Về quan niệm văn học của Nguyễn Đình Chiểu

[r]

ĐẠI H Ọ C T Ồ N G H Ợ P HÀ NỘI

T Ạ P C H Í K H O A H Ọ C No 3 - 1993

V Ê Q U A N N I Ệ M VĂN HỌC CỦA N G U Y Ế N Đ Ì N H C H I Ề U

L Ê C H Í D Ũ N G *

N g u y ễ n Đ ì n h C h i ề u c ố ích c ho đ ờ i ở ba tư cách: nhà n h o - ô n g đồ , nhà nho - l ư ơ n g

y, nhà n h o - thi nhân Ở t ư cách nhà nho - thỉ nhân, ô n g nồi t i ế n g và đ ư ợ c t ô n kính t ro ng

c ộ n g d ồ n g dân t ộ c V ỉ ệ t Nam.

N h i ê u h ọ c gỉả đã n g hi ê n c ứu N g u y ễ n Đì n h C h iề u n hư một nhà nho - thi nhân, n h ư n g

c h ư a c ó h ọ c giả n à o dà nh hẳn một bài bá o hay một d u n g l ư ợ n g căn và đủ t ro n g m ộ t c u ố n

s á c h c h o vẩn đề quan n i ệ m văn h ọ c của ông Ở bài vi ết này c h ú n g tôi c ỗ g ắn g tìm hiỄu vấn đ ề qua n t r ọn g đ ố ở N g u y ễ n Đ ì n h Ch iề u t ro ng chí nh s á n g t ác c ủ a nhà t h ơ

I

1 T o à n bộ s án g t ác của Ng uy ễn Đ ì nh Ch iề u là sự t h ực hi ện c h ứ c n ă n g c ủ a văn

c h ư ơ n g c h í nh đ ạ o : t r e o g ư ơ n g tốt, xấu đề gi áo huấn, đề khen, c hê

2 T r o n g n g h ệ thuật của N gu y ẽ n Đ ì nh C h iè u ranh gi ới c ủa hai tuyến nhân vật c hí nh,

t à v ớ i haỉ c ảm h ứ n g n g ợ i ca, k h ẳ n g đị nh và p h ê p h á n , p h ủ d ị n h là rạch rồi, k h ô n g thê

lẫn lộn T u y ế n nhân vật c hí nh đ ư ợ c lý t ư ở n g hóa bâng các thủ p h á p ư ớ c lệ h o ặ c b ầ n g s ự

t ư ơ n g p h à n g i ữ a ph ầm chất bôn trong tốt đ ẹ p v ới hình t h ức h ê n ng o ài bình di làm nôi

bật quan ni ộm c h ù a đ ấ t p h ậ t v à n g , ho ặ c bâng s ự thề hiện n g ư ờ i c ố tàỉ t h ư ờ n g d ị t ư ớ n g ;

c á c nhân vật tà đ ư ợ c nhà t h ơ m ô tả bằ ng n h ữ n g hình t hức v ố n c ó của c húng T r o n g "trận doanh" c ủa c á c nhân vật phe chí nh n hữ ng hình t ư ợ n g nhà n h o h à n h d ạ o , n h à n h o ẵn d ậ t

n h ư bi ề u t rư ng c h o lẽ x u ấ t , x ứ của c á c nhà nho chí nh t h ố n g đ ư ợ c Ng u yễ n Đ ì n h C h i ề u

khá c họ a v ớ i tẫt cả s ự ưu ái, gan ruột của ông.

3 N g u y ê n Đ ì n h ChiỄu khaỉ t hác triệt đè khả năng k ĩ c h u y ệ n , (rình b à y , biện l uậ n ờ tất cả c á c t hề loại mà ô n g s ử dụng đỄ í ru ye n d ạ o và vệ d ạ o BĩVả t h ế ô n g c ố h ứ ng t hú đặ c

b i ệt khi v i ết ba t ru y ệ n t h ơ Nôm; ông dùng thề p h ú vi ết văn tẽ; ô n g RẮng tác 12 b à i t h ư

đ i ế u T r ư ơ n g Đ ị n h , Ì2 b à i t h ơ đi ếu Phan T ò n g đề khắc phục d u n g l ư ợ n g r ự c n h ỏ c ủ a một bàỉ t h ư l u ậ t D ư ờ n g nhằm b ê n h vực nhiỄu hơ n c h o c hí nh nghia.

