Kỹ năng Địa lí là phần không thể thiếu, trong đó có nhiều loại kỹ năng như:khai thác Atlat, vẽ lược đồ, vẽ biểu đồ, phân tích - nhận xét, tính toán qua bảng sốliệu, biểu đồ và lược đồ..
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT HẬU LỘC 3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
NÂNG CAO KĨ NĂNG LÀM BÀI TRẮC NGHIỆM PHẦN BIỂU ĐỒ CHO HỌC SINH ÔN THI TRUNG HỌC PHỔ
THÔNG QUỐC GIA MÔN ĐỊA LÍ
NGƯỜI THỰ C HIỆN: TRƯƠNG THỊ SINH
CHỨC VỤ: GIÁO VIÊN
SKKN THUỘC MÔN: ĐỊA LÍ
Trang 2
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 52.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh
nghiệm
7
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt
động giáo dục của bản thân,đồng nghiệp và nhà trường
Trang 31 MỞ ĐẦU
1.1.Lí do chọn đề tài
Để đạt được thành công trong công việc dạy học người giáo viên phải biếtvận dụng một cách linh hoạt kiến thức, kỹ năng, biết liên hệ thực tế và một điều rấtquan trọng là phải phù hợp với từng đối tượng học sinh, biết cách gây hứng thú đốivới học sinh khi học tập
Địa lí là môn có tính đặc trưng riêng khác với các bộ môn học khác, nó làmôn học vừa mang tính tự nhiên vừa mang tính xã hội Đặc trưng của bộ mônchính là những khái niệm, quy luật, đặc điểm về sự vật, đối tượng, hiện tượng địa líđược thể hiện không chỉ trên kênh chữ mà còn bằng kênh hình, không chỉ riêngphần kiến thức lý thuyết mà còn có cả phần kỹ năng, trong đó phần kỹ năng của bộmôn Địa lí cực kỳ quan trọng trong học tập cũng như trong thi cử
Kỹ năng Địa lí là phần không thể thiếu, trong đó có nhiều loại kỹ năng như:khai thác Atlat, vẽ lược đồ, vẽ biểu đồ, phân tích - nhận xét, tính toán qua bảng sốliệu, biểu đồ và lược đồ
Ở đây chúng ta sẽ đi tìm hiểu, nghiên cứu phần kỹ năng vẽ biểu đồ và nhậnxét trong chương trình Địa lí nói chung và bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng, đây làmột phần vừa dễ lại vừa khó, dễ ở chỗ nếu nắm chắc được kỹ năng vẽ biểu đồ vànhận xét thì làm bài sẽ đạt hiệu quả cao về tính chính xác, khoa học, thẩm mỹ cònnếu không nắm chắc thì học sinh thường không biết cách chọn biểu đồ và nếu cóchọn đúng thì khi thể hiện không chính xác hoặc thiếu một số bước, một số nộidung trong biểu đồ và nhận xét
Trong kì thi THPT quốc gia và kì thi học sinh giỏi Địa lí THPT hàng năm, kĩ năngnhận biết biểu đồ,vẽ và nhận xét biểu đồ là một phần quan trọng không thể thiếunhằm đánh giá các kĩ năng Địa lí của học sinh Đặc biệt là kĩ năng thực hành.Nhưng hiện nay chưa có tài liệu chuyên sâu nào được đưa vào chương trình giảngdạy chính khóa cho học sinh Chủ yếu phần này do các giáo viên bộ môn lồngghép vào các tiết thực hành và bằng kinh nghiệm của mình để hướng dẫn học sinhthực hiện Qua thời gian 10 năm trực tiếp đứng lớp và giảng dạy tôi đã phát hiện ra
1 số sáng kiến để nhằm nâng cao kĩ năng biểu đồ và nhận xét cho học sinh trong
Trang 4ôn thi trung học phổ thông Quốc gia môn Địa lí Vì vậy tôi chọn đề tài: “Nâng cao
kĩ năng làm bài trắc nghiệm phần biểu đồ cho học sinh ôn thi trung học phổ thông Quốc gia môn Địa lí”
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Tôi là giáo viên bộ môn Địa lí qua 10 năm giảng dạy tôi đã nhận thấy điều cầnthiết khi nâng cao kĩ năng biểu đồ và nhận xét biểu đồ cho học sinh nên tôi đã lựachọn đề tài này với mục đích:
- Thứ nhất: là củng cố thêm kĩ thuật dạy phần kỹ năng cho việc dạy học của
tôi nhằm đạt đạt kết quả cao hơn trong phần kỹ năng vẽ biểu đồ và nhận xét trongchương trình Địa lí nói chung và bồi dưỡng học sinh giỏi nói riêng
- Thứ hai: tôi mong muốn mình được đóng góp phần nào đó vào phương
pháp giảng dạy phần kỹ năng vẽ biểu đồ và nhận xét biểu đồ, bảng số liệu để việcdạy học môn Địa lí nói chung và dạy phần kỹ năng vẽ biểu đồ và nhận xét trongchương trình Địa lí nói riên đạt hiệu quả cao hơn
Qua việc- Sáng kiến có thể được sử dụng để ôn thi THPT Quốc gia và bồidưỡng học sinh thi học sinh giỏi môn Địa lí
- Đề tài tạo ra hứng thú học tập cho học sinh, phát huy tính sáng tạo, độc lậpsuy nghĩ và tính tự chủ của học sinh, giúp các em có thể hoàn thành tốt kĩ năng vẽbiểu đồ và nhận xét
- Thông qua đề tài, thấy được phương pháp lựa chọn biểu đồ, đọc tên biểu
đồ đúng và cách vẽ một số loại biểu đồ; Cách lựa chọn nhận xét và nhận xét quabảng số liệu và biểu đồ
nghiên cứu đề tài này tôi mong muốn rằng: các đồng nghiệp hãy đóng gópthêm ý kiến để việc dạy học bộ môn Địa lí nói chung và dạy phần kỹ năng biểu đồ
và nhận xét nói riêng sẽ đạt hiệu quả cao hơn, học sinh sẽ tiếp thu bài và làm bàitập kỹ năng nhanh và tốt hơn
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài này sẽ nghiên cứu, tổng kết một số biện pháp giúp học sinh nhanh
chóng nhận biết biểu đồ một cách chính xác, biết cách nhận xét biểu đồ Từ đó
Trang 5nâng cao kĩ năng biểu đồ và nhận xét cho học sinh trong ôn thi trung học phổthông Quốc gia môn Địa lí, đặc biệt là khi thi dưới hình thức trắc nghiệm cần đòihỏi học sinh không chỉ có kiến thức vững mà còn cần phản xạ nhanh.
Trong quá trình nghiên cứu đề tài tôi chọn 2 lớp 12 để đối chứng và thực
nghiệm Lớp đối chứng là 12B5 và lớp thực nghiệm là 12B7 của trường THPT HậuLộc 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu để xây dựng cơ sở lí thuyết
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin
- Phương pháp kiểm tra sư phạm
- phương pháp toán học thống kê, xử lí số liệu
2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.
* Khái niệm biểu đồ
- Biểu đồ là các hình vẽ thể hiện các đối tượng, hiện tượng, sự vật địa lí về
tự nhiên, kinh tế - xã hội trong một thời gian nhất định
- Biểu đồ thể hiện kiến thức Địa lí bằng các hình vẽ giúp khái quát hoá các
số liệu Địa lí trên đó
* Vai trò của biểu đồ trong học tập và thi cử:
- Do là các hình vẽ nên khi dạy học giúp học sinh có thể dễ dàng hình tượnghoá các số liệu trong bài giúp học sinh dễ nhớ và khắc sâu hơn những kiến thức cóliên quan đến biểu đồ
- Biểu đồ cung cấp cho học sinh những kiến thức Địa lí về tự nhiên, kinh tế
và xã hội, giúp minh hoạ cho các đối tượng, hiện tượng, sự vật Địa lí nhất định cóliên quan đến kiến thức
- Kĩ năng biểu đồ giúp học sinh có thể khắc sâu phần kĩ năng, thể hiện các sốliệu trong biểu đổ, tổng hợp so sánh được những kiến thức qua các biểu đồ
- Giúp cho việc học tập của học sinh đạt kết quả cao hơn, trang bị cho họcsinh các kĩ năng cần thiết để hoàn thành bất kỳ phần kĩ năng vẽ biểu đồ nào trong
Trang 6cả học tập và thi cử vì phần kĩ năng này giúp cho học sinh khắc sâu hơn, củng cốthêm cho phần kiến thức Địa lí.
