Hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn lê minh khuê

Đọc những trang viết của Lê Minh Khuê, người đọc dễ nhận thấy bên cạnh những trang viết khắc khoải về chiến tranh, nhà văn còn dành mối quan tâm đặc biệt và hướng ngòi bút của mình đến v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN THỊ MỸ LÀI

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HỒ THẾ HÀ

Đà Nẵng, năm 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

NGUYỄN THỊ MỸ LÀI

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Đóng góp của luận văn 10

6 Bố cục luận văn 11

CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VÀ THÀNH TỰU TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 12

1.1 DIỆN MẠO TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM 12

1.1.1 Đội ngũ nhà văn nữ đương đại viết truyện ngắn 12

1.1.2 Diện mạo chung truyện ngắn nữ đương đại 15

1.2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA LÊ MINH KHUÊ 20

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người 20

1.2.2 Quan niệm về công việc sáng tạo của nhà văn 31

1.3 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 37

1.3.1 Truyện ngắn Lê Minh Khuê - Song kết giữa truyền thống và hiện đại 37

1.3.2 Truyện ngắn Lê Minh Khuê - Thiên tính nữ và khát vọng

nhân bản 41

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TRYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 46

2.1 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG QUAN HỆ VỚI LÝ TƯỞNG VÀ CÁCH MẠNG 47

2.1.1 Nhân vật trong quan hệ với lý tưởng 47

2.1.2 Nhân vật trong quan hệ với cách mạng 52

2.2 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG QUAN HỆ VỚI TÌNH YÊU VÀ GIA ĐÌNH 56

2.2.1 Nhân vật trong quan hệ với tình yêu 56

2.2.2 Nhân vật trong quan hệ với gia đình 61

2.3 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRONG QUAN HỆ VỚI TÂM LINH VÀ TÍNH DỤC 65

2.3.1 Nhân vật trong mối quan hệ với tâm linh 65

2.3.2 Nhân vật trong mối quan hệ tính dục 72

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TRYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 80

3.1 CỐT TRUYỆN 80

3.1.1 Cốt truyện đan xen nhiều mạch chuyện 81

3.1.2 Cốt truyện giàu chi tiết, sự kiện 86

3.1.3 Cốt truyện có cấu trúc lỏng, lắp ghép 90

3.2 GIỌNG ĐIỆU 95

3.2.1 Giọng điệu tự hào, ngợi ca 96

3.2.2 Giọng điệu suy tư, trữ tình 100

3.2.3 Giọng điệu giễu nhại, mỉa mai 103

3.3 NGHỆ THUẬT MIÊU TẢ NHÂN VẬT 108

3.3.1 Nghệ thuật miêu tả hình thức bên ngoài 108

3.3.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lý bên trong 113

KẾT LUẬN 118 TÀI LIỆU KHAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

PHỤ LỤC.

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

"Tất cả mọi sự bí ẩn của thế giới này đều không thể sánh nổi với sự bí

ẩn của người phụ nữ" (Vladimir Lobanok)

Đúng vậy, người phụ nữ - một nửa của nhân loại, là biểu tượng cho vẻ đẹp vĩnh hằng của cuộc sống và vẻ đẹp bền vững của nghệ thuật Những cuộc

hành trình đi tìm vẻ đẹp đích thực của một nửa nhân loại vẫn luôn là miền đất

hứa cho nhiều công trình nghiên cứu không phải chỉ có văn học mà còn của

nhiều ngành nghệ thuật khác (hội họa, điêu khắc, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, phim truyền hình, ) Cũng không biết từ bao giờ, hình tượng người phụ

nữ trở thành nguồn đề tài bất tận của giới văn nghệ sĩ và trở thành đối tượng phản ánh của nhiều nhà thơ, nhà văn Đặc biệt, qua lăng kính của các văn sĩ

nữ, với thiên tính mẫn cảm, tinh tế, với niềm đam mê sáng tạo, hình tượng nhân vật nữ ngày càng được khắc họa sinh động và chân thực Có lẽ vì họ viết với tất cả tấm lòng yêu thương rộng mở và viết về người phụ nữ như thước đo của những giá trị mĩ học nhân văn Vì vậy, tìm hiểu về hình tượng người phụ

nữ chính là cách khám phá vẻ đẹp, sức sống của nghệ thuật và của nhân loại Những thập niên gần đây, sự gia tăng đột biết của các cây bút nữ văn xuôi trẻ và đầy tài năng đã sớm thành danh với những giải thưởng trên báo và tạp chí có uy tín đã tạo được dư luận, gây được sự chú ý và làm nóng trên văn đàn văn học Đó là những gương mặt đã tạo nên bản sắc nữ, ghi dấu ấn đậm nét tài năng của giới mình và được bạn đọc mến mộ với những cái tên quen thuộc như Đoàn Lê, Phạm Thì Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Lê Minh Khuê, Phan Thị Vàng Anh, Trần Thùy Mai, Võ Thị Xuân Hà, Y Ban,

Lý Lan Và gần đây là Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Niê Thanh Mai, Nhận diện về sự xuất hiện những cây bút nữ đương đại, Lê Dục

Tú còn nhận xét "Sự xuất hiện đông đảo của các cây bút nữ không chỉ đem lại

cho văn chương cái Mới cái Lạ mà còn là sự khẳng định ý thức nữ quyền "

2

Bằng tài năng, bản lĩnh và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ cùng với sự nhạy bén và tinh tế, thâm hậu và bất ngờ, các nhà văn nữ đương đại đã tự xây dựng cho mình một phong cách nghệ thuật với những bản sắc riêng không lẫn vào ai Chính họ đã đem đến cho đời sống văn học nói chung và truyện ngắn đương đại nói riêng một luồng sinh khí mới có sức ngân vang trong dàn hợp xướng nhiều âm sắc của nền văn học dân tộc Một trong những gương mặt tiêu biểu được các nhà nghiên cứu, phê bình, bạn đọc trong và ngoài nước

đánh giá và ghi nhận là một cây bút truyện ngắn sung sức càng viết càng chín,

càng viết càng say và càng viết càng sâu sắc, xứng đáng với sức lao động nghệ thuật nghiêm túc là Lê Minh Khuê Quả thật, nữ văn sĩ là một trong số không nhiều cây bút nữ chuyên tâm viết truyện ngắn và để lại một dấu ấn khá

rõ nét, đặc biệt trong việc miêu tả và khắc họa hình tượng nhân vật nữ

Bắt đầu cầm bút từ những năm cuối thập niên 60 và viết khỏe cho đến hôm nay Mỗi tập truyện ngắn trình làng, nữ văn sĩ đều để lại dấu ấn riêng, đậm chất nữ tính trong cách cảm, cách nghĩ và đặc biệt trong việc tìm tòi, sáng tạo để thử nghiệm với những hình thức nghệ thuật mới Tuy nhiên, trên hành trình sáng tạo đôi lúc gặp phải những khó khăn và vấp váp, song Lê Minh Khuê đã gặp hái được khá nhiều thành công Đọc những trang viết của

Lê Minh Khuê, người đọc dễ nhận thấy bên cạnh những trang viết khắc khoải

về chiến tranh, nhà văn còn dành mối quan tâm đặc biệt và hướng ngòi bút của mình đến với đối tượng nhân vật là phụ nữ Bởi nữ văn sĩ cho rằng, dù sống trong xã hội hiện đại nhưng người phụ nữ vẫn còn chịu nhiều thiệt thòi nên đã viết về họ với tất cả lòng yêu thương, sự thấu hiểu, cảm thông sâu sắc

và với cả sự day dứt của một trái tim phụ nữ khi viết về những vui buồn được mất giữa cho và nhận, nỗi đau cũng như hạnh phúc của giới mình

Là một giáo viên dạy văn ở trường phổ thông, tôi chọn đề tài Hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, bởi đây là một trong

số rất ít nhà văn nữ có tác phẩm (Những ngôi sao xa xôi) được đưa vào giảng

3

dạy trong trường phổ thông và việc tìm hiểu về tác giả này còn chưa tương xứng Đồng thời, chúng tôi muốn khám phá một phong cách truyện ngắn nữ giàu cá tính trong bức tranh chung của truyện ngắn đương đại và tìm đến

những vùng sâu trong tâm hồn của một nửa nhân loại Đó là những người phụ

nữ vừa mang những nét chung nhưng cũng mang những nét riêng, độc đáo, cá tính và đầy bản lĩnh Chính những yếu tố này đã tạo nên sự khác biệt về hình tượng người phụ nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê và góp phần tái hiện chân dung người phụ nữ thời đại mới trong dòng chảy của văn học đương đại

2 Lịch sử vấn đề

Lê Minh Khuê là một trong những nhà văn chuyên tâm viết truyện ngắn

và đã thành danh với thể loại "nhỏ" này đến nay đã 45 năm cầm bút Ngay từ tập truyện ngắn đầu tay trình làng, Lê Minh Khuê đã chiếm được tình cảm của độc giả bởi lối viết giản dị và chặt chẽ Từ đó đến năm, nữ văn sĩ đã đóng góp cho truyện ngắn Việt Nam 10 tập truyện và kích thích được sự tranh luận,

đánh giá của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học

2.1 Khái lược những đánh giá về hành trình truyện ngắn Lê Minh Khuê

Tập truyện đầu tay Cao điểm mùa hạ trình làng, đã để lại những tình

cảm đặc biệt trong lòng độc giả và thu hút được sự tranh luận của nhiều nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã nhận xét: tập truyện chiếm được tình cảm của

người đọc là nhờ nét riêng, đó là "chất lạ", nhân vật "thuần phác, hồn nhiên

nhưng không giản đơn", qua cách thể hiện của nhà văn "Người đọc thấy ngòi bút này lối cảm với đời sống theo con đường của trực giác" [34, tr.10] Lê Thị

Đức Hạnh cho rằng: Những ngày đầu cầm bút, Lê Minh Khuê đã "hình thành

một dáng vẻ riêng" và là "một cây bút truyện ngắn sung sức" [11, tr.7]

Những ý kiến đánh giá đều ghi nhận thành công ban đầu của Lê Minh Khuê

Tập Đoạn kết ra đời, không thu hút được nhiều sự quan tâm đánh giá,

bởi đây là tập truyện ít thành công nhất của Lê Minh Khuê Trong bài giới

4

thiệu sách, Thiên Hương có nhận xét: "Bên cạnh những trang viết với lối thể

hiện gọn, dứt khoát còn có những xếp sẵn mà người đọc có thể đọc trước, biết sau hoặc sơ sài, đơn giản đến khô khan" [13, tr 7] Bùi Việt Thắng nhận định

thêm "Có những chỗ sồi sụt, lối văn hơi "rướn" lên một tý thành ra nhiều chỗ

lạc điệu Đoạn kết lộ ra ý muốn đổi mới cách viết nhưng dường như Lê Minh Khuê còn lúng túng" [34, tr.10] Quả thật, Đoạn kết lộ ra ý muốn đổi mới

cách viết, nhưng Lê Minh Khuê còn lúng túng vì bị trói buộc vào các công thức, khổ mẫu xây dựng nhân vật, vì vậy thiếu sinh khí và có phần xơ cứng

Tập Một chiều xa thành phố vừa ra đời, đã nhận được nhiều nhận xét,

đánh giá cao về sự thành công, đây là tập truyện thể hiện rõ độ chín và những

nỗ lực tìm tòi, sáng tạo cách tân nghệ thuật của Lê Minh Khuê trong giai đoạn văn học đổi mới Trong bài giới thiệu về tập truyện, Hồ Anh Thái đã nhận xét:

"Đến tập thứ ba này, Lê Minh Khuê đã thực sự thuyết phục người đọc bởi chị

đã thoát ra khỏi cách nhìn nhận duy cảm, trở nên khách quan hơn, đa diện hơn nhưng không vì thế mà kém phần nồng hậu" [32, tr 11] Bùi Việt Thắng

cho rằng: phải đến tập truyện này "Lê Minh Khuê mới thực sự là một cái tên

dễ nhớ, một cây bút truyện ngắn chững chạc, có phong cách" [37, tr 9]

Đến Bi kịch nhỏ ra mắt, lập tức thu hút được sự chú ý của độc giả và làn

sóng dư luận đánh giá, nhận xét, phê bình và tranh luận khá căng thẳng, quyết

liệt vì có nhiều quan điểm ngược chiều nhau Trung Nguyễn nhận xét: Bi kịch nhỏ "ra đời là một đứa con èo uột", vì đây là "tập truyện không trung thực" [25, tr 8] Còn Trần Thanh cho rằng: Bi kịch nhỏ "khiến người đọc bàng

hoàng, chua xót về cuộc sống rối tinh, rối mù" và cho rằng "Tác giả cường điệu bóp méo chẳng những không có sức thuyết phục và còn gây ra những sự

hiểu nhầm tệ hại" [31, tr 6] Nhưng Bùi Việt Thắng thì nhận định "Bi kịch

nhỏ chỉ có thể là một sự thể nghiệm, một phép thử của Lê Minh Khuê trong

truyện ngắn Dường như chị muốn nhập cuộc hơn, muốn uyển chuyển và hiện đại hơn trong cách viết" [37, tr 8] Bảo Ninh cho rằng "bản chất truyện ngắn

5

Lê Minh Khuê là truyện ngắn ngoài con chữ, là loại truyện được viết ra không phải cho độc giả nói chung mà cho từng người đọc một" và "vấn đề không phải ở xung đột, ở mâu thuẫn, ở bi kịch giữa các nhân vật trong truyện

mà là bi kịch trong lòng người đọc" [24, tr 5] Sau khi đọc xong Bi kịch nhỏ,

Bùi Việt Sỹ cũng thêm vào: "Bi kịch nhỏ là một tập truyện gây được ấn

tượng mạnh, chín truyện ngắn, chín truyện khác nhau nhưng mang một nỗi buồn nghẹn ngào của tác giả trước nỗi đau của thân phận con người" [44, tr

9] Ngoài ra còn nhiều ý kiến khác xoay quanh tập truyện này, nhưng đều ghi nhận bước bứt phá, tìm tòi và sáng tạo để cố gắng cách tân nghệ thuật viết truyện ngắn của Lê Minh Khuê

Tập truyện Trong làn gió heo may ra đời, Bùi Việt Thắng một lần nữa

khẳng định: "Sự từng trải, sự bình tĩnh và thêm cả kỹ xảo truyện ngắn theo lối

"viết như chơi", một Lê Minh Khuê không lấp lánh như cách đây mười lăm năm, thay vào bằng sự lắng đọng có nghề Lê Minh Khuê là ngòi bút có sức bền" [40, tr 8]

Những tập gần đây như Tuyển tập (Những dòng sông, buổi chiều, cơn mưa); Màu xanh man trá; Một mình qua đường; nhiệt đới gió mùa; Truyện ngắn chọn lọc, không gây được sự ồn ào như Bi kịch nhỏ, nhưng

không vì thế mà người đọc không hào hứng đón nhận Giống như người đàn

bà ở tuổi bốn mươi, những trang viết của Lê Minh Khuê dường như đằm thắm hơn và người đọc vẫn cảm nhận được từng hơi thở của sự sống, của tình người bao la Ngòi bút của nữ văn sĩ cũng sắc sảo hơn với một phong cách

riêng, được đánh giá và ghi nhận là một cây bút truyện ngắn sung sức càng

viết càng chín, càng viết càng say, càng viết càng sâu sắc và càng viết càng trở nên già dặn và tinh tế

2.2 Những nhận xét, đánh giá về truyện ngắn Lê Minh Khuê

Người quan tâm nhiều nhất trên con đường lao động nghệ thuật của Lê Minh Khuê và thường cho nhiều ý kiến nhận xét, phê bình là Bùi Việt Thắng

6

Ông từng thổ lộ "trong số các nhà văn đương thời, Lê Minh Khuê là người tôi

đeo bám sát sao nhất" và nhận xét "Lê Minh Khuê là một nhà văn chuyên tâm

và trung thành với truyện ngắn và đã thành công trong thể loại này" và "Chị viết ít nhưng lại chịu khó chắt chiu, nâng niu cái đẹp tâm hồn con người dù trong bất cứ cảnh ngộ nào Mỗi truyện ngắn của chị viết đều thức dậy ở người đọc một khao khát hướng thiện" [37, tr 8] Thật vậy, trong hành trình

sáng tạo của mình, Lê Minh Khuê đã toàn tâm toàn ý để đeo đuổi thể loại truyện ngắn và đạt được những thành quả đáng trân trọng Với 10 tập truyện ngắn đã xuất bản (tính đến thời điểm hiện tại) và một số truyện ngắn đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, được trao giải thưởng trong nước và quốc tế, có thể khẳng định truyện ngắn Lê Minh Khuê thực sự đã để lại những ấn tượng sâu đậm, và sức ngân thẩm mĩ trong lòng độc giả Tên tuổi nhà văn đã được nhắc đến thường xuyên trong nhiều bài viết, công trình nghiên cứu trên tạp chí Văn học, Văn nghệ, Văn nghệ Quân đội, các bài phỏng vấn,

Lê Thị Đức Hạnh đã nhận xét: " như chính cuộc sống xã hội đã trải

qua, đề tài truyện ngắn của Lê Minh Khuê đã hình thành hai mảng lớn: truyện về chiến tranh và sau chiến tranh" Ở đề tài chiến tranh, Lê Minh Khuê

đã viết khá chân thực và có nét riêng Còn sau chiến tranh, xã hội có nhiều biến động "Lê Minh Khuê không thể không băn khoăn, day dứt, thậm chí có

lúc thảng thốt trước thực trạng tinh thần của cuộc sống sau chiến tranh"; nhà

văn đã "đi vào những mảnh đời, tâm trạng, lối sống của những con người

đang bị băng hoại, xói mòn hoặc đang là nạn nhân đau khổ " hay "mổ xẻ, phơi bày sự tha hóa xuống cấp, thậm chí mất hết nhân cách đến khủng khiếp của con người" Và kết luận "Lê Minh Khuê là một cây bút nữ có nhiều đóng góp về truyện ngắn Từ hồn nhiên, trong trẻo đến sắc sảo, nghiêm ngặt, chị luôn có chất giọng riêng cốt truyện hấp dẫn, nhiều chi tiết sắc nhọn, cách diễn đạt linh hoạt, đầy hình ảnh, màu sắc, âm thanh, " [11, tr 17] Tuy

nhiên, tác giả chưa thực sự đi sâu phân tích các yếu tố này

7

Lời cuối cuốn sách Lê Minh Khuê truyện ngắn chọn lọc, NXB Phụ nữ,

2002, Hồ Anh Thái còn nhận xét: "Lê Minh Khuê không chỉ quan tâm đến

hiện thực mà chị phản ánh, chị quan tâm nhiều hơn đến cách trình bày hiện thực đó Chị rất có ý thức nói bằng giọng của mình - tiết chế, đôi khi như chủng chẳng, khô khan, nhưng đầy hàm ý Lê Minh Khuê khéo léo viết đối thoại Gọn gàng, chắc chắn, hiếm khi thừa lời và có ấn tượng Những đối thoại chính xác, chứa đầy thông tin và ngổn ngang tâm lí" [6, tr 439]

Hầu hết các bài viết đều có điểm gặp gỡ và khẳng định: Lê Minh Khuê là một cây bút nữ tài năng, bản lĩnh, thường xuyên tìm tòi đổi mới nghệ thuật trên nhiều phương diện và là một nhà văn đầy tâm huyết có duyên với thể loại truyện ngắn

2.3 Những đánh giá về hình tượng nhân vật nói chung và nhân vật

nữ nói riêng trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Là một cây bút đam mê với thể loại truyện ngắn và viết khá sung sức, mỗi tập truyện ngắn của Lê Minh Khuê đến với bạn đọc là sản phẩm của một quá trình quan sát, lao động nghệ thuật nghiêm túc Truyện ngắn của nữ văn

sĩ thường viết về nhân vật nữ - một nửa của nhân loại, là biểu tượng cho vẻ đẹp vĩnh hằng của cuộc sống và vẻ đẹp bền vững của nghệ thuật Có một vài

ý kiến nhận xét về thế giới nhân vật và nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, chúng tôi chỉ dẫn ra một số nhận định tiêu biểu

Khi tập truyện ngắn đầu tay Cao điểm mùa hạ ra đời, Bùi Việt Thắng

cho rằng đó là chất lạ của Lê Minh Khuê trong thể loại truyện ngắn, chiếm được nhiều cảm tình nhất của bạn đọc Ông đã nhận xét "Nhân vật của chị

thuần phác, hồn nhiên nhưng không đơn giản: cảnh ngộ không có gì thật éo

le, gay cấn, nhưng tiêu biểu" [34, tr 11] Hữu Đạt cũng đã phát hiện "Lê Minh Khuê đã thực sự làm chủ được ngòi bút khi khai thác vẻ đẹp trong tâm hồn các nhân vật mà chị miêu tả" [6, tr 98] Còn Lê Thị Đức Hạnh cho rằng:

8

tập truyện "ghi lại khá chân thực, sống động dáng vóc của một tầng lớp thanh

niên, đặc biệt là nữ ở một thời điểm trọng đại của đất nước" [11, tr 11]

Bàn về thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, Lê Thị Đức Hạnh đã nhận xét: Lê Minh Khuê đã có rất nhiều sự nỗ lực, khám phá khi viết

về "sự mục ruỗng, sự tha hóa của con người, đồng thời chị cũng miêu tả sâu

sắc, nhuần nhuyễn một số người tốt, sống trong sáng, nhân hậu, giàu tình nghĩa" [11, tr 13] Phan Cự Đệ cho rằng: "Lê Minh Khuê cũng đã tạo được một thế giới nhân vật riêng của mình trong truyện ngắn Lê Minh Khuê quan tâm và thích viết về tất cả mọi chuyện, những con người sống gần mình, quanh mình viết nhiều về những người trẻ tuổi tự nguyện dấn thân, tham gia cuộc chiến ác liệt với tất cả sức mạnh của lý tưởng cách mạng và sức trẻ

có thể dời núi lấp sông Những trang văn đẹp của Lê Minh Khuê là viết về những nhân vật nữ mang bộ mặt buồn Giữa tác giả và nhân vật có một mối đồng cảm lớn vì đều cùng thế hệ và đều trực tiếp tham gia chiến tranh" [7, tr

757] Bùi Việt Thắng một lần nữa đã nhận xét "Nhân vật nữ trong truyện

ngắn của chị như là sự kết tinh niềm tin của người viết về xu thế chiến thắng của cái đẹp "Mỗi người có một bí mật, một nỗi buồn, một kỉ niệm"" [37, tr 8].

