Sử dụng bản đồ tư duy (mind map) trong dạy học phần địa lí các vùng kinh tế địa lí 12 THPT ban cơ bản

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 2 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY MIND MAP TRONG DẠY HỌC PHẦN ĐỊA LÍ CÁC VÙNG KINH TẾ, ĐỊA LÍ 12 THPT BAN CƠ BẢN.. Đ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY (MIND MAP)

TRONG DẠY HỌC PHẦN ĐỊA LÍ CÁC VÙNG KINH TẾ,

ĐỊA LÍ 12 THPT BAN CƠ BẢN.

Người thực hiện: Đỗ Thị Phương Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Địa lí.

THANH HOÁ NĂM 2021

MỤC LỤC

Trang

1 MỞ ĐẦU 1

1.1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

2.1 Cơ sở lí luận 3

2.2 Thực trạng vấn đề 4

2.3 Giải pháp thực hiện 4

2.3.1 Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện một bản đồ tư duy (Mind map) 4

2.3.2 Một số bản đồ tư duy giáo viên xây dựng nhằm sử dụng trong dạy học phần Địa lí các vùng kinh tế - Địa lí 12 THPT ban Cơ bản 6

2.3.3 Tiến trình dạy học sử dụng bản đồ tư duy trong hình thành kiến thức mới 6

2.3.4 Giáo án thực nghiệm 8

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 13

2.4.1 Kết quả thực nghiệm 13

2.4.2 Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm đến chất lượng giảng dạy 14 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 16

3.1 Kết luận 16

3.2 Kiến nghị 16

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

Địa lí là một môn học tổng hợp Nó là sự kết hợp chặt chẽ giữa cácmôn khoa học tự nhiên và các môn khoa học xã hội Bởi vậy muốn học tốt,người học cần phải xét trong mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố tự nhiên

và các yếu tố kinh tế xã hội, giữa các yếu tố tự nhiên với tự nhiên, kinh tế

-xã hội với kinh tế - -xã hội, từ đó nắm vững bản chất của các hiện tượng, quátrình, vận dụng được các kiến thức cơ bản để giải quyết các vấn đề đặt ratrong thực tiễn

Hiện nay, phương pháp dạy học tích cực đã và đang được áp dụng rộngrãi tại nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam Phương pháp này

đã mang đến nhiều hiệu quả tích cực và hỗ trợ trong việc giảng dạy và họctập, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học,bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên Để đápứng những yêu cầu đổi mới về phương pháp, đáp ứng tốt hơn chuẩn kiếnthức, kĩ năng và năng lực cho học sinh thì việc sử dụng bản đồ tư duy (têntiếng Anh gọi là Mind Map) trong dạy học bộ môn Địa lí đem lại những hiệuquả rất lớn Nó không chỉ giúp cho học sinh có sự hiểu biết sâu rông, dễ táihiện kiến thức mà còn góp phần tạo hứng thú để học sinh tham gia học tậptích cực, chủ động

Địa lí là môn học thuộc tổ hợp thi môn khoa học xã hội, nên số lượnghọc sinh nhập tâm, say mê học tập không nhiều Thêm vào đó, với những đổimới trong thi cử và xét tuyển như hiện nay đã ảnh hưởng không nhỏ đến việcthu hút học sinh học bộ môn Địa lí Do vậy, việc dạy học môn Địa lí gặpkhông ít khó khăn Vấn đề đặt ra là: Trong mỗi tiết học, giáo viên phải biết sửdụng những phương pháp dạy học phù hợp phát huy được tính tích cực, chủđộng, tư duy sáng tạo, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập chongười học

Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Sử dụng bản đồ tư duy (Mind Map) trong dạy - học phần Địa lí các vùng kinh tế - Địa lí 12 THPT ban Cơ bản”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Xây dựng các bản đồ tư duy (Mind map) dùng trong dạy - học phần

