SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG II SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NÂNG CAO NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG MÔN HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 11 THÔNG QUA VIỆC T
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT QUẢNG XƯƠNG II
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
NÂNG CAO NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG MÔN HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 11 THÔNG QUA VIỆC TÍCH HỢP TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC
HỒ CHÍ MINH VÀ MỘT SỐ CÂU CHUYỆN KỂ VỀ BÁC
Người Thực hiện : Phạm Thị Thủy Chức vụ : Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực: Giáo dục công dân
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 2MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 2
1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2
1.4 Phương pháp nghiên cứu 2
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2
2.1 Cơ sở lí luận 2
2.1.1 Khái niệm năng lực và năng lực giải quyết vấn đề 2
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm: 3
2.3 Các giải pháp thực hiện 4
2.3.1 Xây dựng nội dung cần tích hợp 4
2.3.2 Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong dạy học môn GDCD11 phần “Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội” nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh 4
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm: 12
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 13
Trang 33.1 Kết luận 13
3.2 Kiến nghị 13
TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
PHỤ LỤC 01 15
Trang 41 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Bước sang thế kỉ 21, nhân loại đứng trước nhiều thách thức cần giảiquyết, một trong số đó là sự bùng nổ tri thức Dạy học truyền thống khôngđáp ứng tốt cho việc giải quyết các thách thức đó Tổ chức UNESCO đãhoạch định ra những chiến lược quan trọng cho giáo dục thế kỉ 21, trong đó
sự thay đổi đầu tiên về mục tiêu giáo dục từ: Kiến thức – Kĩ năng – Năng lực –thái độ sang: Năng lực – Thái độ – Kiến thức; đặc biệt, nhấn mạnh đến việcphát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh
Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương phápdạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo vàvận dụng kiến thức kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ mộtchiều, ghi nhớ, máy móc” Như vậy, có thể nói giáo dục phổ thông nước tađang thực hiện bước chuyển mình mạnh mẽ từ chương trình giáo dục tiếp cậnnội dung sang tiếp cận năng lực người học, phát triển năng lực người học, trong
đó năng lực giải quyết vấn đề là năng lực cần trang bị cho người học, giúp giảiquyết những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống
Thực tế, giáo dục phổ thông hiện nay còn theo hướng tiếp cận nội dung,chú trọng trang bị kiến thức các môn học phục vụ cho thi cử, chưa chú trọngphát triển năng lực cần thiết trong xã hội hiện đại, đặc biệt là năng lực giảiquyết vấn đề trong quá trình dạy học các môn học
Trong nhà trường THPT, môn Giáo dục công dân gắn liền với thực tếđời sống, có vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục Dạyhọc GDCD cần làm cho học sinh có ý thức và biết vận dụng các kiến thức đãhọc vào thực tế cuộc sống, hình thành các kĩ năng hoạt động thực tiễn giúpnâng cao chất lượng cuộc sống Do vậy, dạy học GDCD cần chú ý tới nănglực giải quyết vấn đề
Để nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh cần sử dụng nhiềubiện pháp, trong đó tích hợp tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh vàotrong chương trình giáo dục công dân lớp 11 là biện pháp rất quan trọng, có tácdụng rất lớn trong việc làm "mềm hóa" những kiến thức kinh tế, chính trị cứngnhắc, khô khan, làm cho nội dung bài học thêm phong phú, sinh động hơn, gâyhứng thú với học sinh hơn Qua đó, giúp các em lĩnh hội kiến thức một cách dễdàng Mặt khác, giúp học sinh có thêm hiểu biết về tấm gương đạo đức của Bác