4 N g o à i m ấ y vần t h ơ c h ữ Há n đi ế u Phan Th anh Gỉản, ô m t rù m lẽn s á ng t á c của

N g u y ê n Đ ì n h C h i è u là văn c h ư ơ n g N ô m Nhà t h ơ dành trọn văn c h ư ơ n g N ô m c h o n h ử n g vấn đỄ t ra ng n g h i ê m , t r ọ n g dại : t ruyẽn đạo, vệ đạo Ở đây c ố s ự d a n x e n của n g h ệ thuật

t h e o d ỉ ê n p h ạ m chí nh t h ố n g với nghộ thuật n ố t thư, k ĩ t h ơ , của dí ền , tích và l ời ân t i ế n g

( + ) Bộ Giáo dục và Đào tạo

nỏỉ t ro ng f o l k l o r e và trong c u ộ c s õ ng của quô hưtrng ỏng Ở đây bận đ ọ c tìm thẫy vrtn

vân h ó a - n g h ộ thuật Trung O u ổ c đã gi úp lác giả xây d ự ng các nhân vật nhà nho hành đ ạ o , nhà nho ẫn dật t h e o quan nỉộm N h o gỉa, cả vốn vân hỏa - nghộ thuật Trung O u ố c đả hỗ

t r ợ đác lực c h o nhà t her khắc họa những nhân vật dẻ khíVi hứ ng (âm hồn cAng c hứng

Đ ồ n g Na i t hí ch và i h u ộ c n hữ ng anh hùng trong T a m q uố c , T h u y ế ĩ Dưàn%, T h u y ế l

T ố n g , C h i n h D ô n g , Ch inh T â y Sáng tác văn chưorng, N g u y í n Đì nh C h ỉ í u murtn g i á o

h ó a s ĩ và d ạ y d â n

5 T r o n g s án g tác của N gu y ễ n Đì nh ChỉỄu độ c gỉả hắt gặp n hữ ng câu I her mang tính

t u y ề n n g ô n n g h ệ t h u ậ t , rằng viết vân là nhầm xây tạo một c uộ c srtng-xá hội: trai t h ớ i

t ru ng h i ế u l à m d ầu , g á i t h ờ i t i ế t hạnh là câu í rau mì nh ; là đề vun đáp một lặp t rườ ng : c ứ

t h e o m ộ t d ạ o N h o ta, RỈử câu lể n g hĩ a m u ô n n h à yên vui; viết vAn ià gi úp đờỉ l oạn thành trị Và, m u ố n chỏr k h á m đ ạ o , ch(V đỉ thật sâu, thật x a vào sỉ, nồng, c ông , cồ, nhà t h ơ phải

t h u ê d ệ t c â m v đn, phảỉ p h u n châu, nhả ngọc.

T ừ 5 d i ẽ m trên, c ó thề kết luận: Ng u yễn Đ ì n h Chiều viết văn là đ í c h ở d ạ o , s ử a d&i,

d ạ y n g ư ờ i

II

T h ế thì, hỉ ện t h ự c t h ờ i đạỉ Ng u yễ n Đ ì n h C h ỉ ỉ u cố khúc xạ v à o s á ng tác của ông

k h ô n g ? Hãy đ ọ c n h ữ n g câu thư: "Đạo trời n à o phải đâu xa, G ợ i tấm lòng n g ư ờ i c ố giải ra" N h à t her xác 1 ỉn rằng "mối đạ o trời trao đ ứ c thánh ta" - Khfing tử Và đ ạ o trời chí nh

là t a m c ư ư n g , n g ủ t h ư ờ n g

1 N g u y ê n Đ ì n h ChiỄu m ô tả Lục Vân T i ê n n hư một nhà nho hành đ ạ o văn võ s o n g

t o à n , h i ế u t ru n g t rọn vẹn, g ồ m dù n ă m p h à m : trí, dùng, nhân, nghia, danh Đ ố là hoài

b ã o c ủ a t á c g ỉ ả VỀ m ộ t t r a n g n a m nhỉ d ẹ p n ộ i l oạn, c h ố n g n g o ạ i x â m , d e m l ại s ự y ê n

v ữ n g c h o s ư n h à x ã íđc, c u ộ c s ố n g an l ạc, t h á i bình c h o m u ô n dân T r o n g s á ng tác cỏ a