Địa lí các vùng kinh tế - Địa lí 12 THPT ban Cơ bản

- Hướng dẫn học sinh lập bản đồ tư duy (Mind map) và sử dụng nó để

ghi chép trong quá trình tìm tòi kiến thức mới hoặc ôn tập củng cố kiến thức

đã học

- Sử dụng bản đồ tư duy (Mind map) trong dạy - học phần Địa lí các

vùng kinh tế - Địa lí 12 một cách có hiệu quả, phát huy tính tích cực, tự giác,hứng thú của học sinh; từ đó góp phần nâng cao chất lượng dạy và học ởtrường Trung học phổ thông cũng như kết quả của các em trong kỳ thi tốtnghiệp THPT

- Tiến hành thực nghiệm để xác định tính khả thi và tính hiệu quả của đềtài.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Phạm vi nội dung nghiên cứu: Tập trung vào phần Địa lí các vùng kinh

tế - Địa lí 12 THPT ban Cơ bản

- Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Quá trình dạy - học Địa lí của giáo viên

và học sinh lớp 12 trường THPT Hoằng Hóa 2, huyện Hoằng Hóa, tỉnh ThanhHóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp điều tra cơ bản

- Phương pháp hệ thống hóa kiến thức

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Phương pháp thống kê, so sánh

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.

Việc sử dụng bản đồ tư duy vào trong dạy học Địa lí đòi hỏi người họcphải vận dụng nhiều kĩ năng như: sưu tầm, tìm tòi, vận dụng, hệ thống lại cáckiến thức, sau đó xây dựng thành sơ đồ tư duy để vận dụng vào bài học, từ đóphát triển các năng lực cần thiết cho người học bao gồm các năng lực chung(như năng lực tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác, sử dụng ngônngữ ) và các năng lực chuyên biệt (như tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sửdụng bản đồ, hình ảnh, )

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lí luận.

Quá trình dạy học gồm hai mặt có liên quan chặt chẽ với nhau là hoạtđộng dạy của thầy và hoạt động học của trò Phương pháp dạy học chủ yếuhiện nay là lấy học trò làm trung tâm, học sinh tự tìm tòi, khám phá và tìm rakiến thức mới dưới sự tổ chức, định hướng của giáo viên Vì vậy, nếu họcsinh không có phương pháp học tập đúng đắn thì mọi nỗ lực của người thầycũng không thể mang lại kết quả cao

Hiện nay, chúng ta ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng,con số Với cách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não

- não trái, mà chưa hề sử dụng kĩ năng nào bên não phải, nơi giúp chúng ta xử

lí các thông tin về nhịp điệu, màu sắc, không gian Hay nói cách khác,chúng ta vẫn thường đang chỉ sử dụng 50% khả năng bộ não của chúng ta khi

ghi nhận thông tin Với mục tiêu giúp chúng ta sử dụng tối đa khả năng của

bộ não, Tony Buzan đã đưa ra bản đồ tư duy (Mind map) để giúp mọi người

thực hiện được mục tiêu này

Bản đồ tư duy (Mind map) được mệnh danh "công cụ vạn năng cho bộnão", là phương pháp ghi chú đầy sáng tạo, hiện đang được hơn 250 triệungười trên thế giới sử dụng, đã và đang đem lại những hiệu quả thực sự đángkinh ngạc, nhất là trong lĩnh vực giáo dục Các bản đồ tư duy (Mind map)không chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấu trúc tổng thể của mộtchủ đề và mức độ quan trọng của những phần riêng lẻ trong đó đối với nhau

Nó giúp bạn liên kết các ý tưởng và tạo các kết nối với các ý khác

Ở vị trí trung tâm là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ý tưởnghay khái niệm chủ đạo Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khóacấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các

từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và cáckhái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính sự liên kết này sẽtạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõràng

Bản đồ tư duy (Mind map) có ưu điểm: Dễ nhìn, dễ viết, kích thích hứngthú học tập và khả năng sáng tạo cho học sinh và phát huy khả năng ghi nhớcủa não bộ Bản đồ tư duy sẽ giúp chúng ta: Sáng tạo hơn, tiết kiệm thời gian,ghi nhớ tốt hơn, nhìn thấy bức tranh tổng thể, phát triển tư duy logic, khái quáthóa Do đó có thể khẳng định: Bản đồ tư duy (Mind map) là một công cụ hữuích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học caohơn Bằng phương pháp này giáo viên sẽ có một định hướng rõ rệt, một kếhoạch cụ thể nắm vững và trình bày những nội dung cơ bản một cách rõ ràng,học sinh suy nghĩ sáng tạo Học sinh học tập thông qua bản đồ, tóm tắt thôngtin của một bài học, hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghinhớ, đưa ra ý tưởng mới,