Hồ để thôi thúc các em có những hành động tích cực trong việc làm theo đạođức, phong cách của Bác trong sinh hoạt và học tập hàng ngày của bản thân.Đồng thời nó còn có tác dụng thu hút, lôi cuốn học sinh em thêm yêu thích mônhọc, tích cực học tập, càng giúp học sinh có những nhìn nhận đúng đắn hơn vềvai trò, trách nhiệm của mình trong thời kỳ đổi mới, hội nhập
Chính vì thế, tôi chọn đề tài: “Nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho
học sinh trong dạy học môn GDCD lớp 11 thông qua việc tích hợp tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh và một số câu chuyện kể về Bác Hồ” làm đề tài sáng
kiến kinh nghiệm của mình
Trang 51.2 Mục đích nghiên cứu
Giúp học sinh vận dụng những kiến thức trên lớp để giải quyết các vấn
đề trong cuộc sống từ đó có cách nhìn toàn diện hơn, sâu sắc hơn để giảiquyết những vấn đề phù hợp với tình hình, xu thế mới của đât nước.Giúp học sinh hứng thú, say mê học tập môn giáo dục công dân gópphần nâng cao chất lượng dạy – học môn GDCD theo định hướng phát triểnnăng lực học sinh
1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu về biện pháp nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho họcsinh trường THPT Quảng Xương IIthông qua việc tích hợp tư tưởng đạo đức
Hồ Chí Minh và một số câu chuyện kể về Bác Hồ cho học sinh lớp 11
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra, sưu tầm tài liệu
- Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, liên hệ thực tế, đánh giá và rútkinh nghiệm
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm, khảo sát thực tế qua thực tiễn giảngdạy
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận
2.1.1 Khái niệm năng lực và năng lực giải quyết vấn đề
2.1.1.1 Khái niệm năng lực
Năng lực là một vấn đề khá trừu tượng của tâm lí học khái niệm nàycho đến nay vẫn có nhiều cách tiếp cận khác nhau:
Theo từ điển tiếng Việt “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc
tự nhiên sẵn có để thực hiện một hành động nào đó Năng lực là phẩm chất tâm
lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một loại hoạt động nào đó với chất lượng cao” [10].
Theo quan điểm của những nhà tâm lý học “Năng lực là tổng hợp các đặc điểm, thuộc tính tâm lý của cá nhân phù hợp với yêu cầu đạc trưng của một hoạt động, nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt hiệu quả cao” [11] 2.1.1.2 Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề
Theo định nghĩa trong đánh giá PISA (2012): “Năng lực giải quyết vấn
đề là khả năng của một cá nhân hiểu và giải quyết tình huống vấn đề khi mà giải pháp giải quyết chưa rõ ràng Nó bao gồm sự sẵn sàng tham gia vào giải quyết tình huống vấn đề đó – thể hiện tiềm năng là công dân tích cực và xây dựng”
2.1.1.3 Năng lực giải quyết vấn đề trong môn GDCD 11
Ở trường THPT, môn GDCD là môn học có tính khái quát cao, mangđặc thù riêng của môn học có nhiều tiềm năng để bồi dưỡng, phát triển nănglực giải quyết vấn đề Trong dạy GDCD, mỗi khái niệm, quy luật,…trongnội dung môn học đều có một vai trò và ý nghĩa nhất định trong việc pháttriển năng lực giải quyết vấn đề, phát triển trí tuệ cho học sinh Không chỉdừng lại ở những khái niệm đạo đức, pháp luật mà còn có ý nghĩa rất lớntrong việc định hướng hành động, giải quyết vấn đề cho học sinh.Năng lực giải quyết vấn đề là khả năng của học sinh nhận ra các mâu
Trang 6thuẫn nhận thức trong các vấn đề học tập hoặc các vấn đề trong cuộc sống,
và tìm ra được phương pháp để giải quyết mâu thuẫn, vượt qua các khókhăn, trở ngại Từ đó tiếp thu được kiến thức, kĩ năng mới hoặc giải quyếtcác vấn đề trong thực tiễn