* Các dạng biểu đồ
- Kĩ năng biểu đồ là nội dung nằm trong học tập và thi cử của bộ môn Địa lí,
nó trang bị cho học sinh các kĩ năng cần thiết để nhận biết và hoàn thành phần vẽbiểu đồ một cách đạt hiệu quả cao nhất
- Biểu đồ là phần kĩ năng rất đa dạng bao gồm nhiều loại biểu đồ khác nhauđược tập hợp thành 3 nhóm chính: nhóm biểu đồ cơ cấu, nhóm biểu đồ so sánh,nhóm biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng, phát triển, biến động,
- Trong 3 nhóm biểu đồ này có nhiều loại biểu đồ cơ bản như: biểu đồ hìnhtròn, biểu đồ hình vuông, biểu đồ hình cột (cột đơn, cột ghép, cột chồng), biểu đồđường biểu diễn (đồ thị), biểu đồ kết hợp, biểu đồ miền, biểu đồ tam giác đều, biểu
đồ thang ngang (tháp dấn số, cột đơn ngang),
* Các biểu đồ trong từng nhóm: phân chia ra các nhóm biểu đồ nhằm giúp
HS có thể lựa chọn biểu đồ nhanh và đúng:
- Nhóm biểu đồ cơ cấu:
+ Biểu đồ tròn (100% và 200%)
+ Biểu đồ miền
+ Biểu đồ hình vuông (*)
+ Biểu đồ tam giác (*)
- Nhóm biểu đồ tăng trưởng, phát triển, :
Trang 7+ Biểu đồ cột ghép.
+ Biểu đồ đường biểu diễn
+ Tháp dân số
+ Biểu đồ thang ngang (gần giống tháp dân số)
Lưu ý: - (*) là loại biểu đồ ít gặp và ít ra trong các đề thi.
- Có những loại biểu đồ có trong 2 nhóm (là những loại được gạch chân), đây là loại biểu đồ thể hiện cả 2 nội dung.
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
- Việc học tập của học sinh thường rất ít chú ý đến kênh hình trong sách giáokhoa cũng như trong các tài liệu, vì vậy phần kĩ năng biểu đồ của học sinh là rấtyếu
- Trong khi kĩ năng biểu đồ là phần rất quan trọng trong học tập và thi cử đốivới bộ môn Địa lí, đặc biệt trong kì thi THPT quốc gia, nội dung biểu đồ không thểthiếu
- Với nội dung kiến thức địa 12 theo phân phối chương trình chủ yếu trọngtâm thời gian trên lớp là học lí thuyết, nên giáo viên có ít thời gian đầu tư chuyênsâu cho học sinh ôn luyện phần biểu đồ Dẫn đến học sinh gặp khó khăn trong làmbài kiểm tra về biểu đồ, đặc biệt trong làm bài thi THPT quốc gia dưới hình thứctrắc nghiệm
- Trước khi sử dụng các những biện pháp trong sáng kiến kinh nghiệm tôi chohọc sinh lớp 12B7 làm bài khảo sát về biểu đồ, bảng số liệu dưới hình thức trắc
Trang 8nghiệm theo cấu trúc các câu hỏi phần biểu đồ, bảng số liệu của đề thi minh họaTHPT quốc gia năm 2021, kết quả thu được không khả quan Học sinh còn lúngtúng trong các câu chọn biểu đồ, không biết cách nhận xét biểu đồ, bảng số liệu.Kết quả khảo sát như sau:
dấu hiệu nhận biết nhanh cho học sinh: khi lời dẫn có cụm từ “ quy mô” và
từ “cơ cấu” Hoặc cơ cấu từ “cơ cấu” mà bảng số liệu cho 1 đến 3 mốc thờigian hoặc bảng số liệu thể hiện cơ cấu của 1 đến 3 đối tượng trong 1 mốcthời gian
Ví dụ: Cho bảng số liệu:
DOANH THU DU LỊCH LỮ HÀNH PHÂN THEO THÀNH PHẦN KINH TẾ
NƯỚC TA
(Đơn vị: tỉ đồng)
Trang 9Khu vực có vốn đầu tư nước
+ Biểu đồ Miền: đây cũng là dạng biểu đồ cơ cấu Đơn vị để vẽ là % Biểu đồnày thể hiện sự thay đổi cơ cấu hoặc chuyển dịch cơ cấu mà bảng số liệu cho 4mốc thời gian trở lên
Vì vậy nếu trong lời dẫn có cụm từ vẽ biểu đồ thể hiện sự “thay đổi cơ cấu”hoặc “chuyển dịch cơ cấu” mà bảng số liệu cho 4 mốc thời gian trở lên thì tachọn biểu đồ Miền
Ví dụ:
Cho bảng số liệu:
LAO ĐỘNG TỪ 15 TUỔI TRỞ LÊN PHÂN THEO THÀNH THỊ VÀ NÔNG
THÔN CỦA NƯỚC TA, GIAI ĐOẠN 2010 - 2019
