh chú ý lắngnghe, quan sát, nhận xét, bày tỏ quan điểm, cách nhìn

3 Tạo sự đoàn kết, cùng học tập, cùng phấn đấu, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

1 Đối tượng nghiên cứu cho sáng kiến này là học sinh các lớp sau:

- Năm học 2020-2021 là các lớp: 12B2, 12B3, 12B4,12B8

2 Phạm vi nghiên cứu là một số tác giả và tác phẩm thuộc phần tiểu dẫn trong chương trình Ngữ văn lớp lớp 12

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện sáng kiến này, chúng tôi đã sử dụng kết hợp một hệ thống gồm nhiều phương pháp:

1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các văn bản, Nghị quyết của Đảng, các văn bản của Nhà nước

về Giáo dục và Đào tạo

- Tìm hiểu các khái niệm, thuật ngữ có liên quan đến sáng kiến

- Tìm hiểu các kĩ thuật dạy học tích cực

2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát: Tiến hành dự giờ thăm lớp của đồng nghiệp, quansát hoạt động dạy và học của giáo viên, học sinh

- Phương pháp trao đổi, thảo luận: Sau khi dự giờ của đồng nghiệp, đồngnghiệp dự giờ người thực hiện đề tài, đồng nghiệp và người thực hiện đề tài tiếnhành trao đổi, thảo luận để từ đó rút ra những kinh nghiệm cho tiết dạy

- Phương pháp thực nghiệm: Giáo viên tiến hành dạy thử nghiệm ở một sốtiết dạy

- Phương pháp điều tra bằng phiếu thăm dò, bài kiểm tra Giáo viên đặt câuhỏi để kiểm tra đánh giá mức độ hiểu bài và sự hứng thú của học sinh với phươngpháp học mới

2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận

Từ xưa đến nay các nhà lí luận văn học và những người cầm bút với sự trảinghiệm thấm thía của mình đã khẳng định mối quan hệ không thể tách rời giữa nhàvăn với tác phẩm, giữa chủ thể sáng tạo với sản phẩm sáng tạo Cao Bá Quát trongtrang cuối bài thơ Rừng chuối (trong Cao Chu Thần thi tập) đã nói: “Thơ không cóphẩm chất nhất định, phẩm chất của người là phẩm chất của thơ Phẩm chất củangười cao thì phẩm chất của thơ cao”, tác giả Nguyễn Đức Đạt trong Nam Sơntùng thoại (Tạp chi văn học số 1, 1979) cũng khẳng định: “Văn thâm hậu thì conngười của nó trầm và tĩnh, văn ôn nhu thì con người của nó đạm và giản, văn hùnghồn thì con người của nó cương và nhanh, văn uyên sâu thì con người của nó thuầntúy mà đúng đắn”

Có thể trích dẫn nhiều hơn nữa những lời khẳng định mang nội dung như trên,nhưng dừng ở đây cũng đủ để khẳng định một chân lí về mối quan hệ biện chứnggiữa tư tưởng, tâm hồn nhà văn với linh hồn tác phẩm Vì thế người đọc văn vàhơn nữa đối với người dạy văn phải làm thế nào để học sinh thấy được mối quan

hệ đó, hay nói cách khác học sinh muốn hiểu đúng, muốn cảm nhận được tư tưởngcủa tác phẩm cần có sự liên hệ với tư tưởng tác giả, ngược lại từ sự tìm hiểu tácphẩm người đọc có cái nhìn đầy đủ, đúng đắn hơn về nhà văn Để giúp học sinhkhám phá được thế giới diệu kỳ của tác phẩm văn học, hiểu được những triết línhân sinh hay cảm được những cung bậc cảm xúc tinh tế trong tác phẩm văn họcbên cạnh việc khám phá nhiều tầng bậc, lớp lang của tác phẩm với tư cách là mộtchỉnh thể cũng cần suy luận, liên hệ từ cuộc đời, con người, tư tưởng của nhà văn.Bàn luận về hình ảnh những kiếp ca kĩ trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Dukhông thể không thấy một căn nguyên sâu xa ám ảnh Nguyễn Du trong những nămtháng tuổi thơ đi nghe hát cùng người anh Nguyễn Khản Bình giá hình ảnh lò than

rực hồng trong bài thơ Mộ của Hồ Chí Minh người đọc cần nhận thấy mối liên hệgiữa ý nghĩa hình ảnh với tâm thế của người chiến sĩ cộng sản lạc quan, luônhướng về tương lai với một tinh thần thép Vì sao đề tài người nông dân, người tríthức cứ trở đi, trở lại trong sáng tác của Nam Cao, vì sao Nam Cao lại dành choChí Phèo lòng tin tưởng về phẩm giá con người hoặc những câu hỏi tương tự ngườiđọc có thể trả lời bằng chính cuộc đời gắn bó yêu thương với người nông dân,người trí thức của Nam Cao.