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Ở môn học GDCD 11, học sinh học một chương trình tổng hợp về cácvấn đề lớn của thời đại ngày nay như: công dân với kinh tế, công dân với cácvấn đề chính trị - xã hội (một số vấn đề về chủ nghĩa xã hội, một số chính sáchlớn ở nước ta hiện nay)…với nội dung chủ yếu là những vấn đề lý luận gắn liềnvới chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước, mang tính khái quát và trừutượng cao và được đánh giá là có phần “khô khan”, kiến thức hàn lâm, khó hiểunên dẫn đến tình trạng một số giáo viên coi giờ lên lớp là giờ thời sự, thuyếtminh cho đường lối của Đảng, không thực hiện được nội dung “học đi đôi vớihành”, chưa đạt được mục tiêu giáo dục đạo đức, bồi dưỡng nhân cách cho họcsinh
Mặt khác, mặc dù các nhà trường rất quan tâm tới việc giáo dục tư tưởng,đạo đức, nâng cao nhận thức về CNXH cho học sinh nhưng hiệu quả đạt được
ở một số nơi chưa cao, một bộ phận học sinh có biểu hiện sa sút về lối sống,đạo đức, vi phạm nghiêm trọng đến các chuẩn mực đạo đức xã hội, lối sốngthực dụng, chủ nghĩa cá nhân, nhận thức mơ hồ về sự lãnh đạo của Đảng CộngSản, về chế độ CNXH
Tôi nhận thấy việc tích hợp tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minhvào trong chương trình giáo dục công dân lớp 11 nó có tác dụng rất lớn trongviệc làm "mềm hóa" những kiến thức chính trị, xã hội cứng nhắc, khô khan, làmcho nội dung bài học thêm phong phú, sinh động hơn, gây hứng thú với học sinhhơn Qua đó, giúp các em lĩnh hội kiến thức một cách dễ dàng Mặt khác, giúphọc sinh có thêm hiểu biết về tấm gương đạo đức của Bác Hồ để thôi thúc các
em có những hành động tích cực trong việc làm theo đạo đức, phong cách củaBác trong sinh hoạt và học tập hàng ngày của bản thân Đồng thời nó còn có tácdụng thu hút, lôi cuốn học sinh em thêm yêu thích môn học, tích cực học tập,càng giúp học sinh có những nhìn nhận đúng đắn hơn về vai trò, trách nhiệm củamình trong thời kỳ đổi mới, hội nhập
Chính vì vậy tôi chọn đề tài: “ Nâng cao nănglực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học môn GDCD lớp 11 thông qua việc tích hợp tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh và một số câu chuyện kể về Bác Hồ” nhằm tạo sự hứng
thú học tập của học sinh và quan trọng hơn nữa là tạo nên sự chuyển biến về ýthức học tập, tu dưỡng đạo đức theo tấm gương Bác, xây dựng con người ViệtNam gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, củng cố đạo đứctrong sáng, có ý chí kiên cường, xây dựng và bảo vệ tổ quốc, công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước
2.3 Các giải pháp thực hiện
2.3.1 Xây dựng nội dung cần tích hợp
Trong hệ thống chương trình của GDCD 11, được chia thành 2 phầnchính:
+ Phần I: Công dân với các vấn đề kinh tế
Trang 7+ Phần II: Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội
Nội dung được tích hợp, vận dụng chủ yếu ở phần thứ II của chươngtrình
Để xây dựng nội dung cần tích hợpvào bài học giáo viên cần chú ý:
Thứ nhất: Phải xác định rõ bài học có những yêu cầu gì, yêu cầu nào là
trọng tâm, xác định những nội dung cần truyền đạt, nội dung và phương phápphù hợp tương ứng, từ đó mới xác định và xây dựng nội dung lồng ghép chohợp lí
Thứ hai: Việc tích hợptư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh cần phải có tư duy
sáng tạo nhằm tìm ra cách tổ chức thực hiện hiệu quả, phù hợp, tạo bầu khôngkhí học tập thật khoa học, mang tính sư phạm cao
Thứ ba: Xây dựng hệ thống câu hỏi khai thác từ các câu chuyện để học
sinh trả lời Nội dung câu hỏi cần hướng đến nội dung bài dạy một cách gần gũi
và rõ ràng
Thứ tư: Tuỳ theo nội dung từng vấn đề mà nội dung tích hợpcó thể dài
hay ngắn, song phải phù hợp với nội dung bài học, trình độ học sinh và thờilượng tiết học Quá trình áp dụng cũng cần linh hoạt, hài hoà với nội dung bàihọc Việc sử dụng cần tránh sa đà, lạm dụng và cần chuẩn bị những phương ánphát sinh
2.3.2 Vận dụng một số phương pháp dạy học tích cực trong dạy học môn GDCD11 phần “Công dân với các vấn đề chính trị - xã hội” nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.