(Đơn vị: Nghìn người)
Trang 10(Nguồn: Niên giám thống kê Việt Nam 2019, NXB Thống kê, 2020)
Lời dẫn: Theo bảng số liệu, biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu lao động từ 15 tuổi trở lên phân theo thành thị và nông thôn nước ta, giai đoạn 2010 – 2019 là:
Như vậy đối với câu này dấu hiệu nhận biết nhanh là cụm từ “ chuyển dịch
cơ cấu” và bảng số liệu cho 4 mốc năm nên ta chọn đáp án D: Miền
+ Biểu đồ đường: đây là dạng biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng Đơn vị là %Dấu hiệu nhận biết nhanh biểu đồ này là khi lời dẫn yêu cầu của đề có cụm từ vẽbiểu đồ thể hiện “tốc độ tăng trưởng”, bảng số liệu cho nhiều mốc thời gian
Ví dụ: Cho bảng sau:
DIỆN TÍCH GIEO TRỒNG MỘT SỐ CÂY CÔNG NGHIỆP LÂU NĂM Ở
NƯỚC TA GIAI ĐOẠN 2010 – 2019 (Đơn vị: nghìn ha)
Đáp án chọn là C: Đường
+ Biểu đồ kết hợp cột và đường: đây là dạng biểu đồ thể hiện tình hình,động tháiphát triển của các đối tượng địa lí diễn ra trong nhiều năm Các đối tượng này có 2
Trang 11đơn vị tính khác nhau Vì vậy khi lời dẫn yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện tình hình pháttriển,hoặc giá trị của các đối tượng địa lí diễn ra trong nhiều năm, các đối tượngnày có 2 đơn vị tính khác nhau thì ta chọn biểu đồ kết hợp.
(Nguồn: Tổng cục Thống kê Việt Nam, NXB Thống kê 2020)
Để thể hiện số dân thành thị và tỉ lệ dân thành thị nước ta, giai đoạn 1999 - 2019,biểu đồ nào sau đây là thích hợp nhất?
Trong câu hỏi này ta chọn đáp án C: Kết hợp Vì lời dẫn yêu cầu vẽ biểu đồ thểhiện giá trị của 2 đối tượng địa lí là số dân thành thị và tỉ lệ dân thành thị qua 4mốc năm Hai đối tượng địa lí này có 2 đơn vị tính khác nhau là “%” và “nghìnngười” nên biểu đồ kết hợp có 2 trục tung
- Cách khắc sâu kiến thức dấu hiệu nhận biết các dạng biểu đồ cho học sinhTrong quá trình ôn tập, giáo viên có thể cho 1 bảng số liệu,sau đó đưa ra cáclời dẫn khác nhau để học sinh chọn các loại biểu đồ khác nhau Từ đó họcsinh sẽ hiểu được rằng từ 1 bảng số liệu nhưng nếu lời dẫn yêu cầu khácnhau thì sẽ chọn các dạng biểu đồ khác nhau
Ví dụ:
Cho bảng số liệu:
Trang 12Sản lượng thủy sản và giá trị xuất khẩu thủy sản của nước ta, giai đoạn 2010-2018
b để vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện sản lượng thủy sản và giá trị xuất khẩu thủy sản
nước ta giai đoạn 2010 – 2018 ta chọn biểu đồ gì?
c để vẽ biểu đồ thể hiện sự thay đổi cơ cấu sản lượng thủy sản của nước ta giai
đoạn 2010 – 2018 ta chọn biểu đồ gì ?
d để vẽ biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng sản lượng thủy sản và giá trị xuất khẩu
thủy sản của nước ta giai đoạn 2010 – 2018 ta chọn biểu đồ gì?
Giáo viên yêu cầu học sinh chọn loại biểu đồ thích hợp ở mỗi câu và nêu rõ dấuhiệu nhận biết để chọn
Sau khi làm học sinh đưa ra các đáp án và dấu hiệu nhận biết như sau:
- Câu a chọn D: Tròn Dấu hiệu nhận biết là lời dẫn có cụm từ “ quy mô” và “
cơ cấu” Yêu cầu vẽ chỉ trong 2 năm là 2010 và 2018
- Câu b chọn B: Kết hợp Vì lời dẫn yêu cầu thể hiện giá trị của 2 đối tượngđịa lí có 2 đơn vị tính khác nhau trong nhiều năm
- Câu c học sinh chọn C: Miền Vì lời dẫn yêu cầu thể hiện sự “thay đổi cơcấu”, bảng số liệu cho 4 mốc năm
Trang 13- Câu d học sinh chọn B: Đường Vì lời dẫn yêu cầu thể hiện “ tốc độ tăngtrưởng” qua 4 mốc năm.