m ì n h ô n g t h ư ờ n g t r ự c t ỉ ế p n ố i v ẽ c ư ơ n g , t h ư ờ n g , VẾ ba vua, n ă m d ế- n h ữ n g m i n h q u ân

c ủ a t h ử i t h ư ợ n g c ồ ; ô n g đ ề c h o n h â n vật n g h ộ i h u ậ t p h á t n g An VẾ lỗ í h ư ư n g đ ồ ẳ v ớ i

n h ữ n g n g ư ờ ỉ x ưa c ó lài kỉnh luân, n hư n g k hô n g gặ p t hởỉ, về lẻ g h é t chi a và o bọ n hôn

q u â n b ạ o c húa gâ y đau khò, c hế t c h ó c c ho dân N h ư chế, N g u y ẻn Đ ì n h C h ỉ ề u (hù và x ả ( l ấ y và bỏ ) , c h ứ k hô n g lĩnh hộỉ toàn bộ đ ạ o trời , và quả thật ỏ n g đầ thủ n h â n c h í n h •

k h o an dân, huộ dân, an dân - trong N h o gỉâo.

L ụ c Vân T i ê n và ô n g Q u á n ( c ũ n g UUƯ T r ư ơ n g Đị n h và Kỳ Nh â n s ư ) đ ư ự c N g u y ẻ n

Đì n h ChỉSu t hẽ hiện n hư haỉ s ự lựa c họn x u ấ t , x ừ Lục Vân T i ê n hành, Hp h ồ đ ờ i g iú p nước"; ô n g Q u á n tà ng "thung dung d ư ớ i t h í , vui say trong đời" H ọ là n h ử n g n g ư ờ i bạn

1h a n h k h í của nhau, b(Vi họ là hai m d n h t h ố n g nhá t- mâ u thuán t ro ng t âm cùa nhà chơ

r h ế đẫy, ờ N g u y ẻ n Đ ì n h C h i ẽ u s ự nắm g ỉử c h ữ t h ờ i ỉà b ả o t oàn bản iỉnh, di d ư ử n g tính

ì n h T r o n g ỉ âm cùa ô n g hoài bả o vê trung h i ế u, phò đ ờ i g i ủp n ư ớ c , c h u n g srtng v(VỈ s ự

r o n g sạ c h, n g a n g t à n g , p h ó n g khoáng, h ò a m ì n h v ớ i t ự n hi ê n B(Vi vậy y thuật g i ú p

Mguyẻn Đì nh ChỉỄu t h ự c hiện l ò ng nhân đ ư ợ c ô n g gợằ là N h o y \ đ ạ o l i ê n gân VỚI việc

\ hàn d u , tạo c h o n g ư ờ ỉ ta d ạ o c h ơ i n o n n ư ớ c , t rầ m p h ù c ô n g d a n h , nôn d ạ o tiền c ứng &

r o n g l à n g d ạ o N h o T r o n g s á ng tác của NguyỄn Đ ì n h C h l ỉ u , n h ỉ ĩ u lần độc giả nhìn thấy

}ác ăn s ỉ ' t h ấ y t h u ố c , cá c d ạ o s ĩ ' ăn s ỉ - d a n h y

N g u y ễ n Đ ì n h ChỉẾu s ù n g d ạ o N h o , qui n h ữ n g g ì t ro ng các g i á o t h u y ế t khác, k ỉ c á l i

b á o ứ n g c ù a lr&it p h â t t h e o cách h i i u dân gian, t ư ơ n g h ợ p v ớ i nhân c h í n h và tâm t ính

c ùa ô ng , v à o đ ạ o N h o

2 T r o n g s áng t ác c ủa N g u y ên Đì nh Chiều có n h ữ n g ánh x ạ của n h ữ n g n *m /r,i/ i'uộc

s ố n g c ủa ô n g ở t hôn ẩp N a m bộ , n h ữ n g ảnh x ạ c ủ a c uộ c k h án g c h i ế n ở D ồ n g N «i n»>i

c u ố i t h ế kỷ X I X N h ữ n g ảnh xạ ấy c h o p h é p nhà n g hi ê n c ứ u văn họ c hỉ ẽ u t â m I ù.í iíhà

n ho - th i nhân x ú c t i ế p và l ĩnh h ội đạ o trong n g ư ờ i và sựt cảnh và vật n h ư t hế n i o V ò n