Bởi vậy, dạy học phần tác giả, tác phẩm văn học có vai trò quan trọng Trước hếthoạt động này sẽ giúp học sinh có được một lối nhỏ (dù không phải là con đườngchính thức) để đi vào thế giới nghệ thuật của một tác phẩm văn học Hơn nữa họcsinh sẽ có cơ sở để đọc hiểu những tác phẩm khác của cùng nhà văn, của một giaiđoạn, một thời đại văn học cũng như để rèn luyện cho học sinh nhiều kĩ năng khác

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Tìm hiểu tác giả và tác phẩm thuộc phần tiểu dẫn trong các tiết dạy đọc văn

là phần luôn được giáo viên chú ý trong mỗi tiết dạy vì phần này sẽ giúp học sinhhiểu được những nét chính về cuộc đời, sự nghiệp của một tác giả và hoàn cảnhsáng tác, xuất xứ của một tác phẩm Tuy vậy hiện nay đối với các tiết học đọc văn,khi dạy phần tìm hiểu tác giả và tác phẩm nói chung và các bài đọc văn trongtrương chính lớp 12 nói riêng, việc thực hiện dạy trên lớp của một số giáo viên vẫndạy theo lối truyền thống, lặp lại, ít mở rộng, nói đúng như những gì sách giáokhoa nói đôi khi còn có tính áp đặt

Thông thường khi dạy phần tác giả giáo viên gọi một học sinh đứng lên đọcphần tiểu dẫn trong sách giáo khoa cho cả lớp cùng nghe sau đó giáo viên đưa racâu hỏi về cuộc đời và sự nghiệp của tác giả, giáo viên yêu cầu chính học sinh đótrả lời; cũng có trường hợp giáo viên gọi một đến hai học sinh khác trả lời, cuốicùng giáo viên bổ sung và chốt lại kiến thức, học sinh ghi vào vở về những thông

tin của tác giả Ví dụ như đối với bài học “Vợ nhặt” (Kim Lân), giáo viên gọi mộthọc sinh đọc phần giới thiệu về tác giả và tác phẩm, từ đó giáo viên nêu câu hỏiDựa vào phần tiểu dẫn sách giáo khoa, em hãy giới thiệu ngắn ngọn những hiểubiết của em về tác giả Kim Lân Học sinh dựa vào sách giáo khoa để giới thiệu vềnăm sinh, năm mất, quê quán, hoàn cảnh xuất thân, các tác phẩm chính của tácgiả Sau khi gọi một đến hai học sinh trả lời, giáo viên nhận xét và chốt lại kiếnthức để học sinh ghi vào vở.

Đối với phần tác phẩm, ở một số bài giáo viên cho học sinh đọc thầm sau đó

tự ghi vào vở theo định hướng giáo viên cung cấp trước (hoàn cảnh sáng tác, xuấtxứ), ở một số bài học khác giáo viên gọi một học sinh đọc to cho cả lớp nghe sau

đó gọi một học sinh nêu hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ của tác phẩm, giáo viênnhấn mạnh, nói rõ hơn về hoàn cảnh sáng tác ở một số tác phẩm, học sinh hoànthiện vào vở ghi Ví dụ khi dạy học sinh tìm hiểu tác phẩm Vợ chồng A Phủ (TôHoài), giáo viên yêu cầu học sinh nêu hoàn cảnh sáng tác và xuất xứ truyện Vợchồng A Phủ Học sinh dựa vào phần tiểu dẫn để trả lời Truyện Vợ chồng A Phủ

là kết quả của chuyến đi dài 8 tháng của Tô Hoài cùng bộ đội vào giải phóng vùngcao Tây Bắc Tác phẩm nằm trong tập truyện Tây Bắc, được tác giả viết vào năm