2.3.2.1 Vận dụng nguyên tắc dạy học giải quyết vấn đề để hình thành năng lực
Các bước của phương pháp dạy học giải quyết vấn đề gồm:
+ Bước 1: Đặt vấn đề và chuyển người học vào tình huống có vấn đề,họcsinh chủ động phân tích tình huống, nhận biết, trình bày vấn đề
+ Bước 2: Nghiên cứu và giải quyết vấn đề giáo viên tổ chức hướng dẫn
để học sinh lập kế hoạch, tìm các phương án giải quyết
+ Bước 3: Kết thúc giải quyết vấn đề học sinh quyết định phương án giảiquyết, rút ra kiến thức cơ bản bài học
Ví dụ 1:
- Khi dạy đơn vị kiến thức: Thế nào là Nhà nước pháp quyền XHCN
Việt Nam?( mục 2a-Bài 9: Nhà nước Xã Hội Chủ Nghĩa)
Để học sinh nêu được khái niệm và bản chất của Nhà nước pháp quyền
XHCN Việt Nam giáo viên trích dẫn một số câu nói, bài viết của Bác: “Bao nhiêu lợi ích đều vì dân Bao nhiêu quyền hạn đều của dân Chính quyền từ
xã đến Chính phủ trung ương đều do dân cử ra ” [6, tr.698] “Muốn cho dân
yêu, muốn được lòng dân, việc gì có lợi cho dân phải hết sức làm, việc gì có
Trang 8hại cho dân phải hết sức tránh Phải chú ý giải quyết các vấn đề quan hệ tới đờisống của dân, dẫu khó đến đâu mặc lòng Hết thảy những việc nâng cao đờisống vật chất, tinh thần của dân phải được đặc biệt chú ý” [6].
Hay giáo viên kể câu chuyện:
“Hồ Chủ Tịch y án tử hình Trần Dụ Châu”
Mùa thu năm 1950, trong khi bộ đội, dân công đang dồn dập hành quânlên Cao Bằng mở chiến dịch Lê Hồng Phong giải phóng vùng biên giới ViệtTrung, thì ngày 05/9/1950 ở thị xã Thái Nguyên - Thủ đô kháng chiến, Tòa ánbinh tối cao đã mở phiên tòa đặc biệt, xét xử vụ án đặc biệt Thiếu tướng ChuVăn Tấn ngồi ghế Chánh án cùng 02 Hội thẩm viên là ông Phạm Ngọc Hải,Giám đốc Tư pháp Liên khu Việt Bắc và ông Trần Tấn, Cục phó Cục Quân nhu,Thiếu tướng Trần Tử Bình ngồi ghế Công cáo ủy viên (Viện Kiểm sát bây giờ)
và nhiều cán bộ cao cấp của Đảng, chính quyền, quân đội, nhân dân địa phươngđến dự
Có 03 bị cáo hầu tòa là nguyên Đại tá, Cục trưởng Cục Quân nhu Trần DụChâu và đồng bọn can tội: “Biển thủ công quỹ, nhận hối lộ, phá hoại công cuộckháng chiến” bị đưa ra trước vành móng ngựa
Vụ án được phát hiện từ bức thư của nhà thơ Đoàn Phú Tứ, đại biểuQuốc hội khóa 1 gửi lên Hồ Chủ Tịch Nội dung bức thư như sau: “Gần đây,Đại tá Cục trưởng Cục Quân nhu Trần Dụ Châu đã gây nhiều dư luận bất bìnhtrong anh em quân đội, Châu đã dùng quyền lực “ban phát” ăn mặc, nên Châu
đã giở trò ăn cắp (công quỹ), cứ mỗi cái màn cấp cho bộ đội Châu ăn bớt 2 tấcvải xô, nên cứ ngồi lên là đầu chạm đình màn Còn áo trấn thủ, Châu ăn cắpbông lót rồi độn bao tải vào, nhiều người biết đấy nhưng không dám ho he.Trần Dụ Châu đã bị Tòa án binh tối cao phạt án “tử hình”, đồng thời bịtước quân hàm Đại tá theo công lệnh của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, 02 đồngbọn của Châu, mỗi tên bị phạt án tù 10 năm
Tử tù Trần Dụ Châu gửi đơn lên Hồ Chủ tịch xin tha tội chết Ngày làmviệc với đồng chí Trần Đăng Ninh, Tổng Cục trưởng Tổng cục Cung cấp, xét láđơn của tử tù, Bác chỉ cho đồng chí Ninh thấy một cây xoan đang héo lá, úangọn và hỏi lý do tại sao cây xoan sắp chết?
- Dạ, thưa Bác vì thân cây đã bị sâu đục một lỗ rất to, chảy hết nhựa
- Thế theo chú muốn cứu cây ta phải làm gì?