Hồ Anh Thái là người đã phát hiện ra mối quan hệ giữa nhân vật và

không gian trong truyện ngắn Lê Minh Khuê "Nhân vật của Lê Minh Khuê

thường xuất hiện trong hai khung cảnh chính công trường và nhà tập thể" [6,

tr 440], cho rằng có một không gian "cư trú mà hóa thành hang ổ của dục

vọng" và "nhiều nhân vật của Lê Minh Khuê thuộc về hang ổ tối tăm ấy" [6,

tr 443] Đặc biệt "Số phận của những người phụ nữ là sự quan tâm thường

xuyên của Lê Minh Khuê với niềm mong mỏi rằng họ sẽ được hưởng hạnh phúc nhiều hơn" [32, tr 7]

Tóm lại, có rất nhiều ý kiến phê bình, nghiên cứu đề cập đến những nét

cơ bản về truyện ngắn và hình tượng nhân vật nữ trong sáng tác của Lê Minh Khuê và khẳng định: Lê Minh Khuê là một cây bút nữ tài năng, bản lĩnh, sáng

9

tạo và đầy tâm huyết về thể loại truyện ngắn Người viết chưa thấy công trình nghiên cứu chuyên biệt nào quan tâm đến hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê được xuất bản tính đến thời điểm hiện tại Tuy nhiên, những ý kiến liên quan đến đề tài nghiên cứu đã nên trên là những gợi

ý, phát hiện có giá trị giúp người viết có thêm cơ sở tin cậy để phát triển và hoàn thiện đề tài nghiên cứu của mình

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát để nghiên cứu của luận văn là những tập truyện ngắn tiêu biểu sau:

- Cao điểm mùa hạ, NXB Quân đội nhân dân, 1978

- Đoạn kết, NXB Phụ nữ, 1981

- Một chiều xa thành phố, NXB Tác phẩm mới, 1986

- Bi kịch nhỏ, NXB Hội nhà văn, 1993

- Trong làn gió heo may, NXB Văn học, 1999

- Truyện ngắn chọn lọc (Những dòng sông, Buổi chiều, Cơn mưa),

NXB Phụ nữ, 2002

- Màu xanh man trá, NXB Phụ nữ, 2005

- Một mình qua đường, NXB Hội nhà văn, 2006

- nhiệt đới gió mùa, NXB Hội nhà văn, 2012

- Truyện ngắn chọn lọc, NXB Thanh niên, 2013

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do yêu cầu của đề tài và khuôn khổ của luận văn, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát những truyện ngắn của Lê Minh Khuê có đề cập đến nhân vật là người phụ nữ, từ đó chỉ ra những đặc điểm đặc sắc, tiêu biểu và điển hình về hình tượng người phụ nữ và khảo sát qua thế giới hình tượng nhân vật và các phương thức nghệ thuật đặc sắc, để làm nổi bật thành tựu, phong cách của nhà văn

10

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Với phương pháp này, chúng tôi thống kê và phân loại để chỉ ra được các loại hình nhân vật (kiểu nhân vật), chủ đề, đề tài, của truyện ngắn Lê Minh Khuê

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phân tích và khái quát được những đặc điểm nổi bật của hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Nhằm so sánh, đối chiếu trong chừng mực nhất định với các sáng tác của các nhà văn nữ cùng thời và các cây bút thế hệ trước và sau để làm nổi bật những nét tương đồng và khác biệt, độc đáo trong quan niệm cũng như cách thể hiện hình tượng nhân vật nữ của Lê Minh Khuê

5 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài: Hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, luận văn cố gắng đạt được nhưng tiêu chí sau:

- Cung cấp cho người đọc những thông tin đầy đủ hơn về nhà văn Lê Minh Khuê và những đóng góp đối với diện mạo truyện ngắn nữ đương đại

- Nghiên cứu một cách có hệ thống, hoàn chỉnh hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, góp phần hoàn thiện hơn chân dung người phụ nữ Việt Nam trong sự nối tiếp truyền thống văn học dân tộc

11

- Góp một cách nhìn toàn diện hơn về nhân vật nữ trong truyện ngắn Lê Minh Khuê từ quan niệm nghệ thuật về con người đến phương thức thể hiện Đồng thời, chỉ ra sự nối tiếp về thành tựu và phong cách của các tác giả nữ trong văn học Việt Nam đương đại

Chương 3 Phương thức biểu hiện hình tượng nhân vật nữ trong truyện

ngắn Lê Minh Khuê

12

CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VÀ THÀNH TỰU

TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ

1.1 DIỆN MẠO TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM

1.1.1 Đội ngũ nhà văn nữ đương đại viết truyện ngắn

Sự khởi sắc của truyện ngắn Việt Nam đương đại không chỉ là ở sự hiện diện của các cây bút trình làng những tác phẩm đầu tiên của mình từ sau Đổi mới, mà trước hết có lẽ là sự lột xác của chính những cây bút gạo cội đã được bạn đọc biết đến từ lâu trên văn đàn như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải Tiếp theo là các gương mặt truyện ngắn xuất hiện ngay từ thời

kì đầu của văn học thời kì đổi mới Đội ngũ này đã nhanh chóng thu hút được

sự quan tâm của độc giả bởi những đột phá trong bút pháp như Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Sương Nguyệt Minh Truyện ngắn các cây bút này là tiếng nói của một thế hệ nhà văn đã thật sự có những chuyển hướng trong tư duy với những khám phá mới về hiện thực và con người Tiếp bước là một loạt gương mặt cá tính ở thế hệ 7x, 8x như Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp, Cấn Văn Khánh, Nguyễn Quỳnh Trang, Từ Nữ Triệu Vương, Nguyễn Thị Cẩm Và một số gương mặt xuất hiện trên văn đàn những năm gần đây Mỗi người một dáng vẻ, một giọng điệu đã làm nên diện mạo truyện ngắn đương đại Việt Nam Sự khởi sắc của đội ngũ nhà văn viết truyện ngắn đương đại đã tạo được ấn tượng ngay từ những tác phẩm đầu tay

bởi những "lạ lẫm" trong khám phá hiện thực, những "táo bạo" trong cách phơi trải tâm hồn, những "phá cách" trong lối viết Ở họ, luôn có sự song kết

giữa tài năng thiên bẩm và vốn tri thức văn hóa mới mẻ trong sự giao lưu văn hóa toàn cầu để vươn tới những thể nghiệm mới mẻ, lạ hóa cách viết truyền thống

13

Đặc biệt, nhắc đến đội ngũ nhà văn đương đại viết truyện ngắn, không thể không nhắc đến đội ngũ nhà văn nữ vừa đông đảo về số lượng lại vừa đa dạng về tiềm năng xuất hiện từ sau Đổi mới Họ là những gương mặt có bản sắc, cá tính và phong cách riêng và đã ghi dấu ấn đậm nét trên văn đàn, tạo

nên diện mạo mới cho văn xuôi với những "thương hiệu" từ lâu đã đi vào lòng

công chúng như Đoàn Lê, Phạm Thì Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo,

Lê Minh Khuê, Phan Thị Vàng Anh, Trần Thùy Mai, Võ Thị Xuân Hà, Y Ban, Lý Lan và gần đây là Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp,

Di Di, Nguyễn Quỳnh Trang, Nguyễn Thị Cẩm, Từ Nữ Triệu Vương, Cấn Vân Khánh, Niê Thanh Mai, Với chừng ấy gương mặt nữ sáng giá, nền văn

học Việt Nam đương đại đã có thể bàn đến khái niệm "Văn học nữ tính"

Bằng ngòi bút đậm thiên tính nữ, đội ngũ nhà văn này đã viết nhiều về thân phận người phụ nữ, dùng ngòi bút đấu tranh cho nữ quyền, đòi sự công bằng

về cuộc sống, tình yêu và hạnh phúc Nhận diện về sự xuất hiện đội ngũ nhà

văn nữ đương đại viết truyện ngắn, lời giới thiệu trong tuyển tập Truyện ngắn

50 cây bút nữ đã khẳng định "Sự tăng lên đến mức đột biến của các cây bút

văn xuôi nữ đã làm cho những ai quan tâm đến văn chương Việt Nam đương đại không khỏi nhạc nhiên và thích thú" [11, tr 3]

Sự xuất hiện đông đảo đội ngũ nhà văn nữ đương đại không chỉ đem lại cho văn chương cái Mới lẫn cái Lạ mà còn là sự khẳng định ý thức nữ quyền khi người phụ nữ không còn chịu những định kiến khắt khe, nặng nề của lễ giáo phong kiến Vai trò, vị trí của người phụ nữ đã được xã hội thừa nhận, đề cao và khẳng định Đặc biệt, họ đã tự cởi trói để tham gia ngày càng đông vào tất cả các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, nhất là lĩnh vực sáng tạo văn học nghệ thuật Hành trình viết văn của người phụ nữ cũng chính

là hành trình thể hiện bản lĩnh của người cầm bút khi dám chấp nhận sự sáng tạo đơn độc và trả giá cho những niềm tin riêng của mình về phái Đẹp Với trái tim yêu nghề và tình yêu tha thiết với cuộc đời, với con người, rất nhiều

14

cây bút trong số họ đã phát lộ tài năng với sự sắc sảo trong lối viết và khả năng sáng tạo của mình Họ không chỉ là những gương mặt sáng giá của thể loại truyện ngắn mà nhiều cây bút còn thử nghiệm và thành công ở các thể loại khác như tiểu thuyết, Mấy năm gần đây, người đọc xôn xao với tiểu

thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Xuân Từ Chiều của Y Ban, Tường Thành của Võ Thị Xuân Hà,…

Một điểm chung trong hầu hết sáng tác của các nhà văn nữ giai đoạn này

là cuộc sống đa chiều kích với những tranh đấu của con người để đạt đến cái Chân - Thiện - Mỹ đều được chuyển tải một cách tự nhiên vào nhiều trang viết Vấn đề mà các nhà văn nữ đương đại quan tâm nhiều nhất là thân phận, hạnh phúc và quyền sống của người phụ nữ Mặc dù xã hội đã có sự quan tâm

và quan niệm về bình đẳng giới đã cởi mở hơn đối với phụ nữ nhưng người phụ nữ vẫn còn chịu nhiều thiệt thòi và mang nhiều nỗi đau cần được đồng cảm, sẻ chia Đội ngũ nhà văn nữ đã nhận ra văn chương nghệ thuật chính là vùng đất để họ gửi gắm, bộc lộ những tâm tư, tình cảm, tâm hồn của giới mình vào thế giới nhân vật nữ Đặc biệt, khi viết về phái yếu, họ thẳng thắn nhìn nhận, phân tích những mặt trái của xã hội và mạnh dạn đi sâu vào tâm

Có thể thấy rằng, đội ngũ nhà văn nữ viết truyện ngắn đương đại đã có những sắc diện mới trên văn đàn với hàng loạt cây bút trẻ trung, đầy sức sáng tạo với nhiều mức độ khác nhau Và dù ở mức độ nào thì họ cũng đã từng bước khẳng định tiếng nói của nữ giới trên văn đàn văn học

Thành công của đội ngũ nhà văn nữ đương đại trên con đường nghệ thuật ngày càng được khẳng định Theo thống kê số giải thưởng Nobel - giải thưởng văn học cao quý nhất của Viện hàn lâm Thụy Điển từ năm 1901 đến nay, đã có 12 người phụ nữ giành giải thưởng này Ở Việt Nam, trong bài viết

"Văn chương các nữ thủ khoa bây giờ ra sao" (Báo Văn nghệ trẻ số

21/1996) đã nhận định: Mấy năm gần đây, các cuộc thi truyện ngắn của các

15

báo và tạp chí trong nước hầu hết đều trao giải nhất cho các tác giả nữ Văn nghệ 1982 trao cho Thùy Linh; Văn nghệ Quân đội 1980 trao cho Phạm Minh Thư, năm 1983-1984 trao cho Lê Thị Thanh Minh, năm 1989-1990 trao cho

