Xây dựng phương pháp rèn luyện kỹ năng cho học sinh lớp 11 trên cơ sở các bài tập tin học

Nguyễn Anh Quốc - [Xây dựng phương pháp rèn luyện kỹ năng cho học sinh lớp 11 trên cơ sở các bài tập Tin học] CHƯƠNG 1 CƠ SỞ L LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC H NH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KỸ N

Trang 1

TRÊN CƠ SỞ CÁC BÀI TẬP TIN HỌC

CBHD : PGS.TS Lê Văn Sơn SVTH : Nguyễn Anh Quốc LỚP : 09SPT (2009-2013) NGÀNH : Sƣ phạm Tin

Đà Nẵng 05/2013

Trang 2

1 Những nội dung trong luận văn này là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy PGS.TS Lê Văn Sơn

2 Mọi sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo, hay gian trá, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Anh Quốc

Trang 3

Nẵng đã truyền đạt những kinh nghiệm quý báu cho em trong những năm học vừa qua

Đặc biệt xin em xin chân thành cảm ơn thầy PGS.TS Lê Văn Sơn đã trực tiếp hướng dẫn, góp ý, giúp đỡ tận tình em trong suốt thời gian thực hiện khóa luận này

Để có được kết quả như ngày hôm nay, em xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu, các thầy (cô) và các em học sinh trường Trung học phổ thông Phạm Phú Thứ, nơi em thực tập đã tận tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho em hoàn thành

đề tài của mình Đặc biệt là cô Nguyễn Thị Anh Thư đã tận tình giúp đỡ, đóng góp những ý kiến trong suốt quá trình em đi thực tập và điều tra thực tế tại trường Bên cạnh đó cũng không thể không kể đến sự giúp đỡ, động viên về vật chất cũng như tinh thần gia đình, người thân và bạn bè Chính những sự quan tâm này đã tiếp thêm cho em nghị lực, giúp em hoàn thành tốt khóa luận của mình

Tuy nhiên, trong quá trình hoàn thành đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót Em mong nhận được nhiều ý kiến nhận xét, đánh giá của quý thầy (cô) trong hội đồng phản biện để đề tài được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn

Đà Nẵng, tháng 05/2013

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Anh Quốc

Trang 4

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

3.1 Khách thể nghiên cứu 3

3.2 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

6.1 Nghiên cứu lý thuyết 3

6.2 Nghiên cứu thực nghiệm 3

7 Những đóng góp mới của đề tài 4

8 Cấu trúc của khóa luận 4

9 Lịch trình làm việc 4

CHƯƠNG I: CƠ SỞ L LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC H NH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT 6

1.1 Cơ sở lý luận của việc rèn luyện kỹ năng thực hành 6

1.1.1 Khái niệm kỹ năng thực hành 6

1.1.2 Vai trò của kỹ năng thực hành trong dạy học tin học 8

1.1.3 Kỹ xảo 9

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng thực hành 11

1.2.1 Mục tiêu dạy học môn tin học 11

1.2.1.1 Mục tiêu giáo dục 12

1.2.1.2 Đặc điểm của môn tin học 13

1.2.1.3 Vị trí của môn tin học 14

1.2.2 Đặc điểm năng lực nhận thức và năng lực thực hành của học sinh trong trường THPT 16

1.2.3 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng thực hành Tin học trong trường THPT 18