Như vậy sau khi hướng dẫn học sinh nhận biết nhanh các dạng biểu đồ thìcác em không còn lúng túng khi làm bài và làm trắc nghiệm rất nhanh
b khả năng biểu hiện của biểu đồ
- Trong các đề thi thường có câu hỏi: “biểu đồ trên thể hiện nội dung gì? ”
Để hướng dẫn học sinh làm nhanh trong các câu hỏi này thì giáo viên chohọc sinh học thuộc các dấu hiệu nhận biết nhanh các dạng biểu đồ Trên cơ sở đóhọc sinh sẽ nắm được khả năng biểu hiện của biểu đồ
Cụ thể dấu khả năng biểu hiện của 1 số dạng biểu đồ cơ bản như sau:
+ Biểu đồ Tròn: đây là dạng biểu đồ thể hiện quy mô và cơ cấu hoặc cơ cấu củacác đối tượng địa lí từ 1 đến 3 mốc thời gian Thể hiện cơ cấu của 1 đến 3 đốitượng trong 1 mốc thời gian
+ Biểu đồ Miền: đây cũng là dạng biểu đồ cơ cấu Đơn vị để vẽ là % Biểu đồ nàythể hiện sự thay đổi cơ cấu hoặc chuyển dịch cơ cấu mà bảng số liệu cho 4 mốcthời gian trở lên
+ Biểu đồ đường: đây là dạng biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng Đơn vị là %Dấu hiệu nhận biết nhanh biểu đồ này là khi lời dẫn yêu cầu của đề có cụm từ vẽbiểu đồ thể hiện “tốc độ tăng trưởng”, bảng số liệu cho nhiều mốc thời gian
+ Biểu đồ kết hợp cột và đường: đây là dạng biểu đồ thể hiện tình hình,động tháiphát triển của các đối tượng địa lí diễn ra trong nhiều năm Các đối tượng này có 2đơn vị tính khác nhau Vì vậy khi lời dẫn yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện tình hình pháttriển,hoặc giá trị của các đối tượng địa lí diễn ra trong nhiều năm, các đối tượngnày có 2 đơn vị tính khác nhau thì ta chọn biểu đồ kết hợp
Ví dụ 1:
Cho biểu đồ về dân số thành thị và nông thôn nước ta giai đoạn 1990 – 2019:
Trang 14(Nguồn: Niên giám thông kê Việt Nam 2019, NXB Thống
kê, 2020)
Biểu đồ trên thể hiện nội dung nào?
A Tốc độ tăng trưởng dân số thành thị và nông thôn nước ta nước ta giai
Đây là biểu đồ Miền nên sau khi đối chiếu với dấu hiệu nhận biết các dạng
biểu đồ học sinh sẽ chọn đáp án là: B Sự chuyển dịch cơ cấu dân số thành thị và nông thôn nước ta giai đoạn 1990 đến 2019.
Ví dụ 2:
Cho biểu đồ tổng sản phẩm trong nước (GDP) của nước ta
Trang 15Biểu đồ trên thể hiện nội dung gì?
A. Quy mô tổng sản phẩTri trong nước (GDP) theo thành phần kinh tế nước ta
B. Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước (GDP) theo thành phần kinh tế nước ta
C. Tốc độ tăng tổng sản phẩm trong nước (GDP) theo ngành kinh tế nước ta
D. Tốc độ tăng tổng sản phẩm trong nước (GDP) theo thành phần kinh tế nước
ta
Đây là biểu đồ đường nên sau khi đối chiếu với dấu hiệu nhận biết biểuđồ,học sinh chọn đáp án C: Tốc độ tăng tổng sản phẩm trong nước (GDP)theo ngành kinh tế nước ta
c Nhận xét biểu đồ
Trong các đề thi trắc nghiệm THPT thường có yêu cầu học sinh nhận xét biểu đồ.Các câu này thường yêu cầu học sinh phải biết tính toán, xử lí số liệu Vì vậy giáoviên cần hướng dẫn cho học sinh cách tính toán để chọn nhận xét đúng nhất
- Khi trong đề yêu cầu tìm đối tượng nào tăng (giảm) “nhanh’’ hay “chậm’’ thì
ta sử dụng phép chia.Lấy giá trị năm cuối cùng của các đối tượng chia giá trịnăm đầu tiên xem tăng hay giảm bao nhiêu lần Sau đó so sánh số lần tăng
và giảm