Y Ban, năm 1993-1994 trao cho Nguyễn Thị Thu Huệ, năm 2005-2007 trao cho Đoàn Ánh Thuận, năm 2008 trao cho Lý Lan, Trần Thùy Mai, Những dẫn chứng trên đã chứng tỏ rằng, càng ngày càng có nhiều phụ nữ cầm bút và không ai còn nghi ngờ về tài năng cũng như những giá trị văn học đích thực của họ Bằng tài năng và bản lĩnh, đội ngũ nhà văn nữ đương đại đã khẳng định được vị trí của mình trong văn học nghệ thuật Đồng thời, bằng sự thăng hoa, bằng những sáng tác, cách cảm nhận và lý giải thế giới rất riêng của giới mình, đội ngũ nhà văn nữ đương đại đã nhanh chóng hình thành và phát triển cho mình một phong cách riêng, một dòng văn học riêng - dòng văn học nữ giới Chưa bao giờ trong lịch sử văn học nước nhà, người phụ nữ lại giành được sự quan tâm, ưu ái nhiều của đội ngũ nhà văn nữ hôm nay

1.1.2 Diện mạo chung truyện ngắn nữ đương đại

Nhiều năm gần đây, sự xuất hiện đông đảo đội ngũ nhà văn nữ đương đại viết truyện ngắn chiếm được ưu thế trên văn đàn Đội ngũ nhà văn này đã tạo nên một trào lưu sáng tác rất hiện đại và cũng rất mới mẻ Sự xuất hiện của họ đã khẳng định và đề cao được vai trò, vị trí của người phụ nữ trong xã hội mới và đang làm bình đẳng dần đi sự có mặt của đội ngũ nhà văn nam Là những cây bút nữ, nên điều mà họ quan tâm nhiều nhất trong sáng tác của mình là cuộc đời và số phận những người cùng giới Cuộc đời và số phận của người phụ nữ được nhà văn nữ đan cài trong những câu chuyện đời thường với tất cả lòng yêu thương, sự thấu hiểu, sự cảm thông và với cả sự day dứt của một trái tim phụ nữ khi viết về những vui buồn được mất, giữa cho và nhận, bất hạnh cũng như hạnh phúc của giới mình trong nhiều tình huống khác nhau Điều đặc biệt, chất lượng truyện ngắn đội ngũ nhà văn nữ đương đại khá đều tay Mỗi truyện ngắn là một cảnh đời, một số phận; chí ít là một

Đoàn Lê là một trong những gương mặt nữ đã ít nhiều tạo được phong cách nghệ thuật của mình trên văn đàn từ sau 1975 Truyện ngắn của Đoàn Lê nằm trong ranh giới giữa truyền thống và hiện đại nhưng đã có nhiều cách tân

về mặt thi pháp với một phong cách đa dạng, một văn phong tươi mới nhưng cũng đầy chất hài hước, hóm hỉnh và thấm đẫm chất triết lý sâu sắc Nhiều truyện ngắn của nữ văn sĩ đã giành được nhiều giải thưởng và được dịch ra

tiếng Anh là Trinh tiết xóm chùa và Nghĩa địa xóm chùa Sau Đoàn Lê một chút, Lê Minh Khuê cũng được công chúng biết đến khi tập truyện ngắn Cao điểm mùa hạ với điểm nhấn là truyện Những ngôi sao xa xôi ra đời Hai lần giành giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam với hai tập truyện ngắn Một chiều xa thành phố (1987) và Trong làn gió heo may (2000); giải thưởng của Tạp chí Văn nghệ Quân đội với tập truyện Bi kịch nhỏ (1994) Đặc biệt, tập truyện The Stars, The Earth, The River - Những ngôi sao, Trái đất,

17

Dòng sông (NXB Curbstone Press, Mỹ, 1998) được tặng giải thưởng Văn học

Quốc tế Byeong-Ju Lee Ngoài ra, các tác phẩm xuất sắc của nữ văn sĩ đã được dịch và giới thiệu ở nhiều nước trên thế giới (Mỹ, Pháp, Nhật, Malaysia, ) Quả thật, truyện ngắn Lê Minh Khuê ngày càng chiếm được nhiều tình cảm của độc giả, bởi chị thường tạo ra những ám ảnh nghệ thuật lâu bền và để lại ấn tượng sâu và đằm về diện mạo của một nhà văn đầy trách nhiệm với đời sống, nặng lòng với những giá trị tinh thần cội nguồn chân thành và nồng hậu Hiện diện như là một trong những đại diện xuất sắc của các cây bút cách tân từ chặng đầu tiên của văn học đổi mới, Phạm Thị Hoài nhanh chóng được bạn đọc chú ý khi trình diễn một lối viết hoàn toàn mới,

khác hẳn với truyền thống Tiểu thuyết Thiên sứ và sau đó là tập truyện ngắn

Mê lộ đã cho thấy một phong cách văn chương khác lạ Tiếp nhận và ảnh

hưởng nhiều luồng tư tưởng phương Tây, tác phẩm của Phạm Thị Hoài là một bản hợp âm của cuộc sống, trong đó, có sự đan xen giữa vô thức và bản năng tính dục, giữa những buồn nản, phi lý và khát vọng hướng về cái đẹp Truyện của nữ văn sĩ chưa phải đã chinh phục được số đông độc giả nhưng đã chinh phục được những độc giả khát khao đổi mới văn chương Cùng thế hệ với Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ cũng được chú ý từ cuộc thi viết truyện

ngắn Tạp chí Văn nghệ Quân đội với truyện ngắn Hậu thiên đường Truyện

của Nguyễn Thị Thu Huệ chủ yếu đề cập đến những vấn đề thường nhật của cuộc sống như tình yêu, hôn nhân và gia đình bằng vốn ngôn ngữ phong phú, uyên thâm, đã tạo nên dấu ấn riêng trong phong cách nghệ thuật Y Ban lại chinh phục độc giả bằng sự táo bạo và quyết liệt ở ngay những truyện ngắn đầu tay Với 9 tập truyện ngắn đã công bố, trong đó nhiều truyện đã được giải

thưởng như truyện ngắn Bức thư gửi mẹ Âu Cơ và tập truyện Người đàn bà

có ma lực, Y Ban là một cây bút được bạn đọc yêu thích bởi tác phẩm của chị

luôn gây ra những luồng dư luận trái chiều Đặc biệt, viết về sex, Y Ban cũng

là một trong những cây bút có cách thể hiện táo bạo và quyết liệt Võ Thị Hảo

18

được biết đến như một cây bút truyện ngắn có cá tính với tập Biển cứu rỗi

được tặng giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1993, trong đó, truyện

Người sót lại của rừng cười đã gây nhiều chú ý trong dư luận Truyện của

Võ Thị Hảo chinh phục bạn đọc bởi tấm lòng nhân ái của một người đàn bà cầm bút nặng tình yêu con người và cuộc đời với lối viết giàu tư duy hướng nội, nhẹ nhàng mà sắc sảo Không sắc sảo và bạo liệt như Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, nhưng truyện của Võ Thị Xuân Hà hấp dẫn người đọc bởi giọng văn điềm đạm có phần trầm lắng, bởi cái đậm đà duyên dáng, cay nghiệt mà vẫn dịu dàng, trần trụi, khắc nghiệt nhưng lại mơ mộng, hư ảo Thuộc thế hệ lớp sau, vừa mới xuất hiện nhưng Phan Thị Vàng Anh đã

trở thành một hiện tượng văn học Tập truyện ngắn Khi người ta trẻ ra đời đã

khuấy động bầu không khí phê bình văn học và sớm định hình một cá tính khó lẫn: ngắn gọn, sắc sảo, thâm thúy, trí tuệ Cái độc đáo của Phan Thị Vàng

Anh là “biết cách lạ hóa những điều quen thuộc, biết làm cho da diết những

điều tưởng chừng nhạt nhẽo”, làm cho người đọc phải đi từ bất ngờ này đến

bất ngờ khác Sau Phan Thị Vàng Anh, văn đàn Việt Nam một lần nữa lại nổi

sóng khi nhà văn trẻ Nguyễn Ngọc Tư xuất hiện với tập truyện ngắn Ngọn đèn không tắt Nguyễn Ngọc Tư nhanh chóng trở thành một cái tên hot rất

"lạ" với bạn đọc và được tìm kiếm nhiều nhất trên văn đàn khi cho ra đời

truyện ngắn Cánh đồng bất tận diễn tả được sự dữ dội, bạo liệt về bản năng

gốc của con người Khác với các cây bút trẻ khác, Nguyễn Ngọc Tư không chinh phục bạn đọc bằng những cách tân lạ lẫm trong lối viết hay những “đại

tự sự” trong truyện của mình Nhà văn chỉ viết về những mảnh đời bình dị

quanh mình bất hạnh, hẩm hiu hay những niềm vui giản dị, bé nhỏ của con người Nam Bộ qua thứ ngôn ngữ hồn nhiên, thô mộc, đậm đặc chất phương

Nam Tiếp theo, Đỗ Hoàng Diệu với truyện ngắn Bóng đè, Y Ban với truyện ngắn I am đàn bà đã làm cho công chúng phải sững sờ trước những hiện tượng văn học mà trước giờ chưa hề có trong văn chương Việt Nếu Bóng đè

19

của Đỗ Hoàng Diệu mượn giấc mơ để miêu tả quan hệ tính dục của người phụ

nữ, thì I am đàn bà của Y Ban đã phô bày trực tiếp bản năng tính dục dữ dội

của người phụ nữ Nhu cầu bản năng tính dục ở người phụ nữ được các nhà văn nữ đương đại khai thác một cách triệt để Bởi họ cho rằng, tính dục không chỉ đơn thuần là chuyện chăn gối mà còn hướng con người đến khát vọng nhân bản để con người được sống đúng với bản chất một con người

Đọc truyện ngắn của các nhà văn nữ đương đại, bạn đọc cũng sẽ nhận thấy được phần nào diện mạo chung truyện ngắn nữ đương đại nói riêng và diện mạo truyện ngắn đương đại Việt Nam nói chung Bằng kinh nghiệm và trải nghiệm của bản thân, các nhà văn nữ đã mạnh dạn phô bày đời sống của người phụ nữ ở tầng sâu bản thể với tư cách là một khách thể thẩm mĩ độc lập Mạnh dạn thể hiện sự thức tỉnh ý thức cá nhân, khát vọng bản thể, khẳng định giá trị sống của chính giới mình trên diễn đàn văn học nghệ thuật Thông qua thế giới hình tượng nhân vật nữ, các nhà văn nữ cũng đã khẳng định giá trị của người phụ nữ trong cuộc sống và ngoài xã hội Điều này đã cắt nghĩa được vì sao trong vài chục năm trở lại đây, lực lượng các nhà văn nữ lại đồng loạt cất tiếng, thể hiện tài năng và cách nhìn của mình trước cuộc sống đa chiều kích với những đấu tranh để đạt đến Chân -Thiện - Mĩ với những bản sắc riêng khó lẫn, tạo nên cá tính và phong cách

Con đường đi của truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam đang còn nhiều hứa hẹn ở phía trước, sẽ còn nhiều thế hệ nhà văn nữ mới kế tiếp Ghi nhận những thành tựu của diện mạo truyện ngắn nữ đương đại cũng là khẳng định

sự đóng góp lớn lao và sự lớn mạnh không ngừng đội ngũ nhà văn nữ Một sự lớn mạnh dự báo những tín hiệu tốt lành với nhiều bứt phá cho một nền văn học trong tương lai Chúng ta có quyền tin tưởng vào đội ngũ nhà văn nữ và diện mạo truyện ngắn đương đại, những thành công của họ đã thực sự đóng góp cho sự phát triển lớn mạnh của nền văn học nước nhà