1.3 Các kỹ năng thực hành cần rèn luyện 19

Trang 5

1.3.1.2 Phương diện giải thuật 21

1.3.1.3 Phương diện dữ liệu 21

1.3.1.4 Phương diện quá trình 22

1.3.1.5 Phương diện kết quả 24

1.3.1.6 Phương diện máy tính điện tử 26

1.3.1.7 Phương diện giải quyết vấn đề 27

1.3.2 Kỹ năng tin học hóa các bài toán thực tiễn 29

1.3.3 Vận dụng tri thức tin học vào hoạt động thực tiễn khác 31

1.4 Vai trò của hoạt động lập trình trong việc rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh 33

K T LU N CH NG I 35

CHƯƠNG II: TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC BÀI THỰC HÀNH CHO HỌC SINH LỚP 11 THPT 36

2.1 Nội dung chương trình các bài thực hành tin học 11 36

2.1.1 Nội dung 36

2.1.2 Yêu cầu 37

2.2 Quy trình rèn luyện kỹ năng 37

2.2.1 Tìm hiểu nội dung bài toán 37

2.2.2 Xây dựng giải thuật 38

2.2.3 Thực hiện xây dựng chương trình 39

2.2.4 Thực hiện chương trình (chạy chương trình) 40

2.3 Các bước của bài thực hành 40

2.4 Yêu cầu đối với bài thực hành 42

2.5 Phân tích đặc điểm các bài tập và thực hành để rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh 43

K T LU N CH NG 2 53

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 54

3.1 Mục đích thực nghiệm 54

3.2 Đối tượng thực nghiệm 54

3.3 Nội dung thực nghiệm 54

Trang 6

3.4.2 Thống kê 57

3.4.3 Nhận xét về kết quả điều tra 59

3.4.4 Những khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy và học các bài tập và thực hành 60

3.5 Giáo án đã soạn 61

3.5.1 Giáo án 1 61

3.5.2 Giáo án 2 65

3.6 Phương pháp thực nghiệm 70

3.7 Xử lý và phân tích kết quả thực nghiệm 71

K T LU N CH NG 3 75

PH N KẾT LUẬN 76

PHỤ LỤC 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

Trang 7

TT Từ viết tắt Từ viết đầy đủ

Trang 8

Số hiệu bảng Tên bảng Trang 3.1 Bảng tần số học sinh đạt điểm X i (lần 1) 69 3.2 Bảng tần suất % học sinh đạt điểm X i (lần 1) 69

3.4 Bảng tần số học sinh đạt điểm X i (lần 2) 71 3.5 Bảng tần suất % học sinh đạt điểm X i (lần 2) 71

Trang 9

Số Tên hình vẽ Trang 3.1 Biểu đồ điểm số học sinh đạt điểm X i (lần 1) 69 3.2 Đồ thị tần suất số % học sinh đạt điểm X i (lần 1) 70 3.3 Biểu đồ điểm số học sinh đạt điểm X i (lần 2) 71 3.4 Đồ thị tần suất số % học sinh đạt điểm X i (lần 2) 72

Trang 10

Nguyễn Anh Quốc - [Xây dựng phương pháp rèn luyện kỹ năng cho học sinh lớp

11 trên cơ sở các bài tập Tin học]

LỜI MỞ Đ U

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay, khoa học và kỹ thuật phát triển với tốc độ rất nhanh Người ta ước tính r ng cứ sau 8 năm thì tri thức của nhân loại được tăng lên gấp đôi Từ khi chiếc MTĐT đầu tiên ra đời đã mở ra một k nguyên phát triển rực rỡ của CNTT

Những thành tựu to lớn của CNTT đang thâm nhập sâu rộng vào hầu hết các ngành kinh tế quốc dân, vào mọi l nh vực sản xuất, dịch vụ, văn hoá và nghệ thuật, khoa học và giáo dục, vào mọi cơ quan quản lý các cấp và mọi gia đình Điện tử và Tin học làm biến đổi sâu s c đến lối sống và phong cách tư duy của con người Xã hội thông tin đang đặt ra các yêu cầu rất cao đối với các hoạt động trí tuệ của toàn

xã hội

Mọi tiến bộ khoa học kỹ thuật cuối c ng cũng đi vào giáo dục và đặt ra cho giáo dục những nhiệm vụ mới Sự b ng nổ của khoa học công nghệ, sự b ng nổ của thông tin đòi hỏi nhà trường phải tạo nên những con người thông minh, sáng tạo Việt Nam, những thành công của sự nghiệp đổi mới trong hơn hai thập niên qua đã tạo tiền đề cho việc ứng dụng các thành tựu của CNTT vào trong nhà trường Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước nh m đưa nước ta theo kịp nhịp độ phát triển của thế giới trong xu hướng hội nhập với nền kinh tế toàn cầu đòi hỏi thế hệ tr phải sử dụng thành thạo các ứng dụng của CNTT vào

l nh vực công tác của mình trong tương lai Nhiều quan niệm cho r ng Không biết Tin học coi như bị m chữ lần thứ hai Việc dạy Tin học cũng quan trọng như việc xoá m chữ