văn h ó a - n g h ệ t h u ậ t b á c học, v ốn f o l k l o r e , cả n h ữ n g (hê l o ạ ỉ văn h ọ c m à ồ n g s ư ứ ụng

c ũ n g tham gia t rực t i ế p v à o s ự t iế p xúc và lĩnh hội này Tẫt cả n h ữ n g gì hỉ ệ n dỉộn t r on g

t hế g i ớ i ng hệ thuật của N g u y ễ n Đì nh Ch iề u đều đã đ ư ự c tâm của ô n g k i ề m soát, phân

t hành hai loại chính, tà đề b a o , b i ế m

3 Q u a n hệ của tâm và đ ạ o là t h ố n g n h ấ t - m â u t h u ầ n Khỉ xuất hi ện t ình h uố n g mâu

t huẫn t ro ng quan hệ đó, N g u y ễ n Đì nh Ch iê u đã ra s ứ c bi ện giải, t ức là tìm lý lẽ, sa o c h o

đ i ẽ u mà tâm c ủa ô n g nhận ĩà dứ ng đ ư ợ c coi là k h ô n g trái đạo V à n t ế n g h ĩ a sĩ Cầ n

G i u ộ c , V ă n t ế T r ư ơ n g Đ ị n h , n hữ ng bài t hư đi ếu Trưcrng Đ ị nh , Phan T ò n g , Phan Th anh

G iả n, bàỉ t h ơ T ừ bi ệt c ổ n h â n đ ư ợ c vỉết trong n h ữ n g tình h uố n g ấy N h ử n g tình h u ố n g

n h ư vậy xuất hi ện ngày c àpg nhi ều trong s áng tác c ùa N g u y ễ n Đ ì n h C h i ề u (V n hữ ng năm

t há ng N a m bộ khá ng c h i ế n c h ố n g Pháp Ở thời đ i ềm này, đề vệ đạo, tâm c ủa ô n g bât bình

v ớ i triều đình k hô n g đá p t hi ên mệnh, không thòa dân vọng, ô n g c h ố n g kẻ thù của vua, cha, ngay cả khi L ụ c tinh rơi trọn vào tay gi ặc T r o n g tác phẫm của ô n g hạ n đ ọ c tìm t hấy

n h ữ n g hình t ư ợ n g á m d ụ , n h ữ n g ngôn từ ần dụ, s ự b i ế n dịch của âm, d ư ư n g , s ự lẩn lư<Vt nhau của c hí nh khí, tà k hí

4 T ố m lại, t ro n g s á ng tác của N gu y ê n Đì n h C h i ê u , t r ư ớ c c ũng n h ư s a u khi Pháp

đ ánh N a m hộ, bạn đ ợ c c ó thề tìm thấy ở m ứ c độ này hay mứ c đ ộ khác ảnh xạ c ủ a c u ộ c

s ố n g - x ã hội t h ời ô ng , n h ư n g n h ữ n g ánh xụ ấ y k h ô n g p h ả i là k ế t qud c ủa m ộ t chù ý q u an

sát, m ô tả chân t hậ t t h ế g i ớ i k h ác h quan b a o quanh tác gid.

III

1 T r o n g t h ế kỷ X I X cá c n ư ớ c đ ò n g văn Vi ệt N a m , Trung Q u ố c , Tr ỉề u T i ê n , Nhật Bản lân l ư ợ t t i ế p x ú c t oàn diộn vời cá c n ư ớ c p h ư ư n g Táy ơ Tr un g Q u ố c , T r i ều T i ê n,

Nhật Bản đá xuẩt hiện n h ữ n g t ư t ư ở n g như: "Trung IỈ1 Ỉ, Tâv dụng", " Đô n g dạo, Tây khí**, I

"Hoa hồn, d ư ơ n g tài" R i ê n g ờ n ư ớ c cùa vua T ự Đ ứ c thì p h ư ơ n g Tây chỉ là "dưtrng d i " , !

M tây di" và nhà n h o - thi nhân Ng u yễ n Đì n h Chiều d õ n g dạc: "Hai c h ữ c ư ơ n g t h ư ờ n g dần !

c á c n ư ớ c Mộ t câu trung hi ế u v ữ n g muôn nhà".