20

1.2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA LÊ MINH KHUÊ

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người

Con người là trung tâm trong cái nhìn nghệ thuật của giới văn nghệ sĩ, đặc biệt là của nhà văn Quan niệm nghệ thuật về con người là thước đo trình

độ chiếm lĩnh hiện thực đời sống của một tác phẩm, một tác giả, một trào lưu hay một thời đại văn học, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo của nhà văn Cho nên, quan niệm nghệ thuật về con người sẽ mang dấu ấn sáng tạo của nhà văn gắn liền với cái nhìn của người nghệ sĩ Lê Minh Khuê là một trong những nhà văn nữ mà hành trình sáng tạo nghệ thuật trải qua nhiều giai đoạn nên quan niệm nghệ thuật về con người có sự vận động, biến đổi

a Giai đoạn trước 1975

Văn học Việt Nam trước năm 1975 là nền văn học ra đời và vận động, phát triển trong hoàn cảnh đặc biệt của hai cuộc chiến tranh ái quốc vĩ đại của dân tộc chống lại thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Kết quả của hành trình ái quốc ấy là ta đã chiến thắng kẻ thù, giành lại độc lập, tự do cho Tổ quốc, đem lại ấm no và hạnh phúc cho nhân dân Con người như sản phẩm hoàn hảo của hiện thực cách mạng là cống hiến của văn học với tư cách một mặt trận tư tưởng Vì vậy, văn học thời kì này tập trung mọi nỗ lực vào việc xây dựng những con người mang tầm vóc thời đại Con người trung tâm của văn học là con người tập thể, con người cộng đồng với phẩm chất cao đẹp của chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Với tư thế của người trong cuộc, được đắm mình trong bầu không khí náo nức, hân hoan, hào hùng của thời đại

"xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước", có lẽ tài sản lớn nhất của Lê Minh Khuê chính là "kí ức đẹp và buồn" Nhà văn cũng đã từng chia sẻ "Đường lên phía

Tây kinh khủng lắm Tôi nhớ lúc ấy bom đạn cứ dội ầm ầm xuống Có lẽ lúc

đó tôi còn ít tuổi quá, tôi không biết sợ là gì, nhưng sau này khi có con thì mới cảm thấy sợ Người ta đi chiến đấu, người ta chia tay, người ta chết, người ta thương tật đó là những chuyện bình thường của chiến tranh Tất

21

cả những gì ghê gớm nhất là sau cuộc chiến" [45] Có lẽ, vì đã trải qua biết

bao sự khốc liệt thì sự chịu đựng quá khứ trong lòng lại càng dồn nén, lại rõ ràng hơn Đây cũng chính là một trong những động lực để Lê Minh Khuê cầm

bút Có lần nhà văn đã tâm sự "Tôi viết văn trong giai đoạn chiến tranh, khi

còn là thanh niên xung phong làm đường, lấp hố bom Bom đạn cả ngày, hai tai ù đặc, nhìn thấy người chết thường xuyên Những năm sau này, càng nghĩ càng thấy hãi Cho đến bây giờ, tôi vẫn hay mơ tới những cuộc không kích và mình ở dưới thật nhỏ bé Những bài báo, bút ký chiến trường tôi thường ngồi trong hầm kê giấy lên đầu gối để viết, viết xong là gửi những người ra Bắc mang giúp đến tòa soạn báo Có cái đến được, có cái không Tôi viết cho vui, không ngờ lại là ám ảnh đam mê theo mình suốt đời Vậy là sau khi hoàn thành nghĩa vụ thời lính tráng, tôi chọn luôn nghề báo, rồi lại quay trở lại chiến trường tác nghiệp" [47] Quả thật, kí ức về chiến tranh trở thành một

món nợ ân tình cần phải trả và buộc nhà văn phải cầm bút khi tuổi đời còn rất

trẻ Có người nhận xét rằng "mọi ký ức quan trọng nhất trong cuộc đời vẫn

còn lại trong trí nhớ của Lê Minh Khuê, chỉ đợi được bà viết ra trang giấy?"

[47] Lê Minh Khuê đã nhập cuộc và viết một cách say mê, hào hứng về dân tộc, thời đại và thế hệ trẻ với cảm hứng ngợi ca Nữ văn sĩ viết về chiến tranh

và những cái chết đau đớn cùng cực với ngòi bút sắc lạnh, nhưng nhà văn như

người đứng ngoài cục diện Bùi việt Thắng đã đúng khi nói rằng "Lê Minh

Khuê viết về chiến tranh bằng những giọt nước mắt" Có lẽ, vì thế mà nhân

vật nữ trong hành trình truyện ngắn của Lê Minh Khuê trước 1975 đa số là

những người trẻ tuổi "ai cũng đẹp, cũng trẻ, đầy sức sống Tất cả sự say mê,

niềm khát khao và tự hào, sự cống hiến sôi nổi nhất là khi mình còn trẻ" [45]

Tất cả những nhân vật nữ đi vào trong những trang văn của Lê Minh Khuê

đều "trải qua những giây phút ghê gớm của cuộc đời nhưng cuối cùng đều

giữ được hạt ngọc của nhân cách" [45] Đơn giản, vì tất cả họ đều có lý tưởng

bảo vệ cuộc sống bình yên của đất nước và đang hàng ngày hàng giờ thực

22

hiện lý tưởng đó Cho nên, trong những giây phút nghỉ ngơi, họ sống hoàn toàn thoải mái Bom đạn không thể làm nguôi đi niềm vui sống trong tâm hồn

họ Trong suy nghĩ của nhà văn, thế hệ trẻ chính là những người phải nắm lấy

vận mệnh của chính mình, và được nhà văn đúc kết lại trong tập truyện Cao điểm mùa hạ - Tập truyện ngắn đầu tay Với tập truyện này, Lê Minh Khuê

đã xác định rất rõ quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học để phù hợp với yêu cầu cấp bách của thời đại Người đọc tìm thấy trong những trang văn của nữ văn sĩ là hình ảnh của một nhà văn đồng thời là một người chiến

sĩ, dùng văn chương để phục vụ nhiệm vụ chính trị và cổ vũ tinh thần chiến đấu của dân tộc Đó là một Lê Minh Khuê năng động dấn thân trên các nẻo đường, trên các mặt trận ác liệt để kịp thời ghi nhận những chuyển biến của cuộc kháng chiến, cũng như ngợi ca những con người biết đặt lợi ích của cộng đồng của dân tộc lên lợi ích cá nhân Họ là những con người có lý tưởng cao

cả với khát vọng cống hiến, ít nhu cầu hưởng thụ trở thành hình mẫu phổ biến trong văn học trước 1975

Tập truyện Cao điểm mùa hạ gồm 10 truyện ngắn - Tất cả đều viết về

con người Việt Nam trong chiến tranh Đặc biệt, nữ văn sĩ đã khắc họa thành

công chân dung con người tập thể, con người cộng đồng bằng cái nhìn sử thi

mang vẻ đẹp lãng mạn và tinh thần thời đại Nhân vật là những người lính công binh, lính lái xe, trinh sát, những thanh niên xung phong trên cao điểm, những y tá, bác sĩ quân y, đa phần trong số họ là người phụ nữ Tất cả đều mang trong mình ý thức tập thể, hăng hái tự nguyện lên đường tham gia vào cuộc chiến tranh vĩ đại và sẵn sàng dâng hiến tuổi thanh xuân để bảo vệ nền độc lập cho dân tộc Đó là câu chuyện đan xen giữa những kí ức ngọt ngào của tuổi trẻ với những hiểm nguy trong cuộc chiến Họ là những nữ chiến sĩ lái xe chở hàng ra tiền tuyến đã hăng hái, tự nguyện đi vào cuộc chiến, gánh trên mình những trách nhiệm nặng nề không kém gì nam giới như cô Nguyên,

cô Vân (Bạn bè tôi); những nữ thanh niên xung phong đang giữ sự an toàn

23

trên các cao điểm hay các tuyến đường cho xe ra mặt trận như cô Sim, cô

Mua (Con sáo nhỏ của tôi), cô Miên (Cao điểm mùa hạ), cô Nho, cô Định,

cô Thao (Những ngôi sao xa xôi); những y, bác sĩ quân y "lương y như mẹ

hiền" đang tận tụy không kể ngày đêm cấp cứu, băng bó và chữa bệnh cho

thương binh nơi tiền tuyến như cô Hiền, Bội, Trúc (Mẹ), cô Hằng (Người mẹ); Cô họa sĩ Mai (Nơi bắt đầu những bức tranh) đã hăng hái đi vào chiến

trường "có tiếng bom ùng oàng" để tìm nguồn cảm hứng về những người lính

và những chiến công của họ làm lý tưởng nghệ thuật cho mình Tất cả họ đều hăng say chiến đấu và cố gắng làm tròn trách nhiệm mà dân tộc, nhân dân đang giao phó Họ biết đặt lợi ích chung của đất nước lên trên những tình cảm

và ý thức cá nhân Vì tập thể, Mai (Nơi bắt đầu của những bức tranh) cảm

thấy xấu hổ khi mình còn ở lại hậu phương không tham gia chiến đấu Nho

(Những ngôi sao xa xôi) lại cảm thấy xấu hổ khi mình được hưởng sự chăm

sóc đặc biệt của mọi người, Trên cái nền khốc liệt của chiến tranh, Lê Minh Khuê đã khắc họa thành công hình ảnh con người mang tầm vóc thời đại Bom đạn, hiểm nguy, gian khổ của chiến tranh không thể ngăn được tinh thần

lạc quan, yêu đời, yêu cuộc sống của họ Sim (Con sáo nhỏ của tôi) đi đâu

cũng mang theo con sáo và ca hát say sưa Ba cô gái trinh sát mặt đường Nho,

Định, Thao (Những ngôi sao xa xôi) vẫn giành những phút giây bình yên,

hiếm hoi giữa các trận bom để hát, để thêu thùa, để kể cho nhau nghe những

kỉ niệm về quê hương, để chia sẻ với nhau những lá thư, để bàn luận say sưa

về tình yêu và những khát vọng bình dị khi hòa bình trở lại Nho ước mơ "sẽ

xin vào một nhà máy thủy điện lớn làm thợ hàn, sẽ trở thành cầu thủ bóng chuyền" Chị Thao ước muốn "làm y sỹ" Còn Phương Định thì mang nhiều

ước mơ "trở thành kỹ sư, thuyết minh trong rạp chiếu bóng của thiếu nhi" hay

"lái xe gấu ở cảng, hát trong đội đồng ca trên một công trường" Nhưng khi

đối diện với bom đạn, hiểm nguy, gian khó, những con người nhỏ bé, trong sáng này lại vụt lớn lên một cách phi thường, họ sẵn sàng chiến đấu, kiên