Tin học là một môn khoa học công cụ, tri thức và kỹ năng Tin học được áp dụng rộng rãi, h trợ đ c lực cho rất nhiều ngành khoa học khác nhau trong hầu hết

l nh vực của đời sống, và là một thành phần không thể thiếu của trình độ văn hoá phổ thông của con người trong thời đại mới Bởi vậy, dạy Tin học cho học sinh không ch truyền thụ nội dung đơn giản, mà phải hướng cho học sinh những nhận thức, những hiểu biết ngang tầm thời đại, phải luyện cho học sinh luôn tự tìm tòi,

Trang 11

khám phá những l nh vực mới của nhân loại, góp phần phát triển tư duy nhận thức của học sinh; rèn luyện cho học sinh khả năng vận dụng kiến thức Tin học vào thực tiễn Từ đó, giáo dục kỹ thuật tổng hợp và hướng nghiệp cho học sinh

Hiện nay, môn Tin học đã trở thành môn học b t buộc trong nhà trường phổ thông và có tăng thêm thời lượng Đây là một thuận lợi rất lớn cho việc tiến hành giảng dạy Học sinh s nghiêm túc và có trách nhiệm hơn khi học môn học Nhà trường có cơ sở pháp lí để đầu tư về trang thiết bị, phòng máy, triển khai các hoạt động ngoại khoá liên quan Tuy nhiên, đa số trang thiết bị dạy học ở phòng máy ở hầu hết các cơ sở đào tạo hiện tại chưa đáp ứng được nhu cầu triển khai chương trình dạy Tin học Do vậy việc giảng dạy thực hành, đổi mới phương pháp dạy học còn nhiều khó khăn Mặt khác có tiến hành các buổi thực hành trên phòng máy thì chất lượng cũng chưa cao Giáo viên còn chưa quan tâm đến học sinh đạt được những kỹ năng gì qua các buổi thực hành Vì vậy đa số học sinh lớp 11 THPT còn non kém về kỹ năng lập trình

Quá trình dạy học không ch trang bị cho học sinh vốn kiến thức để hình thành thế giới quan mà còn rèn luyện cho các em năng lực nhận thức và năng lực hành động Bởi vì chúng ta cần đào tạo nên những con người lao động mới vừa n m vững lý thuyết vừa có năng lực thực hành với kỹ năng vững vàng Do vậy nhất thiết phải rèn luyện cho học sinh các kỹ năng cơ bản, đặc biệt là kỹ năng thực hành Nhận thức được tầm quan trọng của việc dạy Tin học trong việc giáo dưỡng và giáo dục hướng nghiệp cho học sinh, qua đó thấy được thực trạng dạy và học Tin học ở trường phổ thông Mong muốn đóng góp một phần rất nhỏ về phương pháp dạy học một môn học còn rất mới m trong nhà trường THPT Đó chính là lý do tôi

tiến hành nghiên cứu đề tài “ d u c c

Trang 12

3.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh lớp 11 trường THPT Phạm Phú Thứ - thôn An Ngãi Đông - xã Hòa

Sơn - huyện Hòa Vang - Thành phố Đà Nẵng

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quá trình tổ chức dạy học các bài dạy thực hành Tin học 11 để rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức dạy học các bài thực hành Tin học theo hướng đổi mới bảo đảm các yêu cầu về sư phạm thì s hình thành, rèn luyện và phát triển được kỹ năng thực hành lập trình cho học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu tổng hợp cơ sở lý luận về hình thành và phát triển kỹ năng trong giảng dạy thực hành Tin học ở trường THPT