2 N g u y ễ n Đ ì n h C h i ề u v i ết vản đề m i n h h ọ a c h o đ ạ o t h e o sự lĩnh hội của IâMĩ ông

T h ế n h ư n g t ro ng văn c h ư ơ n g của ông n g ư ờ i đọ c thấy chí nh nghĩa t há ng gian tà; tiỉiừng

ứ ng x ử c a o đ ẹ p k i ế n n g h ĩ a b ấ t w, vô d ũ ng d ã , lòng nhân áỉ sâu sắc t h đ y n g ư ớ i d a u giởriR

m ì n h đ a u \ nhân c á c h c ứ n g c òỉ khô ng chịu khuẵt phục t r ư ớ c cá c thê l ực b ạ o tàn, hác ám

thẩy n h ữ n g quan hệ lâu bồn máu thịt gỉ ửa n g ườ ỉ v ớ i ngirời trong c ộ n g đồng: c ha c o n , v ợ |l

c h ồ n g , thầy trò, b ì u bạn, dân n ư ớ c , tình l àng nghĩa xốm; thẵv s ự tồn [ậ\ s 6 ng đ ôỉ c ủ a cáỉ

lý t ư ở n g , linh diộu v ới cái thiếc t hự c, bình dị

3 N g u y ê n D i n h C hi èu, Phan Di nh Phùng, N g u y ễn X uâ n Ồn, N g u y ê n Q u a n g Bí c h ,

mỗỉ n g ư ờ i mỗi vẻ, n h ư n g g i ố n g nhau ờ c h ỗ đ e m c ư ơ n g ( h ư ờ n g cùa N h o g i á o ra c h ồ n g

s ơ n hà xã tác - n ư ớ c cũ của vua, cha - k h ô n g tìm k i ế m và k h ố n g h i ỉ u cái m ớ i Trong t ình I

hình đố , nhồ n ho yêu n ư ớ c - nhà cái c á c h N g u y ễ n T r ư ờ n g T ộ c hẳ ng nhữ n g k hỏ n g nhận

đ ư ợ c hậu thuẫn c ủ a kinh t ế- xã hội đẽ t h ự c hỉộn phát triẾn đất n ư ớ c , mà c ồn vấp phải s ự

k h ô n g đ ồ n g tình c ủ a n h ữ n g n g ư ờ i ấy.

Tu y vậy, NguyỄn Đ ì n h Ch i ề u nòỉ bật h ơ n Phan Đì nh Phò ng , N g u y ễ n X u â n Ổn, NguyỄn O u a n g B í c h , k h ô n g chi vì ô n g là n g ư ờ i đầu tỉên viết t h ơ c h ổ n g Pháp, mà chủ yếu

là: bằ ng hành đ ộ n g và b ằ n g nghệ thuật Ng uyỗn Đ ì nh ChiỄu đ ã t h a m g i a v à o t ấ t cá n h ữ n g

ứ n g x ử c ủ a t h ờ i đ ạ i ô ng : ằn dật và d ẹ p loạn, c h ố n g ngoại xâm, đánh P há p và k hô n g p hụ c

t ò n g t rỉẽu đình cắt đất d an g c h o g i ặ c , ngá x u ố n g trong c hi ến đấu, tị địa và bất h ợ p tác

v ớ i bọn c ư ớ p n ư ớ c , n h ư n g vẳn k h ô n g n g ừ n g c ứ u khồ, c ứu n gh è o c h o dân H i ề n nhi ên

t r o n g hành đ ộn g và t ro ng ng hệ t huậ í cúa N g u yễ n Đì nh Ch iề u, k hô ng xuất hỉện y ế u tố phả n ng hị ch nà o c h ố n g lạỉ N h o g i á o N h ữ n g thề loại đ ư ợ c ô ng s ử d ụn g t ư ơ n g h ợ p vớ i

tình hình ấy: t ru yện t h ơ N ô m , n h ư n g k hô n g phải là truyện t h ơ N ô m tàỉ t ừ - g i a ỉ nhân; t h ơ luật Đ ư ử n g ; văn tế; k h ô n g c ó ca trù, t ừ k h ú c