2.2 Thực trạng vấn đề.

Môn Địa lí là một môn học đặc thù: học sinh phải biết cách tư duy, suyluận, vận dụng kiến thức vào thực tiễn để giải thích bản chất các hiện tượngtrong tự nhiên và trong đời sống Tuy nhiên trong thực tiễn hiện nay, còn nhiềuhọc sinh học tập một cách thụ động, đơn thuần là chỉ nhớ kiến thức một cáchmáy móc mà không rèn luyện kỹ năng tư duy hay thuyết trình Với cách họctruyền thống học sinh chỉ ghi chép thông tin bằng các ký tự,… với cách ghichép này chúng ta không kích thích được sự phát triển của trí não, điều đó làmcho một số học sinh tuy học tập rất chăm chỉ nhưng sự tiếp thu vẫn hạn chế.Học sinh chưa hiểu được mối liên hệ giữa các kiến thức vì thế chưa phát triểnđược tư duy logic và tư duy hệ thống, việc vận dụng kiến thức vào các bài họctiếp theo chưa tốt, kết quả các bài kiểm tra không cao, đặc biệt là trả lời các câuhỏi trắc nghiệm khách quan và ứng dụng trong thực tiễn còn rất hạn chế Bêncạnh đó, học sinh luôn cảm thấy mất tự tin khi đứng trước tập thể, không biếtlàm thế nào để trình bày một vấn đề cho logic và mang tính thuyết phục

Dạy học theo bản đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụngđược với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thể thiết kếtrên giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thểthiết kế trên máy tính bằng phần mềm Mind map Việc vận dụng bản đồ tư duytrong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đềmột cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học

Hiện nay đã có một số đề tài áp dụng bản đồ tư duy (Mind map) vào

dạy học nói chung và dạy học bộ môn Địa lí nói riêng nhưng chưa rộng rãi vàhọc sinh cũng thực sự quen thuộc, hiệu quả chưa cao

Từ lí do này, tôi đã nghiên cứu, áp dụng và mạnh dạn đưa phương pháp

học tập tích cực đó là sử dụng bản đồ tư duy (Mind map) trong dạy học Địa lí.

Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm.

Bắt đầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ đề (có thể vẽ hình ảnhminh họa cho chủ đề - nếu hình dung được)

Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ (Nhánh cấp 1).

Ở mỗi ý chính, ta lại xác định cần đưa ra những ý nhỏ nào để làm rõmỗi ý chính ấy Sau đó, nối chúng vào mỗi nhánh chính Cứ thế ta triển khaithành mạng lưới liên kết chặt chẽ

Bước 4: Người viết có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng

thêm nổi bật cũng như giúp lưu chúng vào trí nhớ tốt hơn

Bản đồ tư duy (Mind map) minh họa

tư duy đồng thời tạo sự cân đối, hài hòa

Không ghi quá dài dòng, hoặc ghi những ý rời rạc, không cần thiết, nêndùng các từ, cụm từ một cách ngắn gọn

Không dùng quá nhiều hình ảnh, nên chọn lọc những hình ảnh thật cầnthiết góp phần làm rõ các ý, chủ đề

Có thể đánh số thứ tự ở các ý chính cùng cấp

Không vẽ quá chi tiết, cũng không vẽ quá sơ sài

Người lập bản đồ tư duy được phép vẽ và trang trí theo cách riêng của

Trong đề tài này, tôi sử dụng bản đồ tư duy trong hình thành kiến thứcmới nhằm nâng cao hiệu quả trong dạy và học lĩnh hội kiến thức Tôi sử dụngbản đồ tư duy phối hợp với hoạt động nhóm hướng học sinh vào các hoạtđộng tích cực, giảm việc ghi chép trên lớp Quá trình thực hiện dạy kiến thứcmới sử dụng bản đồ tư duy, giáo viên sẽ đóng vai trò là người tổ chức, hướngdẫn, nhận xét, bổ sung và đánh giá học sinh, chứ không đơn thuần chỉ làngười truyền đạt kiến thức giáo khoa một cách khô khan