Xác định cơ sở và hệ thống các kỹ năng thực hành cơ bản cần rèn luyện cho học sinh

Nghiên cứu cách tổ chức dạy học các bài thực hành Tin học để rèn luyện và phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh

Thiết kế mẫu giáo án giảng dạy bài thực hành Tin học 11 (Bài tập và thực hành 5)

Thực nghiệm sư phạm

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu, bài giảng về phương pháp dạy học Tin học

Nghiên cứu các tài liệu giáo dục học, tâm lý học, các tài liệu về phương pháp dạy học môn Toán, Vật lý, để từ đó áp dụng vào giảng dạy Tin học

Nghiên cứu các tài liệu về ngôn ngữ lập trình Turbo Pascal

Nghiên cứu khối lượng kiến thức được học về lập trình b ng ngôn ngữ Pascal

và thực trạng dạy học thực hành Tin học ở trường THPT

6.2 Nghiên cứu thực nghiệm

Trang 13

Tiếp xúc với giáo viên và học sinh THPT để trao đổi các vấn đề liên quan đến việc dạy học, truyền thụ tri thức Tin học, nhất là dạy học lập trình cho học sinh THPT

Thực nghiệm sư phạm

Xử lý số liệu thu được b ng phương pháp thống kê toán học

7 Những đóng góp mới của đề tài

Khóa luận là công trình nghiên cứu việc tổ chức dạy học các bài thực hành Tin học để rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh Sau đây là những đóng góp mới của đề tài:

 Xác định được hệ thống kỹ năng thực hành cần rèn luyện cho học sinh lớp 11 THPT

 Bước đầu xác định được quy trình rèn luyện kỹ năng thực hành

 Xác định cách tổ chức dạy học các bài thực hành để rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh

 Xây dựng mẫu giáo án của bài thực hành 5 trong SGK Tin học 11

8 Cấu trúc của khóa luận

 Mở đầu: Giới thiệu sơ lược về đề tài, hướng nghiên cứu và những đóng góp của đề tài

 Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc hình thành và phát triển kỹ năng thực hành cho học sinh trong dạy học Tin học ở trường THPT

 Chương 2: Tổ chức dạy học các bài thực hành cho học sinh lớp 11 THPT

 Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

 Phần kết luận: Nêu ra những nhận xét về kết quả đạt được, những hạn chế của đề tài và từ đó đưa ra hướng phát triển cho đề tài

Trang 14

2 Tháng 2 2 13 - Viết lời mở đầu

- Viết chương I

- Lời mở đầu, chương I được thông qua

3 Tháng 3 2 13 - Viết chương II và chương III

- Chương II và chương III được thông qua

Trang 15

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ L LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC H NH THÀNH VÀ

PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG THỰC HÀNH CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT

1.1 Cơ sở lý luận của việc rèn luyện kỹ năng thực hành

1.1.1 Khái niệm kỹ năng thực hành

Kỹ năng là một vấn đề được nhiều nhà tâm lý học, giáo dục học quan tâm Xung quanh khái niệm kỹ năng đã có rất nhiều cách định ngh a khác nhau

Trong Tâm lý học có hai quan niệm về kỹ năng:

 Quan niệm thứ nhất chú trọng khía cạnh cách thức hành động, coi việc

n m được cách thức hành động là có kỹ năng Đại diện cho quan niệm này là các tác giả: Ph.N Cônôbôlin, V.A Crutetxki, V.X Cudin, A.G Covaliop cho r ng kỹ

năng là phương thức thực hiện hoạt động đã được con người n m vững [1]