24

cường bám trụ dù trên mình mang nhiều vết thương do bom đạn của kẻ thù

Họ chỉ nghĩ: liệu mìn có nổ không? Bom có nổ không? Những chuyến xe chở

hàng có an toàn không? Bởi vậy, Miên (Cao điểm mùa hạ) - Một cô gái nhỏ

bé, rụt rè lại dũng cảm lao mình cứu xe khỏi lăn xuống vực sâu dưới làn mưa

bom, đạn nổ của kẻ thù Hai chị em Mua và Sim (Con sáo nhỏ của tôi) tình

nguyện xung phong nhận nhiệm vụ làm "cục nam châm biết đi chạy qua bãi

bom dài gần một cây số" để hút bom từ trường Y sĩ Hiền (Mẹ) đau khổ tột

cùng khi nhận được tin đứa con trai duy nhất đi kiểm tra trên cao điểm đã bị

"vùi xuống hố bom ngay chỗ mỏm núi chìa ra" chưa tìm thấy xác, nhưng lại

dứt khoát quyết định cho lấp đá hố bom để thông đường cho xe ra mặt trận

Để đi đến sự lựa chọn này, trái tim người mẹ thêm một lần rỉ máu, nỗi đau mất con tăng lên gấp bội Nhưng vì đang sống trong thời đại mà con người luôn cống hiến quên mình vì lý tưởng nên sự hy sinh thầm lặng của người mẹ

đã góp phần làm nên chiến thắng của dân tộc Với họ, dẫu có phải hy sinh cả tuổi thanh xuân, cả cuộc đời, cả gia đình cũng không có gì quan trọng Điều quan trọng hơn cả là làm sao làm tròn sứ mệnh mà dân tộc, đất nước, nhân dân giao phó Cho nên, họ đã sẵn sàng dâng hiến để bảo vệ nền độc lập cho dân tộc, đem lại cuộc sống hòa bình, ấm no và hạnh phúc cho nhân dân Như nhiều nhà văn chân chính cùng thời, với cảm hứng ngợi ca, Lê Minh Khuê đã viết với tất cả niềm say mê, hào hứng và nhiệt huyết của tuổi trẻ Nhà văn đã khắc họa thành công hình tượng con người tập thể mang vẻ đẹp cộng đồng và tinh thần thời đại Nhưng quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn khá giản đơn và có phần công thức Con người hiện lên với

một vẻ đẹp thuần nhất, lý tưởng được "bao bọc trong một bầu không khí vô

trùng" Bởi vậy, truyện ngắn Lê Minh Khuê giai đoạn này vẫn nằm trong

khuôn mẫu quen thuộc của văn học phát triển trong điều kiện chiến tranh, văn

học nhìn con người bằng cái nhìn lý tưởng, "lấy lịch sử làm điểm quy chiếu

con người" Con người chưa được miêu tả với tư cách một đối tượng của nghệ

25

thuật, chưa được khám phá ở góc độ cá nhân với những mối quan hệ đời thường đa đoan và đa phức, chưa khám phá con người ở khía cạnh đời tư bằng cặp mắt nhiều chiều và bằng cách viết đa thanh

b Giai đoạn sau 1975

Sau năm 1975, đất nước bước vào thời kì đổi mới, những quy luật thời

bình sớm muộn sẽ chi phối văn học Đại hội VII của Đảng đã nhấn mạnh "con

người là vốn quý nhất, chăm lo cho hạnh phúc của con người là mục tiêu phấn đấu cao nhất của chế độ ta Chúng ta cần hiểu sâu hơn những giá trị lớn lao và ý nghĩa quyết định của nhân tố con người " Được soi sáng bởi tư

tưởng của Đảng, chưa bao giờ trong văn học, con người hiện lên một cách cụ thể, sinh động với tất cả những mối quan hệ của nó Cũng chính con người với nhiều cung bậc cảm xúc, tình cảm đã tạo nên sự kì diệu cho đời sống văn học Văn học Việt Nam sau năm 1975 có sự chuyển đổi mạnh mẽ, vận động

và phát triển thông qua sự chi phối của hoàn cảnh Chiến tranh có những quy luật khắc nghiệt của chiến tranh, nhưng hòa bình cũng có những quy luật khắc nghiệt của hòa bình Nếu trong chiến tranh, sự thống nhất về ý chí đóng vai trò quan trọng hàng đầu, thì trong hòa bình tính đa dạng về chiều kích của con người và hoàn cảnh lên ngôi Lê Minh Khuê là một trong những nhà văn có

sự chuyển biến rõ nét trong quan niệm nghệ thuật về con người Nữ văn sĩ có

ý thức nhìn nhận con người từ góc độ cá nhân, không chỉ bằng thứ ánh sáng vĩnh cửu mà được soi chiếu bằng nhiều thứ ánh sáng, từ nhiều phương diện

khác nhau Với Lê Minh Khuê: "Đáng mơ ước là thứ văn chương viết thật

hay về mối quan hệ giữa con người với con người trải qua bao nhiêu thời cuộc vẫn giữ được tâm hồn trong sáng lành mạnh Hay những mối quan hệ, qua bao sóng gió vẫn giữ được sự tốt đẹp" [50] Là một trong những nhà văn

từng mặc áo lính, ngược xuôi trên những nẻo đường bom đạn khốc liệt, một cây bút được trải nghiệm qua chiến tranh và từng chịu sự chi phối của hoàn

cảnh, Lê Minh Khuê đã sớm trút bỏ được "bộ đồng phục tinh thần" và sớm có

26

Bằng tài năng, nhiệt huyết, trái tim giàu yêu thương của mình, truyện ngắn Lê Minh Khuê sau 1975 dường như lắng đọng và có chiều sâu hơn Nhà văn tâm

niệm văn chương nghệ thuật phải viết trung thực về con người và "thoát được

cái gọi là chủ nghĩa tình cảm tránh được thói biện hộ dài dòng và tránh cái nhìn thiển cận " Người cầm bút phải có cái nhìn khách quan và một quan

niệm sâu sắc hơn về con người mới có thể "nhìn được bí mật của tương lai", mới "đạt đến sự giản dị và bí ẩn, mỗi dòng chữ đều biểu hiện được trạng thái

tâm hồn con người", mới có khả năng đào xới, khám phá sâu hơn vào đời

sống nội tâm con người Đặc biệt, những cảm xúc, những suy nghĩ riêng tư, những dằn vặt trăn trở của con người trong nhiều mối quan hệ phức tạp khiến nhân vật trở nên sinh động, chân thực hơn bao giờ hết Chính vì thế, nhà văn

đã xây dựng được một quan niệm nghệ thuật tương đối toàn diện, sâu sắc về con người trong hành trình sáng tạo nghệ thuật sau 1975

Nếu trước năm 1975, hình tượng con người tập thể, con người cộng đồng chiếm vị trí trung tâm trong truyện ngắn Lê Minh Khuê thì sau năm

1975 nữ văn sĩ lại có những nỗ lực, tìm tòi sáng tạo trong việc cách tân nghệ

thuật Từ con người tập thể, con người cộng đồng chuyển sang con người cá nhân, cá thể như một "nhân vị" độc lập được xem xét từ nhiều phía, nhiều tọa

độ Cái lãng mạn của tuổi trẻ và cái lãng mạn của người chiến sĩ hao hụt dần

Nỗi ưu tư ngày một đậm hơn trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của Lê

Minh Khuê Manh nhà từ tập truyện ngắn đầu tay Cao điểm mùa hạ, man mác trong tập truyện Đoạn kết, sôi sục trong Một chiều xa thành phố, rồi dâng trào trong Bi kịch nhỏ và Trong làn gió heo may Đằng sau nỗi trăn

trở, suy tư của nhà văn về sự sa sút của nhân tính, của lòng vị tha, trước sự gia tăng của cái ác, cái đạo đức giả, người đọc lắng thấy trong những truyện ngắn của Lê Minh Khuê là nỗi niềm chua xót, nỗi đau tinh thần, nỗi tiếc thương những giá trị đang bị xói mòn, đang dần mất Lắng kỹ hơn, người đọc còn có

27

thể nghe cả được những ước ao không cất thành lời Con người với những số phận riêng trở thành đối tượng quan tâm hàng đầu của Lê Minh Khuê giai đoạn này Điều này cho thấy, từ điểm nhìn bên ngoài, nhà văn đã chuyển sang điểm nhìn bên trong để quan sát và miêu tả chân thật và khách quan hơn về con người Mỗi con người là một thế giới riêng, có một đời sống riêng, mang một số phận riêng không ai giống ai Lê Minh Khuê đã dành mối quan tâm đặc biệt để viết về họ và viết bằng lối tư duy tiểu thuyết Con người hiện lên trên những trang văn của chị là con người cá nhân với nhiều dáng vẻ, có cả những mất mát đau thương, có cả những bi kịch của số phận, có cả sự tha hoá của tâm hồn và nhân cách, có cả sự trả giá vì độc ác hay đê hèn, có cả những khát khao hướng thiện, Những con người này được nhà văn đặt trong chằng chịt các mối quan hệ, làm cho con người như một tiểu vũ trụ đầy bí ẩn, không thể biết trước, không thể biết hết Sức hấp dẫn trong truyện ngắn Lê Minh Khuê chính là chỗ tác giả liên tục phát hiện về những cái lấp khuất, ẩn chìm, những sức mạnh kì lạ đã chi phối và dẫn dắt từng số phận riêng, không ai

giống ai Tập truyện ngắn Một chiều xa thành phố được coi là bước quá độ

của Lê Minh Khuê trên con đường tìm tòi, sáng tạo nghệ thuật Với tập truyện

này "Lê Minh Khuê đã thực sự thuyết phục người đọc bởi chị đã thoát ra khỏi

cách nhìn nhận duy cảm, trở nên khách quan hơn, đa diện hơn" [29, tr 78]

Sau chiến tranh, đất nước mang trên mình bao nhiêu vết thương do hậu quả của chiến tranh, bao nhiêu khó khăn chồng chất của cuộc sống mới Cuộc chiến mới lại bắt đầu, nó lặng lẽ, không có tiếng súng nhưng cũng không kém phần quyết liệt Những khát thèm danh vọng và quyền lực, những cám dỗ vật chất tầm thường bắt đầu đe dọa đạo đức và nhân cách, sẵn sàng chà đạp lên đạo lý con người Đặc biệt, những con người tầm thường, tham lam, thiếu bản lĩnh, không ý thức được giá trị của cuộc sống thì nỗi bất hạnh, nỗi đau bi

kịch lại bắt đầu xuất hiện Từ một cô gái nhẹ dạ, vô tâm, Kim (Dòng sông) đã trượt vào con đường làm ăn bất chính Bích (Những người đàn bà) đã có một

28

thời sống đẹp với những ước mơ, hoài bão của một thiếu nữ Sau vài năm vào Sài Gòn sinh sống, cô trở về với lối sống kệch cỡm và còn chà đạp lên tình

cảm thiêng liêng của mọi người Tệ hại hơn là Sánh (Những ngày trở về), vì

lợi ích bản thân, Sánh không còn biết quan tâm đến ai, thờ ơ, vô cảm với mọi người, kể cả tình cảm vợ chồng, tình mẫu tử, tình làng nghĩa xóm Có lẽ, mỗi lần cầm bút, nhà văn day dứt, trăn trở trước lối sống thực dụng của loại người này, vì họ thiếu bản lĩnh, thiếu quyết tâm và đặc biệt thiếu sự hiểu biết về giá trị và ý nghĩa của cuộc sống đích thực

Con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội nên luôn chịu sự tác động và chi phối sâu sắc của hoàn cảnh Bằng một tư duy nghệ thuật mới mẻ,

Lê Minh Khuê đã có một cái nhìn khách quan hơn Nhà văn luôn đặt con người trong hoàn cảnh bộn bề, phức tạp của cuộc sống hiện đại và nhận ra: con người không còn phi thường, có sức mạnh chiến thắng mọi hoàn cảnh như trước đây nữa Con người cũng nhỏ bé, cũng tầm thường, thậm chí quá

tầm thường trước sự thay đổi nghiệt ngã của hoàn cảnh Tân (Một chiều xa thành phố) vì mãi chạy theo những cuộc vui mà lãng quên lời hứa giúp đỡ