Để giúp học sinh phối hợp tốt hoạt động nhóm, thảo luận, rèn luyện kỹnăng báo cáo, sử dụng bản đồ tư duy hiệu quả, chúng ta cần tiến hành theoquy trình như sau:

Bước 1: Phân chia học sinh trong lớp thành các nhóm học tập.

Trước khi tiến hành hoạt động dạy học, giáo viên tiến hành phân nhóm

để các em hoạt động cố định trong tiết học, trong đó có cả học sinh giỏi, khá,trung bình và yếu xen lẫn nhau Kết quả hoạt động của mỗi thành viên sẽ tạo

ra kết quả hoạt động chung của cả nhóm

Việc cá nhân nào sẽ đại diện cho cả nhóm lên báo cáo hay trả lời câuhỏi sẽ không được biết trước buộc tất cả các thành viên của nhóm đều phải nỗlực và hoạt động hết sức mình, các em phải tìm tòi hay hỏi bạn bè để hiểu vàtrả lời được những vấn đề khó hiểu, thông quá hoạt động nhóm để hoàn thiện

- Giáo viên cần kiểm tra việc chuẩn bị bài trước khi tiến hành nội dungbài mới

* Tiến trình hoạt động nhóm:

Hoạt động 1: Thảo luận - Lập bản đồ tư duy.

- Giáo viên có cho học sinh thiết kế bản đồ tư duy theo cá nhân hoặcnhóm bằng cách giải quyết hệ thống câu hỏi bám sát nội dung bài học đượcghi trên bảng (hoặc trong phiếu học tập) Thời gian hoạt động này thôngthường sẽ chiếm 1/3 thời lượng tiết học

Mục đích của bước này nhằm giúp học sinh tự tìm ra những nội dung

cơ bản nhất trong các mục của bài mới để từ đó biết cách tìm ra từ chìa khóasau này

- Trong quá trình học sinh thảo luận theo nhóm, giáo viên sẽ bao quát và

hỗ trợ các em, định hướng cho các em có thể tìm ra những câu trả lời hợp lý,đồng thời quản lý học sinh làm bài để tránh tình trạng có học sinh không làm

mà làm việc riêng

Hoạt động 2: Báo cáo, thuyết minh về bản đồ tư duy.

- Sau khi học sinh đã thảo luận hoàn thiện bản đồ tư duy, giáo viên sẽ chỉđịnh một vài học sinh của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết minh về kếtquả bản đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập

Qua đó các em thu thập và hiểu rõ kiến thức vừa rèn luyện khả năngthuyết trình trước đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn

Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện bản đồ tư duy.

- Học sinh trong nhóm sẽ đưa ra ý kiến nhận xét về cả hình thức và nộidung kiến thức, đóng góp cho thành viên vừa báo cáo, đồng thời cho cácnhóm nhận xét, đánh giá về kết quả của các nhóm khác

- Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh bản

đồ tư duy về hình thức, dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học Ở bướcnày, giáo viên đóng vai trò người điều khiển, nhận xét, đánh giá và hoàn thiệnkiến thức Giáo viên sẽ chốt lại những ý chính cần phải nắm được trong mụcnày, đồng thời dùng các phương tiện dạy học trực quan như bản đồ, tranh ảnh,

mô hình để hỗ trợ, lấy thêm ví dụ và giảng giải những nội dung khó, mangtính tư duy hay nâng cao

Thời gian đầu, học sinh sẽ cảm thấy bỡ ngỡ khi tự tìm tòi kiến thứccũng như đứng trước cả lớp để trình bày một vấn đề Nhưng chỉ sau vài tiếthọc như thế, khi học sinh sẽ quen dần với cách học này, các em hứng thú, tíchcực trong thảo luận để tìm ra được nội dung kiến thức cơ bản của bài học và

tự tin báo cáo một cách dễ dàng và thuận lợi

Hoạt động 4: Luyện tập, vận dụng kiến thức và đánh giá hoạt động của học sinh.