 Quan niệm thứ hai coi kỹ năng không đơn thuần là mặt kỹ thuật của hành động mà còn là một biểu hiện năng lực của con người Đại diện cho quan niệm này có N.Đ.Lêvitốp, K.K Platônốp, A.V Pêtrôpxki, F.K Kharlamốp Kỹ năng theo quan niệm này vừa có tính ổn định, lại vừa có tính mềm d o, tính linh hoạt và tính mục đích Chẳng hạn, A.V Pêtrôpxki xem kỹ năng là năng lực sử dụng các tri thức, các dữ kiện hay khái niệm đã có, năng lực vận dụng chúng để phát hiện những thuộc tính bản chất của sự vật và giải quyết thành công những nhiệm vụ lý luận hay

thực hành xác định [1]

Trong Lý luận dạy học, kỹ năng thường được quan niệm là khả năng của con

người thực hiện có hiệu quả hành động tương ứng với các mục đích và điều kiện trong đó hành động xảy ra Kỹ năng bao giờ cũng có tính khái quát và được sử dụng trong những tình huống khác nhau

Theo từ điển Việt Nam thì Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức

thu nhận được vào thực tế [2]

Về bản chất thì các quan niệm trên về kỹ năng không mâu thuẫn nhau l m Sự

Trang 16

khác nhau là ở ch mở rộng hay thu hẹp phạm vi triển khai của một kỹ năng hành động trong các tình huống, công việc khác nhau

Kỹ năng có thể được định ngh a như sau: Kỹ năng là khả năng của con người

thực hiện một cách có hiệu quả một công việc nào đó để đạt được mục đích đã xác định

b ng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức hành động ph hợp với điều kiện, hoàn cảnh và phương tiện nhất định

Theo từ điển Việt Nam thì Thực hành là làm để áp dụng lý thuyết vào thực

tế [3]

Khái niệm thực hành có nhiều cách diễn đạt khác nhau, nhưng đều thống nhất hiểu thực hành là một động từ mà ở đó có hai điểm chính cần chú ý:

 Một là, thực hành g n liền với những hành động, hoạt động của con

người được biểu hiện b ng các thao tác cụ thể, tác động lên đối tượng lao động nào

đó nh m biến đổi chúng theo mục đích đã định đây, hoạt động được hiểu ở ngh a rộng hơn so với hành động, trong hoạt động gồm có nhiều hành động

 Hai là, thực hành là một biểu hiện của việc vận dụng lý thuyết vào thực

tiễn Đây không phải là một hoạt động mang tính thuần túy của cơ b p mà nó đòi hỏi phải có sự tham gia của những hoạt động trí tuệ Hoạt động trong thực hành mang tính mục đích rõ rệt, kiểm nghiệm và n m vững lý thuyết hơn là mục đích chủ yếu

Từ hai khái niệm Kỹ năng và Thực hành có thể hiểu: Kỹ năng thực hành trong dạy học (đối với học sinh) là khả năng học sinh thực hiện có kết quả các thao tác hành động trong việc áp dụng tri thức đã học vào thực tế

Dựa vào định ngh a trên ta thấy kỹ năng thực hành có đặc điểm là:

 Có kiến thức vững ch c về lý thuyết

 Khả năng thực hiện các thao tác hành động theo một quy định

 Khả năng vận dụng khám phá biến đổi về các quy trình, các vấn đề về

lý luận vào thực tiễn

 Kết quả thực hiện phải đạt được mục tiêu đề ra Như vậy kỹ năng thực hành không phải là phạm tr trừu tượng mà nó là những

Trang 17

thao tác, hành động cụ thể của chủ thể hành động, trường hợp này chủ thể là học sinh, nh m đạt được kết quả đã đề ra theo mục tiêu dạy học, đó là việc áp dụng những kiến thức đã học vào tình huống mới có ý ngh a

1.1.2 Vai trò của kỹ năng thực hành trong dạy học Tin học

Mục đích của nền giáo dục Việt Nam hiện nay là: Thực hiện giáo dục toàn diện nh m nâng cao năng lực sản xuất cho nền sản xuất hiện đại, đó là những con người có kiến thức ngang tầm thời đại, có ph m chất đạo đức, tư duy sáng tạo và năng lực thực hành giỏi, có ý thức vươn lên trong học tập, rèn luyện lập thân, lập nghiệp Là một người lao động thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa thì không ch

có kiến thức mà còn phải có ý thức kỷ luật, kỹ năng thực hành giỏi, lòng say mê nghề nghiệp Những ph m chất năng lực này đã được trang bị từ khi ngồi trên ghế nhà trường Do đó việc hình thành kỹ năng cho học sinh trong quá trình dạy học là quá trình từng bước hoàn thành mục tiêu của nền giáo dục