Viện - người đồng đội cũ từng chiến đấu, hi sinh quên mình trong quá khứ

Vô tình hay cố ý, Tân đã đẩy cuộc sống của bạn mình vốn lam lũ, mòn mỏi lại càng thêm bế tắc và tuyệt vọng khi ngày ngày Viện vẫn ngóng chờ lòng tốt của Tân để mong thoát khỏi cuộc sống bế tắc đang lụi dần Đặt con người trong những mối quan hệ phức tạp, Lê Minh Khuê đã khám phá thành công

"tất cả các chiều sâu của tâm hồn con người" và nhận thấy sự vận động, biến

đổi bên trong con người Mỗi con người đều có những mặt tốt - xấu, thiện -

ác, bóng tối - ánh sáng cùng tồn tại, con người phải tự đấu tranh để tồn tại và nhà văn đã nhận thức sâu sắc về con người chứ không đơn thuần quy kết một

cách mù quáng hay áp đặt hiện thực Bởi theo Lê Minh Khuê "cái ác như nấm

độc, như cỏ dại đang hủy diệt cộng đồng, báo hiệu sự suy kiệt khủng khiếp về văn hóa, báo hiệu sự mất trắng về đạo đức truyền thống của dân tộc" Cho

29

nên "viết về cái ác cũng là một cách thức tỉnh nhân tính" [15, tr.7] Đó là thái

độ thờ ơ của Sớm (Số phận may rủi) khi lảng tránh việc thanh minh cho

Ngọc - một ân nhân của gia đình, chẳng khác nào một thứ tội ác Vì không muốn bị liên lụy, Sớm đã vô tình giết chết người đã từng mang lại cho hắn sự sống Con người cũng biến dạng bởi ma lực của đồng tiền, con người cũng độc ác bởi những dục vọng cá nhân Vì đô la, các thành viên trong gia đình

lão Trương (Đồng đô la vĩ đại) sống trong cuộc chiến của thù hận, của chửi

bới và của chém giết Sức mạnh của đồng đô la đã biến những đứa con trong một gia đình trở thành những con ác thú đội lốt người gầm gừ, xâu xé loại trừ lẫn nhau không một chút đắn đo thương tiếc Trong truyện ngắn của mình, Lê Minh Khuê không chỉ phơi bày sự tồn tại ngổn ngang và trần trụi của cái ác

mà còn cho thấy sự trả giá đầy đau đớn, xót xa của nó Cho nên, ẩn đằng sau những trang văn tưởng như lạnh lùng đến tàn nhẫn là một tình yêu tha thiết, một niềm tin mãnh liệt của nữ văn sĩ với cuộc đời và với con người

Xem xét và đánh giá quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Lê Minh Khuê ở một khía cạnh khác, ta thấy hiện lên trên trang viết của nhà văn là hình ảnh người phụ nữ sống động với những biểu hiện đa dạng, phức tạp Nhân vật của nữ văn sĩ còn có những người tốt, nhân hậu và giàu

đức hy sinh, âm thầm chịu đựng đến cuối đời như "những hạt ngọc" đạo đức

ẩn dấu bên trong con người Đó là câu chuyện cảm động về số phận gian

truân, đau khổ của cô Tuy (Một đời) khi phải trải qua những biến động sâu

sắc của lịch sử Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo xứ Thanh, mười ba

tuổi "cái tuổi ăn chưa no, lo chưa tới" nhưng cô đã làm dâu và gánh trên vai

sự tảo tần, trách nhiệm của một người vợ, người mẹ trong gia đình Sự thiêng liêng, cao cả trong bản ngã gốc là thiên tính nữ của người phụ nữ không chỉ đối với những đứa con đứt ruột đẻ ra mà còn mang kích thước nhân loại lớn

lao Đó là bà Hòa (Xóm nhỏ), con vợ lẽ, dòng họ mấy khi nhắc đến tên bà

Lấy chồng được ít lâu thì chồng chết Không có con nhưng bà nhất quyết ở

30

vậy thờ chồng Khi tuổi đã xế chiều, bà mừng khôn xiết khi nhận nuôi đứa cháu họ ở quê với tất cả tình yêu thương, không một chút so đo, tính toán Vậy mà những ngày cuối đời, bà bị thằng cháu trời đánh lừa chiếm đoạt ngôi nhà và để bà ra đi trong sự cô đơn, ghẻ lạnh tại bệnh viện Câu chuyện giản dị

mà cảm động về cuộc đời, số phận của những người phụ nữ nhẫn nại, giàu đức hy sinh như cô Tuy, bà Hòa, ta còn bắt gặp rất nhiều trong hành trình truyện ngắn Lê Minh Khuê

Đặc biệt, trong hành trình khám phá con người, Lê Minh Khuê thể hiện rất sâu sắc những khát vọng mãnh liệt về tình yêu và hạnh phúc của con người Bởi khát vọng tình yêu và hạnh phúc được xem là đề tài bất hủ trong văn học Truyện ngắn Lê Minh Khuê không đi sâu vào việc miêu tả những mối tình đằm thắm, say mê hoặc éo le, đau khổ, dường như nữ văn sĩ chỉ lọc

ra, chắt ra cái duyên, cái đẹp, cái phần hồn của nó Truyện ngắn Mong manh như là tia nắng, Cơn mưa cuối mùa, Bên kia đường, thể hiện rõ khát vọng

nhân bản, chân chính và những nỗ lực vươn lên kiếm tìm hạnh phúc đích thực của con người, đặc biệt là của người phụ nữ, làm cho tâm hồn con người thêm

nhân ái, thêm cao đẹp My (Cơn mưa cuối mùa) dù biết rằng hạnh phúc với

mình chỉ le lói, thoáng qua nhưng vẫn cố hy vọng và chờ đợi Vì My khác hẳn

với những người "sống trong vương quốc của tình yêu mà không biết được

biên giới của vương quốc ấy", My là người phụ nữ không những có khát vọng

tình yêu mà còn đủ khả năng để đi đến tận cùng biên giới và tận cùng sâu

thẳm của vương quốc ấy Châu (Lời chào ngưỡng cửa) đã đeo đuổi một mối

tình phù phiếm, đắm đuối, vụng dại đến cả tin Cô quên mình với khát vọng dâng hiến, nhưng cuối cùng cô cũng nhận ra mình đã hy sinh vô nghĩa và tin rằng một ngày nào đó khát vọng tình yêu đích thực sẽ đến với mình thánh

thiện hơn, cao đẹp hơn Nghĩa (Câu chuyện tác thành) là một cô gái xấu xí

với những "khoảng đỏ khoảng trắng khoảng thâm đen" trên mặt nhưng giàu

có, được Dân chấp nhận kết hôn để có tiền cứu mẹ Khi biết được sự thật, cô

31

âm thầm đau khổ nhưng vẫn tìm mọi cách để được làm dâu hiền vợ thảo

Nghĩa đã làm cho Dân cảm thấy hạnh phúc khi mình có một gia đình êm ấm,

có người vợ ngoan hiền và đứa con sắp chào đời Câu chuyện là sự cảm động,

nâng niu của nhà văn với những khát vọng lớn lao về hạnh phúc và tình yêu

của con người và thức dậy ở con người niềm khát khao hướng thiện Lê Minh

Khuê đã thực sự "tìm thấy con người trong con người" Bởi theo chị, trong

hoàn cảnh nào, con người cũng luôn hướng về tình yêu và hạnh phúc như một

sự cứu cánh, nỗ lực tìm kiếm và giữ gìn hạnh phúc

Bằng tài năng, nhiệt huyết và trái tim giàu yêu thương của mình, Lê

Minh Khuê có những nỗ lực, tìm tòi sáng tạo trong việc cách tân nghệ thuật,

nhà văn đã thoát ra khỏi lối mòn quen thuộc, phá vỡ những quy phạm, dần

dần đạt tới một quan niệm nghệ thuật sâu sắc và toàn diện về con người

Đồng thời, mở ra những tầng sâu mới mẻ và thú vị về đời sống bí ẩn, vô cùng

vô tận của con người Từ con người tập thể chuyển sang con người cá nhân,

cá thể với những số phận riêng, với đời sống nội tâm phong phú, với muôn

mặt chiều sâu của tâm hồn và cả ý thức bên trong con người Có thể thấy, nhà

văn đã tiếp cận con người ở cả hai chiều tốt - xấu, và gửi vào trong đó những

niềm tin, hy vọng về khát vọng vươn tới cái Chân - Thiện - Mỹ của con người

1.2.2 Quan niệm về công việc sáng tạo của nhà văn

Theo Hoài Thanh, thiên chức của nhà văn khi cầm bút "là phải sáng tạo,

sáng tạo ra một thế giới khác ngoài thế giới thực" Để làm được điều ấy thì

nhà văn phải có tài Không có tài, không có bản sắc riêng, nhà văn khó mà có

thể tạo được dư ba trong lòng người đọc chứ chưa nói đến việc có thể làm

"ảnh hưởng đến lòng người mãi mãi" Cũng như nhiều nhà văn chân chính

khác, khi lựa chọn công việc cầm bút làm sự nghiệp của đời mình, Lê Minh

Khuê đã ý thức sâu sắc về trách nhiệm, về sứ mệnh của nhà văn trước cuộc

đời, trước đất nước và trước con người Nữ văn sĩ tâm sự "Văn chương như

32

thể thao Mỗi lần nhảy qua được xà, nhà văn muốn đạt kỉ lục cao hơn chút nữa Nhưng tôi lại mong người ta cư xử với nhà văn như một ngôi sao sáng trong thể thao Văn chương cũng có giới hạn, có sự sáng lên, sự mất đi, có cái cao cả, nhưng cũng có cái bình thường" [49] Đúng như nhà văn tâm sự,

văn chương có sức sống tự nhiên của nó, có giới hạn, có sự sáng lên, có sự mất đi, có cái cao cả và cũng có cả cái tầm thường Nhưng văn chương cũng cần đến tài năng, trái tim và tấm lòng của người cầm bút Ẩn sâu trong những trang văn của Lê Minh Khuê, người đọc vẫn cảm nhận được từng hơi thở của

sự sống, của tình người bao la Và thấp thoáng, ẩn hiện vẻ đẹp đầy nhân văn của người cầm bút trong từng trang viết, trong từng cách cảm nhận cuộc sống

và con người Cho nên, bao nhiêu năm nay, nhà văn vẫn thế, điềm đạm, trầm

tĩnh, khiêm tốn và kiệm lời "chỉ lặng lẽ quan sát cuộc đời, con người và lặng

lẽ viết" để dâng hiến vẻ đẹp tình người cho cuộc đời Nhà văn đã tâm sự

"Mình thích gì mình viết Thực ra văn chương là do mình thích thì mình viết

thôi Chỉ cần mười người tâm huyết với mình, tôi vẫn viết" [48] Lê Minh

Khuê là một trong những nhà văn có duyên với các giải thưởng văn học trong nước và quốc tế, tác phẩm được dịch ra một số tiếng trên thế giới… Gần đây

nhất, bản dịch Bi kịch nhỏ - cuốn sách Việt Nam đầu tiên được dịch thẳng

sang tiếng Đức - của bà đoạt giải thưởng bản dịch xuất sắc (cho hai dịch giả là giáo sư Guenter Giesenfeld và bà Marianne Ngo) tại hội chợ sách Frankfurt Vậy mà trước báo chí, nhà văn Lê Minh Khuê thường lựa chọn sự im lặng, ít

trả lời phỏng vấn Nữ văn sĩ tâm sự: "Nghĩ cái gì thì mình lẳng lặng làm tôi

nghĩ quan trọng nhất là viết được gì, chuyện công bố ra việc mình làm thực

ra mình không cần lắm, báo chí ưu ái mình thì viết thôi Mà họ viết thì mình cũng cảm ơn lắm nhưng sau đó công việc lại chỉ là của mình, mình phải tiếp tục" [50] Bởi vậy, nữ văn sĩ thường trốn vào những trang viết, vì chỉ có ở đó

nhà văn mới bộc lộ hết được những tâm tư của mình Trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật, Lê Minh Khuê không có vẻ gì là một nhà văn được nhiều