- Giáo viên yêu cầu học sinh dựa vào bản đồ tư duy do giáo viên đãchuẩn bị sẵn, hoặc bản đồ tư duy mà các em vừa thiết kế và cả lớp đã chỉnhsửa, hoàn thiện, trả lời một số câu hỏi trắc nghiệm khách quan hoặc tự luận,

từ đó đánh giá khả năng nắm bắt kiến thức bài học của học sinh

- Giáo viên nhận xét, đánh giá và xếp loại tốt, khá, trung bình, yếu chocác nhóm Với những cá nhân có thành tích tốt sẽ được cộng điểm hay chođiểm ngay sau tiết học Điều này động viên các em rất nhiều để học tốt hơn

- Trình bày được vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và tên các tỉnh của vùng

- Phân tích được các thế mạnh và hạn chế đối với phát triển kinh tế ở TâyNguyên về cây công nghiệp lâu năm

- Trình bày được sự phát triển và phân bố của cây công nghiệp lâu năm

- Phân tích được các thế mạnh và hạn chế đối với phát triển kinh tế ở TâyNguyên về thuỷ điện, lâm nghiệp

- Trình bày được sự phát triển và phân bố thuỷ điện, hoạt động lâmnghiệp và bảo vệ rừng

- Rèn luyện kĩ năng thiết kế bản đồ tư duy

- Rèn luyện kĩ năng trình bày và báo cáo các vấn đề kinh tế - xã hội củamột vùng

3 Thái độ.

Thêm yêu quê hương đất nước, đồng thời xác định tinh thần học tậpnghiêm túc để xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc

4 Năng lực.

- Năng lực chung: Năng lực giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề, tự học,

sử dụng công nghệ thông tin

- Năng lực chuyên biệt: Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ; sử dụng bản đồ;

sử dụng tranh ảnh

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1 Thiết bị: Máy tính, máy chiếu

2 Học liệu:

- GV: SGK, Atlat, bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, video, bản đồ tư duy đãchuẩn bị sẵn

- HS: SGK, vở, Atlat, các thông tin sưu tầm về vùng Tây Nguyên, giấy,bút màu.

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

3.1 Ổn định lớp.

3.2 Kiểm tra bài cũ:

- Câu hỏi: Phân tích những điều kiện thuận lợi và khó khăn về vị trí địa lí,lãnh thổ của Duyên hải Nam Trung Bộ

Phía Bắc: giáp Bắc Trung Bộ

Phía Tây: giáp Lào và Tây Nguyên

Phía Đông: giáp biển

Phía Nam: giáp Đông Nam Bộ

HOẠT ĐỘNG 1: HOẠT ĐỘNG MỞ ĐẦU (KHỞI ĐỘNG)

a) Mục đích: HS nhận biết được những nét chính về vùng Tây Nguyên.

b) Nội dung: HS quan sát máy chiếu, sử dụng SGK, vận dụng kiến thức thực

tế của bản thân

c) Sản phẩm: HS nhớ lại kiến thức đã được học và vận dụng kiến thức của

bản thân trả lời câu hỏi GV đưa ra

d) Tổ chức thực hiện:

- Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: GV cho HS chơi trò chơi lật mảnh ghép,

mảnh ghép lớn là tranh về Tây Nguyên HS trả lời câu hỏi: Đây là vùng nào?

Em biết gì về vùng kinh tế này?

- Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: HS thực hiện nhiệm vụ trong thời gian 05

phút

- Bước 3: Báo cáo, thảo luận: GV gọi một số HS trả lời, HS khác nhận xét,

bổ sung

- Bước 4: Kết luận, nhận định: GV đánh giá kết quả của HS, trên cơ sở đó

dẫn dắt HS vào bài học mới

HOẠT ĐỘNG 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI

a) Mục đích: HS

- Trình bày được vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và tên các tỉnh của vùng