1953 Ở các bài học khác giáo viên cũng tiến hành tương tự như vậy

Cách làm truyền thống như vậy thầy dạy nhàn, trò học nhàn, cứ nhìn sách

mà nói, mà chép Tuy nhiên nếu dạy theo cách trên sẽ không định hướng và pháttriển được các năng lực cho học sinh, học sinh phải “động não” rất ít, kiến thức vềtác giả, tác phẩm gói gọn trong sách giáo khoa, học sinh không cần đọc nhiều, biếtnhiều, khả năng tự tìm tòi để hiểu rõ hơn về con người tác giả, quá trình hoạt động,những đóng góp, các đề tài chính, phong cách của tác giả, hoàn cảnh sáng tác Dạy học truyền thống như thế tiết học trở nên nhàm chán, không lôi cuốn, khônghấp dẫn vì tiết học nào trò đọc bài, trò trả lời, thày chốt lại, học sinh ghi Với cách

dạy như thế nên phần tìm hiểu tác giả và tác phẩm trong suy nghĩ của học sinh chỉ

là phần phụ Điều đó dẫn đến hậu quả là học sinh không tập trung vào việc tìmhiểu sâu và kĩ tác giả, tác phẩm Đến khi viết phần mở bài cho các đề nghị luận vănhọc, học sinh gặp rất nhiều khó khăn, giới thiệu về tác giả và tác phẩm khôngchính xác, sơ sài nếu cố gắng để nhớ thì mất rất nhiều thời gian; khi tìm hiểu tácphẩm không thấy được phong cách của tác giả; khi phân tích tác phẩm không hiểuđược sự chi phối của hoàn cảnh, thời đại vào trong tác phẩm

2.3 Giải pháp mới đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Để khắc phục phương pháp dạy truyền thống, chúng tôi đã đầu tư thời gian,công sức, trí tuệ, đặc biệt là tình yêu, sự say mê với văn học để xây dựng sáng kiếnthông qua những kịch bản, những hoạt cảnh, những sơ đồ cho mười bài học trongchương trình Ngữ văn 12 – phần chương trình được đánh giá là quan trọng, khôngthể thiếu cho học sinh lớp 12

(1) Tây Tiến (Quang Dũng)

(2) Đoạn trích Đất Nước (Nguyễn Khoa Điềm)

(8) Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi)

(9) Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu)

(10) Người lái đò sông Đà (Nguyễn Tuân)

Khi dạy phần tác giả và tác phẩm chúng tôi sẽ tiến hành theo những cách sauđây:

a.Cách thứ nhất: Nhà văn kể chuyện về mình

- Bàn ghế sẽ được kê theo hình chữ U, nhà văn ngồi ở giữa

- Học sinh ngồi theo các nhóm mà giáo viên đã chia theo dự kiến

- Với cách này học sinh đóng vai là nhà văn sẽ làm chủ kiến thức để kểchuyện về cuộc đời mình cho các bạn học sinh nghe Trong khi kể, nhà văn cóquyền đưa ra các câu hỏi cho các bạn học sinh Đối với các bạn học sinh vừa cótrách nhiệm trả lời câu hỏi của nhà văn vừa phải chuẩn bị các câu hỏi để hỏi nhàvăn

- Muốn vậy học sinh tham gia đóng vai nhà văn phải tìm hiểu kĩ các thôngtin về nhà văn Các thông tin phải rõ ràng, chính xác, cụ thể Ngoài các thông tinphần tiểu dẫn sách giáo khoa cung cấp, học sinh cần phải tìm và đọc thêm cácsách, các trang mạng viết về nhà văn, nhà thơ và tác phẩm của họ để kể cho hay,cho hấp dẫn Khi các bạn học sinh có những câu hỏi thì nhà văn sẵn sàng trả lời.Các bạn học sinh cũng phải tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của nhà văn thật kĩ đểkhi nhà văn có những câu hỏi sẽ có câu trả lời đúng và hay Với cách dạy học này

so với cách dạy học truyền thống đã làm cho tiết học có nhiều mới mẻ, bất ngờ Vìmỗi học sinh là một cách thể hiện, sự trình bày không có sự lặp lại nên giúp chobài học thêm sinh động, hấp dẫn (xem ví dụ - phụ lục 1-trang)

- Sau khi nhà thơ nhà văn kể chuyện về mình xong, giáo viên gọi từ một đếnhọc sinh nhận xét về cách thể hiện của bạn học sinh đóng vai nhà văn và nhận xétđánh giá các câu hỏi đưa ra cho các nhóm

- Tiêu chí chấm điểm như sau:

+ Đối với học sinh đóng vai nhà văn là: khả năng giao tiếp với khán giả, sự

rõ ràng, chính xác và hấp dẫn trong lời kể về mình, trả lời được các câu hỏi của cácbạn học sinh, giúp cho phần tìm hiểu về tác giả và tác phẩm có hiệu quả

+ Đối với học sinh, tiêu chí đánh giá cho các nhóm là: kiến thức thu được vềtác giả, tác phẩm; các câu hỏi hay và phù hợp với bài học.

b.Cách thứ hai: Cuộc gặp gỡ giữa nhà văn với bạn đọc

- Bàn ghế được kê theo hình chữ U Nhà văn, MC ngồi ở giữa Các bạn họcsinh ngồi xung quanh

- Với cách này, sẽ có một học sinh đóng vai trò là MC dẫn trương trình, mộthọc sinh sẽ đóng vai trò là nhà văn Nhà văn có nhiệm vụ trả lời các câu hỏi của

MC và câu hỏi của các bạn học sinh (xem ví dụ- phụ lục 2- trang)

- Để cuộc gặp gỡ có hiệu quả, MC và các bạn học sinh phải chuẩn bị các câuhỏi cho nhà văn, thông qua các câu hỏi này mà nhà văn giúp cho các bạn học sinhhiểu được nhanh nhất, rõ nhất, đầy đủ nhất những kiến thức về nhà văn và tácphẩm Đối với học sinh đóng vai trò là nhà văn cần phải tìm hiểu kĩ lưỡng về cáckiến thức liên quan đến tác giả và tác phẩm Trước những câu hỏi bất kì của cácbạn học sinh sẵn sàng trả lời hoặc giải đáp những băn khoăn, thắc mắc cho các bạn

Tiêu chí đánh giá:

+ Đối với học sinh đóng vai nhà văn là: khả năng giao tiếp với khán giả, sự

rõ ràng, chính xác và hấp dẫn trong lời kể về mình, trả lời được các câu hỏi của cácbạn học sinh, giúp cho phần tìm hiểu về tác giả và tác phẩm có hiệu quả

+ Đối với học sinh, tiêu chí đánh giá cho các nhóm là: kiến thức thu được vềtác giả, tác phẩm; các câu hỏi hay và phù hợp với bài học

c.Cách thứ ba: Hoàn thiện thông tin

- Học sinh ngồi theo nhóm Bàn ghế kê theo hình chữ U, khoảng cách giữacác nhóm hợp lí, học sinh và giáo viên di chuyển dễ dàng, thuận tiện

- Bài học được thiết kế trên Powerpoint Chúng tôi cung cấp thông tin về tácgiả và tác phẩm nhưng không cung cấp đầy đủ mà bỏ trống một số từ ngữ quan

trọng yêu cầu học sinh hoàn thiện Cách này học sinh phải đọc rất kĩ để sau khigiáo viên đưa ra thông tin chưa hoàn thiện, trong một khoảng thời gian ngắn nhấthọc sinh phải điền chính xác để hoàn thiện các thông tin (xem ví dụ - phụ lục 3)

- Sau khi chúng tôi cung cấp thông tin chưa hoàn thiện, nhóm nào giơ taytrước sẽ được câu trả lời Nhóm nào trả lời đúng và được nhiều câu hỏi sẽ dànhchiến thắng

Giáo viên có thể căn cứ vào tình hình, đặc điểm và chất lượng của mỗi lớp,cũng như khả năng của học sinh và các điều kiện thực tế khác để áp dụng cho phùhợp, mang lại hiệu quả dạy và học cao hơn

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

Thứ nhất là giúp cho giáo viên tích cực đổi mới trong quá trình dạy học,

tăng tính sinh động, hấp dẫn, mới mẻ, sáng tạo, không nhàm chán cho bài học, coiviệc đổi mới giảng dạy là việc làm thường xuyên ở tất cả các tiết, các phần của bàihọc

Thứ hai, với giọng nói, điệu bộ, cử chỉ, nét mặt thể hiện rất riêng, rất

phong phú mang dấu ấn riêng của từng học sinh sẽ thu hút sự chú ý, lắng nghe đặcbiệt khích thích hứng thú, sự thể hiện của học sinh khác

Thứ ba, theo chúng tôi, quan trọng nhất là học sinh tăng cường tính chủ

động, mạnh dạn, tự tin, chia sẻ, hợp tác, có kĩ năng tự học, sử dụng ngôn ngữ, thểhiện hiểu biết của bản thân, thể hiện sự làm chủ kiến thức, năng lực giao tiếp, trìnhbày trước đám đông, tạo sự năng động, sáng tạo khi thể hiện

Sáng kiến được áp dụng trong các bài dạy đọc hiểu văn bản trong chươngtrình Ngữ văn 12 Điều quan trọng nhất là các học sinh đều có cơ hội khẳng địnhmình

Ngoài ra, trên cơ sở của sáng kiến đã có, có thể tiếp tục xây dựng các hoạtcảnh, sơ đồ, các cuộc gặp gỡ, trao đổi, phỏng vấn giữa học sinh với nhà văn trongchương trình lớp 11 và lớp 10 với quy mô lớp học, hoặc quy mô toàn trường.