33

người biết đến mà lặng lẽ giống như một người phụ nữ sinh ra là để cho gia

đình Thực ra, với Lê Minh Khuê "Nghề văn là nghề lao động cực khổ", thông điệp quan trọng nhất mà mỗi nhà văn muốn đem lại cho người đọc là "sau khi

đọc đến dấu chấm hết, họ sẽ có một phát khởi về điều gì đó, hoặc được sáng

tỏ điều gì đó đang quẩn quanh trong đầu", chứ không phải chuyện "chơi chơi" Nhà văn vẫn hay nói đùa "may là mình có nghề biên tập viên làm chỗ dựa, để có thể hết mình với nghiệp văn chương" Là một biên tập viên, Lê

Minh Khuê có dịp tiếp xúc nhiều sáng tác của các bạn trẻ, trong số đó, không

ít người có tài Thế nhưng, trong suy nghĩ của nhà văn "tài năng cũng cần

phải được trau dồi thêm kinh nghiệm sống khi ấy mới có thể có được tác phẩm hay" [49] Cũng nhờ "ảnh hưởng nghề nghiệp" này mà nhà văn luôn tự

nhắc nhở mình "đừng viết khơi khơi, đừng viết ào ào" Mỗi khi cầm bút, Lê

Minh Khuê rất cẩn trọng vì nghề văn với nữ văn sĩ là những gì rung động nhất

mà mình muốn gửi gắm với bạn đọc Người ta thường nói "văn là người", ở

phương diện này, nữ văn sĩ tự biểu hiện mình rất rõ Đọc truyện ngắn Lê Minh Khuê thấy rõ thực ra nhà văn chỉ nói về mình, về những xúc cảm của mình trước cuộc sống, chuyện đời dường như bị đẩy xuống hàng thứ yếu và

có ý nghĩa khi biểu hiện tâm trạng nhân vật chính Văn của Lê Minh Khuê có

vẻ đẹp của người phụ nữ tự tin vào nhan sắc trời phú của mình nên "không

cần trang điểm nhiều" Nhà văn cũng đã từng tâm sự "Nghề của tôi là làm báo và viết văn Đối với phụ nữ thì sắc đẹp chính là tài năng, những người đàn bà theo nghiệp viết văn chẳng qua họ không có sắc đẹp để kiếm tiền trong lĩnh vực khác mà thôi" [50] Nhưng giữa một vườn hoa muôn sắc của

truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam, người đọc vẫn nhận ra một Lê Minh Khuê dư sắc, dư hương, kín đáo và dịu dàng, đang hàng ngày dâng hiến vẻ đẹp cuộc sống và vẻ đẹp nghệ thuật cho cuộc đời

Là một nhà văn nữ trưởng thành từ những thập niên 70-80, Lê Minh Khuê bắt đầu viết từ năm 1969, đến nay đã 45 năm cầm bút Có lần nhà văn

34

đã tâm sự “Viết cho những ý nghĩ trong mình nó thoát ra, ám ảnh mãi trong

đầu, không chịu nổi Nhiều khi khó chia sẻ với ai được, phải viết thôi” [47]

Thời gian rỗi nữ văn sĩ lại lụi hụi viết Với nhà văn, văn xuôi không đùa được, lúc nào cũng như thợ cày trên đồng chữ ấy Đã đành là sống bằng nhuận bút nhưng phải cố gắng làm ra thành phẩm của mình với tất cả bút lực và nhiệt huyết, tâm tư và tình cảm Và đến nay, Lê Minh Khuê là một trong những cây bút chuyên tâm viết truyện ngắn, ngòi bút của chị sắc sảo và có một phong

cách riêng được đánh giá và ghi nhận là một cây bút truyện ngắn sung sức

càng viết càng chín, càng viết càng say, càng viết càng sâu sắc và càng viết càng trở nên già dặn và tinh tế hơn Để làm được điều đó, có lẽ Lê Minh Khuê

đã xác định rõ về công việc sáng tạo của mình, nhà văn đã đến với nghề bằng thái độ nghiêm túc và sự lao động nghệ thuật chân chính Chị cũng đã từng

quan niệm: "Nhà văn chuyên nghiệp có thể viết đến đầu đến đũa bất cứ khi

nào muốn và cần phải viết" Mỗi khi cầm bút, nữ văn sĩ luôn coi trọng từng

dòng, từng chữ mình viết ra, làm thế nào để không bị trùng lặp, không viết ra những điều vô nghĩa mà phải mang đến cho độc giả một điều gì đấy Thế nên bao nhiêu năm rồi, nhà văn vẫn thế, vẫn trẫm tĩnh, khiêm tốn và kiệm lời và nổi tiếng trong văn giới về sự điềm đạm, khiêm nhường Nhà văn không quan tâm đến số lượng, cũng không uốn cong ngòi bút, bởi nữ văn sĩ đã từng cho

rằng "yếu tố quan trọng nhất của nhà văn là nội lực Có nội lực rồi thì khi viết

không cần cố gắng gồng mình, chỉ cần cẩn thận Đôi khi đọc lại truyện của chính mình, tôi cũng ngạc nhiên, không hiểu vì sao mình lại viết được thế "

[49] Điều đặc biệt, Lê Minh Khuê không thích việc trả lương để ngồi viết

văn, bởi nhà văn từng nghĩ: "Nhà văn phải năng động, luôn đương đầu với

mọi chuyện, và khi ngồi viết cảm thấy sung sướng, vì đã dành được một chút thời giờ cho công việc mình yêu thích" Và với chị "Viết cũng như là sống vậy Mình viết ra, chỉ mong có bạn bè thân thiết, con mình đọc, tại thời điểm này, là thắng rồi" Nhiều lúc chị cảm thấy hạnh phúc vì được sống và viết,

35

viết với tất cả bút lực để nói lên những tâm sự, những trăn trở của mình "Nhà

văn thường viết cho những điều của bản thân mình, muốn nói ra một cái gì

mà mình không thể nói ở những lĩnh vực khác Khi viết ra một cái gì đấy chỉ

độ 10 người đọc cẩn thận là đã hạnh phúc" [49] Cũng như nhiều nhà văn

khác, Lê Minh Khuê không ngần ngại bám sát vào những ngõ ngách, những mặt trái, góc khuất của hiện thực cuộc sống Nhiều truyện ngắn đã hấp dẫn người đọc bởi nhiều tin tức, sự kiện như được cắt ra từ các mẫu tin trên báo

chí hàng ngày Nhưng từ những "chất liệu thô" của thời cuộc, nhà văn biết

cách gạn lọc và nâng cấp lên thành những vấn đề nhân sinh đáng suy ngẫm Đằng sau những thông tin, sự vụ, nhà văn dường như đang nhìn thấy rõ mồm một những câu chuyện về cuộc sống con người, những chuẩn mực đạo đức của xã hội, văn hóa của một thời đang đảo lộn gay gắt Nhưng lúc nào trong những trang văn ấy cũng có một cái ngưỡng để níu giữ con người đứng lại bên bờ của những giá trị nhân văn Đó cũng là niềm trăn trở thường trực của nhà văn trong việc xác lập những giá trị tinh thần mới, vừa thiết thực lại vừa gần gũi với đời sống hôm nay, nhưng vẫn đáp ứng được những chuẩn mực nhân văn muôn thuở Có lẽ với chị, bên cạnh tài năng và nội lực còn cần đến

cả trái tim và tấm lòng của người cầm bút

Đọc những trang văn của Lê Minh Khuê, người đọc dễ dàng cảm nhận được từng hơi thở nóng hổi của sự sống, của tình người và tình đời hòa quyện

vào nhau Truyện ngắn Những người đàn bà, Một chiều xa thành phố, Dòng sông, đều tập trung thể hiện những biến động trong cuộc sống đến

tâm hồn con người như dòng sông bên lở bên bồi, khi trong khi đục, lúc bình

yên lúc nổi sóng Đó là Kim trong Dòng sông đã thay đổi tâm tính một cách

đáng ngạc nhiên trong con mắt của những người thân Cô lao vào đồng tiền một cách đam mê kỳ lạ, và cuối cùng cô bị chính đồng tiền quật lại Sự thăng bằng mà chính cô tìm lại được là nhờ sự bình tĩnh và cách biết gìn giữ những nền tảng đạo lý gia đình của người mẹ, người anh và bạn bè Hay Thùy trong

36

Những người đàn bà là một trí thức nhưng sống khổ hạnh Cô là một người

tốt, đam mê công việc nhưng trong quan hệ với mọi người cứ bị trượt đi, kể

cả chồng Sau bao cay đắng của cuộc đời và nhờ tình người của mọi người xung quanh, Thùy nhận ra bấy lâu nay mình sống chưa đúng nghĩa với cuộc sống con người, mình bị đè nặng bởi nhiều thành kiến, bị ràng buộc bởi những khuôn sáo vô lý Cũng may sự mách bảo của cuộc sống đã giúp chị thoát ra khỏi sự giam hãm vô hình để tìm lại chính mình Chính sự nỗ lực không mệt mỏi trong hành trình sáng tạo nghệ thuật, nên càng ngày Lê Minh Khuê càng để lại nhiều ấn tượng sâu đậm trong tình cảm của người đọc và khẳng định được vị trí, bản lĩnh, tài năng và phong cách của mình trên văn

đàn Mỗi truyện ngắn chị viết ra như là sự vắt kiệt nguồn lực của mình để

dâng hiến vẻ đẹp cho cuộc sống Đặc biệt, tập truyện Một chiều xa thành phố

lấp lánh một hoài niệm đẹp, thức dậy ở người đọc một khát khao hướng thiện, vun xới những giá trị tinh thần cao đẹp vốn không bao giờ cạn kiệt ở mỗi con

người Hay với tập truyện Bi kịch nhỏ, nhà văn đã phát hiện ra căn bệnh vô

cảm của không ít người xung quanh, đang chà đạp lên đạo lý Viết về cái ác nhưng nhà văn không gây không khí u ám, tuyệt vọng bởi lẽ cuộc sống luôn

có mặt này mặt kia như một lẽ tất nhiên Sự phê phán của nữ văn sĩ dù quyết liệt nhưng không bạo liệt, và nỗi buồn của mỗi câu chuyện nhà văn kể không làm người đọc rối trí Nó như có một cái gì đó đang thanh lọc tâm hồn con người dù phải đối diện với những điều nhức nhối nhất của nhân tình thế thái Chính vì vậy, lắng đọng sau mỗi trang sách của Lê Minh Khuê là vẻ đẹp những trang đời với những cảm xúc ngọt ngào, sâu lắng, thấm đẫm giá trị nhân văn về lẽ sống và tình người Phải chăng, có được điều đó là nhờ vào tài năng và ý thức trách nhiệm lớn lao của một nhà văn chân chính

Trong sự nghiệp cầm bút của mình, Lê Minh Khuê chưa bao giờ cho rằng văn chương là một cuộc chơi hay một trò giải trí Nhà văn quan niệm, văn chương là nơi có thể đem đến cho mình niềm vui được chia sẻ và cảm