Mục tiêu dạy học ở THPT được xác định căn cứ vào mục tiêu giáo dục THPT Mục tiêu giáo dục nh m vào việc giáo dục toàn diện nhân cách học sinh: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục th m mỹ, giáo dục thể chất và giáo dục kỹ năng

Để đạt được mục tiêu giáo dục toàn diện, quá trình dạy học cần tác động lên cả ba mặt đời sống tâm lý học sinh: mặt nhận thức, mặt xúc cảm, tình cảm (hay thái độ)

và mặt hành động Chính vì thế, mục tiêu dạy học được xác định thường bao gồm

ba nhóm yêu cầu bồi dưỡng nhân cách toàn diện: yêu cầu về nhận thức (tri thức),

yêu cầu về xúc cảm, tình cảm (thái độ) và yêu cầu về hành động (kỹ năng) [7]

Trong nhà trường, ba nhóm yêu cầu này thường được xác định và s p xếp theo thứ tự như sau:

1 Hệ thống những tri thức cần n m

2 Hệ thống những kỹ năng học tập và sinh hoạt cần rèn luyện

3 Hệ thống những giá trị (thái độ) thích hợp cần bồi dưỡng

Ba nhiệm vụ này có mối quan hệ biện chứng, thúc đ y lẫn nhau, được thể hiện:

 Nhiệm vụ thứ nhất là cơ sở của nhiệm vụ thứ hai, nhiệm vụ thứ ba; bởi

Trang 18

l , học sinh ch thực hiện các thao tác trí tuệ khi các em tiến hành l nh hội và vận dụng hệ thống các tri thức Thế giới quan, những ph m chất nhân cách được hình thành ở các em có đúng đ n hay không lại t y thuộc vào những tri thức mà các em

l nh hội có chính xác, khoa học hay không

 Nhiệm vụ thứ hai là điều kiện của nhiệm vụ thứ nhất và nhiệm vụ thứ ba; điều đó thể hiện ở ch một khi trí tuệ của các em phát triển, các em biết phương pháp học thì chính sự phát triển trí tuệ đó giúp các em có thể l nh hội tri thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo và những ph m chất nhân cách tốt hơn

 Nhiệm vụ thứ ba vừa là mục đích, kết quả của nhiệm vụ thứ nhất và nhiệm vụ thứ hai, lại vừa trở thành động lực thúc đ y nhiệm vụ thứ nhất và nhiệm

vụ thứ hai phát triển Mục đích cuối c ng của quá trình học sinh l nh hội tri thức là

để nh m hình thành quan điểm, tư tưởng đúng về thế giới xung quanh từ đó có thái

độ và hành động đúng đ n đối với thế giới, tức mục đích của việc học chữ là để học làm người, học sinh ch thực hiện các thao tác trí tuệ để l nh hội tri thức, rèn luyện

kỹ năng, kỹ xảo tốt một khi các em có ý thức, thái độ học tập đúng đ n [7]

Trong dạy học, giáo viên phải đồng thời thực hiện tốt cả 3 nhiệm vụ nói trên; trong đó nhiệm vụ hình thành và phát triển kỹ năng là rất cần thiết Đây là nhiệm vụ khó khăn vì năng lực ở đây là sự tổng hợp, việc xây dựng đòi hỏi cả một quá trình Tin học là một môn học liên quan đến máy tính, tuy nhiên không đồng nhất việc học kỹ năng ở đây với kỹ năng học nghề sử dụng máy tính Học kỹ năng ở đây trước hết là để biết và hiểu các vấn đề trong chu n kiến thức được tốt hơn, sau đó mới có thể vận dụng được kỹ năng để làm được một số công việc nhưng cũng ch với những công việc đơn giản phục vụ học tập Bên cạnh trang bị cho học sinh một lượng lớn kiến thức lý thuyết chúng ta còn phải rèn luyện cho các em kỹ năng thực hành tương ứng Vì kỹ năng thực hành là công cụ để học sinh tự lực nghiên cứu Tin học và áp dụng các thành tựu của Tin học vào đời sống thực tiễn