Sáng kiến khi được chia sẻ có thể dễ dàng sử dụng cho tất cả các giáo viêndạy Ngữ văn trong toàn tỉnh và toàn quốc do tính linh hoạt, mới mẻ của nó

- Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến

+ Cần có phòng học có máy chiếu

+ Có các đạo cụ cần thiết để đóng hoạt cảnh, có micrô, bàn ghế, máy ảnh để ghi

âm, ghi hình cuộc gặp gỡ trao đổi

+ Giáo viên gợi ý các cách hỏi và cách trả lời để học sinh chuẩn bị kịch bản cho kĩcàng Sau khi học sinh đã viết kịch bản xong rồi, giáo viên nên xem lại và bổ sunggiúp học sinh hoàn thiện kịch bản trước khi tiến hành cuộc gặp gỡ trò chuyện

- Những lợi ích thu được sau khi áp dụng sáng kiến

* Hiệu quả kinh tế:

Qua một số năm áp dụng sáng kiến này bản thân chúng tôi và nhóm Văn đãđạt được một số kết quả tương đối khả quan

- Tiết kiệm được nhiều thời gian và công sức tìm tòi, in ấn, của giáo viêntrong việc dạy học phần tác giả, tác phẩm

- Sáng kiến có thể đạt được hiệu quả về mặt kinh tế (đặc biệt là kinh tế tri thức) khi được chia sẻ và áp dụng rộng rãi trong tỉnh cũng như trên toàn quốc

thông qua các trang mạng violet.vn, doke.vn, ninhbinh.edu.vn.

* Hiệu quả xã hội

- Học sinh hứng thúc học tập hơn: tích cực, chủ động, sáng tạo để mở rộngvốn hiểu biết

- Học sinh có cơ hội để khẳng định mình, không còn e ngại, dụt dè khi đứngtrước đám đông.

- Học sinh biết cách huy động vốn hiểu biết, lựa chọn ngôn ngữ khi tham giavào giao tiếp

- Học sinh biết cách xưng hô, chào hỏi, ứng xử với với những người xungquanh đặc biệt là khi gặp gỡ với những nhà văn nổi tiếng

- Giảm thiểu được tệ nạn xã hội gây ra bởi những học sinh lười học, lưu ban

- Đào tạo ra những công dân có đủ trình độ, năng lực, phẩm chất đáp ứngnhu cầu ngày càng cao của xã hội

- Giáo viên chia sẻ, giúp đỡ nhau trong chuyên môn Tạo ra môi trường giáodục thân thiện, gắn bó, gần gũi giữa thày và trò

Cụ thể:

Thái độ học tập của học sinh:

Về hoạt động ở trên lớp, trực quan có thể thấy học sinh hứng thú khi đượcthể hiện, học bài hứng thú và say mê hơn, không còn tình trạng lớp học quá trầm,không khí rời rạc, buồn tẻ, đơn điệu Việc học bài ở nhà của các em cũng tốt hơn,kết quả kiểm tra bài cũ cũng cao hơn đặc biệt là học sinh nắm chắc kiến thức về tácgiả, tác phẩm khi viết phần mở bài trong các bài kiểm tra rất tốt

Để đánh giá cụ thể kết quả, chúng tôi đã tiến hành làm phiếu thăm dò và ra

đề kiểm tra viết phần mở bài cho một số đề văn trong hai năm học liên tiếp ở 08lớp 12 Năm học 2014- 2015, chúng tôi vẫn tiến hành dạy học phần tác giả, tácphẩm theo truyền thống Năm học 2015-2016, chúng tôi tiến hành áp dụng sángkiến đổi mới dạy học phần tác giả, tác phẩm

Về phiếu thăm dò, đề bài chúng tôi đưa ra là như sau:

(1) Trong giờ học, em có tập trung khi học phần tác giả, tác phẩm không?