4 T r o n g ng hệ thuật của N g u y ễ n Đ ì n h C h iẽ u , ở đâu tác giả chia sẻ cái hữu ích, cái

đ ẹ p c ủa c á c h ọ c phá i khá c và của tín n g ư ỡ n g và quan niệra dân gian, thì ờ đ ẵ y c ha n h ò a

s ự nghĩ a hi ệp, l ò n g nhân áỉ và s ự t ro n g s ạc h, p h ó n g kho án g của tâm hồn nhà t h ơ - t h i

nhân; c ỏ n ờ đâu ô n g b ả o vệ c h o s ự đ ộ c tôn của N h o g i áo mợt cách kiên q u y ế t đ ế n m ứ c khô khan, thì ờ đ ó tác giá ra i v à o tình h u ố n g của s ự hẵng hựt về tri t h ức , t hậ m c h í bất

c ận nhân tình.

5 K h ô n g tìm ki ếm cáỉ m ới t ro n g hành đ ộ n g và t rong nghệ thuật, N g u y ễ n Đ ì n h c h i ề u

m u ố n qua y VỄ v ớ i c u ộ c s ổ n g thái cồ.

C ố thè coi N g u y ễ n Đ ì n h C h i ề u là nhà nho- thi nhân kiều c hí nh t h ố n g vi ết n h ữ n g

t r a n g c u ố i của văn h ọ c t rung d ạ i V i ệt N am

IV

1 Vãn là đề c h ở đ ạo Đ ỉ ẽ u này k h i ế n N g u y ê n Đ ì n h C h ỉ ẽ u g ầ n g ũ i v ớ i N g u y ễ n Trãi,

N g u y ỗ n Bỉnh K h i ê m , v ớ i Phan Bộ i Ch â u , Phan Ch âu Tri nh, vớ ỉ H ồ C h í M in h , S ó n g H ồ n g

- n h ữ n g n g hệ si k h á c nhau VỄ lý t ư ờ n g c h ính tri - xả hội, n h ư n g g i ố n g nhau <v mộ t di èm:

g i a o c h o vân c h ư ơ n g c h ứ c n ă n g t r u y ề n thụ, g i á o h uấ n , làm ô n g xa c á c h v ớ i n h ữ n g nhà

n h o t ài t ừ- t h ỉ n h â n , n hư Ng u yỗ n H u y T ự , N g u y ẻ n Du, Phạm Thái, C a o B á Q u á t , N g u y ẽ n

C ô n g T r ứ - n h ữ n g tác gỉa của văn h ọ c trung đạỉ gần như c ù ng t hời v ớ i N g u y ễ n Đ ì n h

C h ỉ ỉ u

2 N h ữ n g n g h ệ sĩ kỉỄu N g u y ễ n Đ ì n h ChiỄu coỉ văn c h ư ơ n g là p h ư ơ n g tiện t h ự c hiện

x á c tín c ủa tâm, chí, đạ o , c h ứ k hô n g thề là c ứu cá nh của c u ộ c dcVi n g ư ờ i c ầm bút, m ặ c dù

h ọ s u ố t d ờ i trau t h ư c h u ố t ván N h ừ n g ng hệ sĩ kièu N g u yễ n D u đá nh giá văn c h ư ư n g là

s ự p h á t l i ẽ t c ùa tàỉ, tình, là p h o n g vận k ỳ d u y ê n , là đỉỄu làm n g ư ờ ỉ ta n ồ i t i ế n g ở đ ờ i

3 Hai kỉỄu n g h ệ sĩ n h ư t h ế xuất h i ện t r ư ớ c , s au trong văn h ọ c trung đạỉ V i ệ t N a m ,

t ồ n tại c h o đ ế n h ô m nay và ờ mỗi t h ờ i đ i ềm lịch s ử vị trí của mỗi kiêu n g hệ sĩ trên vãn

đà n dân l ộ c là k h á c n ha u

4 ỏ ' nửa c u ố i t h ế kỷ X I X kiều ng hệ sĩ như N gu y ễn Đ ì n h ChiẼu c h i ế m vị trí ưu t h ắng

t r o n g văn h ọ c n ư ớ c nhà, thặm chí g ăn n hư đ ộ c c h i ế m văn đàn Vi ệt N am Vị trí ấy là d í ch

đ á n g và t ích c ực , n h ư n g k hô ng phải là d ă u hi ệu c ùa s ự p h á t Ịrii n bì nh t h ư ờ n g c ủa văn

b ọ c d â n l ộc, so v ớ i văn h ọ c t h ời N g u y ễ n Du