1.1.3 Kỹ xảo

Theo giáo trình Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm thì: kỹ xảo là hành

động đã được củng cố và tự động hóa nhờ luyện tập [6]

Trang 19

Theo wiktionary thì: kỹ xảo là kỹ năng đạt đến mức độ thành thạo, rất khéo

léo [4]

Mọi hành động của con người là hành động có ý thức Cho nên mục đích và các hành động được ý thức ngay từ đầu Nhưng không phải mọi lúc và mọi khâu của hành động, ý thức bao giờ cũng có mặt Cho nên trong một chu i hành động, có những khâu, những thành phần không có hoặc có ít sự tham gia của ý thức Thành phần tự động hoá đó là kỹ xảo Vậy, kỹ xảo là hành động đã được củng cố và tự động hoá

Kỹ xảo có các đặc điểm như sau:

 Kỹ xảo không bao giờ thực hiện đơn độc, tách rời khỏi hành động có ý thức phức tạp Một hành động có ý thức có nhiều kỹ xảo và kỹ xảo ở nhiều l nh vực khác nhau thì hành động có ý thức đó càng có nhiều thuận lợi về mặt biện pháp Cho nên, trong hành động có ý thức, kỹ xảo quan hệ nhiều đến biện pháp hoàn thành hành động mà không quan hệ đến mục đích và cách thức hành động

 Mức độ tham gia của ý thức ít, thậm chí có khi cảm thấy không có sự tham gia của ý thức Nhưng không tuyệt đối, mà ý thức luôn luôn thường trực, lúc

có vấn đề ý thức xuất hiện ngay Nhờ đó, ý thức được tập trung vào mặt phức tạp và sáng tạo của hành động, phạm vi bao quát rộng hơn

 Không nhất thiết phải theo dõi b ng m t, mà kiểm tra b ng cảm giác vận động Do đó, tầm tri giác được mở rộng, tăng tính chính xác và độ nhạy của tri giác

 Động tác thừa bị loại trừ, những động tác cần thiết ngày càng chính xác, nhanh và tiết kiệm Do đó làm cho hành động tốn ít năng lượng, tăng tốc độ hoàn thành công việc, có năng suất cao, kết quả đều, chất lượng cao

 Thống nhất giữa tính ổn định và tính linh hoạt ngh a là kỹ xảo không nhất thiết phải g n liền với một đối tượng và tình huống nhất định Kỹ xảo có thể di

chuyển dễ dàng tu theo mục đích và tính chất chung của hành động [6]

Để hình thành kỹ xảo cần đảm bảo các bước cơ bản sau:

 Một là phải làm cho học sinh hiểu biện pháp hành động

Trang 20

Hiểu được biện pháp hành động có thể thông qua các cách như: cho học sinh quan sát hành động mẫu, kết quả mẫu, hướng dẫn, ch v , hoặc kết hợp các cách nói trên Khi hướng dẫn, cần lưu ý giúp học sinh n m được cách thức, lề lối, quy t c, phương tiện để đạt kết quả Trong quá trình đó, điều quan trọng là giúp học sinh ý thức được các thủ thuật then chốt từng khâu, từng lúc và từng hoàn cảnh

 Hai là luyện tập Trong khi luyện tập cần đảm bảo các điều kiện sau:

 Cần làm cho học sinh biết chính xác mục đích của việc luyện tập

 Theo dõi tính chính xác của việc thực hiện, để không củng cố những sai sót, lệch lạc, biết đối chiếu, kiểm tra so với mô hình của hành động mẫu