- Dạ, thưa Bác phải bắt, giết hết những con sâu đó đi
- Bác gật đầu, nói “Chú nói đúng, với loài sâu mọt đục khoét nhân dân cũng thế, nếu phải giết đi một con sâu mà cứu được cả rừng cây thì việc đó là cần thiết, hơn nữa còn là một việc làm nhân đạo”.
Hồ Chủ tịch đã bác đơn xin tha tội chết của Trần Dụ Châu
Sau khi kể câu chuyện trên giáo viên đưa ra một số vấn đề:
Câu hỏi 1: Qua câu chuyện trên em thấy Tòa án và Hồ Chủ Tịch sử dụng
phương tiện gì để xét xử những người có tội?
Câu hỏi 2: Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt nam pháp
luật bảo vệ quyền lợi của ai?
Trang 9Câu hỏi 3: Qua câu nói của Bác và câu chuyện kể trên em hiểuThế nào là
Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam? Nhà nước pháp quyền XHCN ViệtNam có bản chất gì?
Học sinh trả lời, giáo viên khái quát:
Khái niệm: Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam là nhà nước của nhân
dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt của đời sống xã hội bằng phápluật, do ĐCS Việt Nam lãnh đạo
Bản chất: Nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân, dưới sự lãnh đạo
của Đảng Cộng sản, toàn bộ hoạt động của Nhà nước đều thể hiện quan điểmcủa giai cấp công nhân, nhằm thực hiện ý chí và nguyện vọng của giai cấp côngnhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc Bản chất giai cấp công nhân của Nhànước ta bao hàm tính nhân dân và Tính dân tộc sâu sắc
Ví dụ 2:
- Khi dạy đơn vị kiến thức: Bản chất của nền dân chủ XHCN( mục 1- Bài
9: Nền dân chủ Xã Hội Chủ Nghĩa) sau khi dạy xong nội dung Bản chất của nền
dân chủ XHCN giáo viên sử dụng câu chuyện:
CHỮ “QUAN LIÊU” VIẾT NHƯ THẾ NÀO?
Năm 1952, trong một lần đến thăm lớp “chỉnh huấn” chính trị trung, caocấp, anh em quây quần xung quanh Bác, nghe Bác kể chuyện, dặn dò
Cuối buổi, Bác cầm một cái que nói:
- Các chú học đã giỏi, bây giờ Bác đố chữ này xem các chú có biết khôngnhé!
Anh em hưởng ứng “Vâng ạ!”, “vâng ạ!” Người nào biết tiếng Pháp,tiếng Anh, tiếng Trung Quốc thì “nhẩm” lại kiến thức của mình, người khôngbiết tiếng nước ngoài thì băn khoăn có chữ gì khó mà lại không đọc được nhỉ?
Bác vẽ một gạch ngang trên mặt đất rồi hỏi: Chữ gì nào?
Tưởng chữ “phạn”, chữ “cổ đại” nào chứ chữ này ai mà không biết Cảlớp hò lên: “Thưa Bác, chữ “nhất” ạ”
Trang 10- Chịu hết à? Có thế mà không đoán ra…Các chú biết cả đấy…
Để que xuống đất, Bác nói:
- Chủ trương, chính sách, đường lối của Đảng đúng đắn…đến tỉnh đã hơicong, đến huyện đã tả hữu, đến xã đã sai lệch Vì sao? Vì cán bộ không làmđúng, không nắm chắc chủ trương, đường lối, không gần gũi dân, không chịulàm “đầy tớ nhân dân” mà chỉ muốn làm “quan cách mạng” Cho nên chữ ấy làchữ “quan liêu” Các chú không học nhưng biết và vẫn làm Còn cái các chúhọc, thì các chú lại ít làm…
Học viên cả lớp đứng im, không dám nhìn vào Bác
(In trong Một số lời dạy và mẩu chuyện về tấm gương đạo đức của Chủ tịch Hồ Chí Minh, NXB Chính trị Quốc gia, 2007, tr.185-187)
Giáo viên đặt câu hỏi: Câu chuyện trên của Bác nhắc nhở chúng ta điều
gì?
Học sinh suy nghĩ trả lời
Giáo viên kết luận: Bác phê phán thói làm việc quan liêu, xa rời nhân dân,
muốn làm “quan cách mạng” của một bộ phận cán bộ Đồng thời nhắc nhở làmcán bộ phải nắm được chủ trương, đường lối của Đảng, biết sống gần gũi, hòađồng, thông cảm với nhân dân