 Phải đủ số lần luyện tập: nếu chưa đủ thì kỹ xảo chưa đủ ở mức củng cố Điều này s dẫn đến dễ bị phá vỡ, nhiều hơn nữa s gây nên thái độ tiêu cực, làm giảm sự chú ý

 Bài tập phải là một hệ thống xác định, theo một sự kế tục hợp lý, có

kế hoạch rõ ràng và phức tạp hóa dần

 Quá trình luyện tập không được ng t quãng trong một thời gian dài

 Ba là tự động hóa Tức là hành động được mô hình hóa và loại bỏ đi

những động tác thừa và ngày càng trở nên chính xác hơn Khi đó cấu trúc hành

động s thay đổi về chất [6]

Trong các buổi thực hành, khi đã định hướng vào hành động, học sinh s cố

g ng làm thử để hoàn thành hành động và kiểm tra kết quả của hành động Nếu hành động có kết quả, chứng tỏ sự định hướng đúng và phương pháp hành động chính xác Phương pháp này được củng cố b ng cách làm đi làm lại nhiều lần Nếu hành động không có một kết quả thì sự định hướng và phương pháp hành động s được điều ch nh hay loại bỏ Quá trình đó không phải diễn ra một lần M i lần làm lại rút ra được kinh nghiệm, lựa chọn phương pháp tốt hơn, loại bỏ những phương pháp và tác động xấu, không cần thiết Từ đó s hình thành kỹ xảo cho học sinh

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng thực hành

1.2.1 Mục tiêu dạy học môn Tin học

Trang 21

Bộ môn Tin học phải c ng với các bộ môn khác tham gia thực hiện mục tiêu của nhà trường phổ thông là đào tạo thế hệ tr thành những người lao động có học vấn vững ch c, có nhân cách hoàn thiện và có năng lực bảo vệ, xây dựng đất nước phồn vinh Là một trong những môn thuộc l nh vực khoa học tự nhiên, bộ môn Tin học phải cung cấp những tri thức cơ bản, làm nền tảng để học sinh có thể tiếp tục đi sâu vào tìm hiểu và xây dựng khoa học Tin học hoặc tiếp thu những tri thức của các

l nh vực kỹ thuật công nghệ tiên tiến, nhất là các l nh vực của CNTT Vì vậy việc xác định mục tiêu dạy học môn Tin học phải xuất phát từ mục tiêu giáo dục Việt

Nam, từ đặc điểm và vị trí môn Tin học trong nhà trường [5]

1.2.1.1 Mục tiêu giáo dục

Mục tiêu giáo dục Việt Nam được Nghị quyết của Hội nghị lần thứ hai của Ban chấp hành trung ương Đảng khoá VIII khẳng định: Mục tiêu và nhiệm vụ của giáo dục là nh m xây dựng những con người và thế hệ g n bó với tư tưởng độc lập dân tộc và chủ ngh a xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng

và bảo vệ tổ quốc; công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá của dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa và văn hoá nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức

kỷ luật, có sức kho , là những người thừa kế xây dựng chủ ngh a xã hội vừa hồng, vừa chuyên như lời căn dặn của Bác Hồ

Luật giáo dục nước ta cũng đã cụ thể hoá tại chương II, mục 2 điều 23 là: Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, th m m và các kỹ năng cơ bản nh m hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ ngh a, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chu n

bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc

Môn Tin học, cũng như mọi môn học khác, căn cứ vào mục tiêu trên để xác định ra những nhiệm vụ cụ thể của môn học, tổ chức hoạt động đào tạo góp phần

Trang 22

thực hiện mục tiêu giáo dục mà Đảng và nhà nước đã đề ra [5]

1.2.1.2 Đặc điểm của môn Tin học

Việc xác định mục tiêu dạy học môn Tin phải căn cứ đặc điểm môn Tin học, bao gồm:

Đặc điểm thứ nhất là tính trừu tượng cao độ và tính thực tiễn phổ dụng:

 Tính trừu tượng của Tin học là ở ch nó nghiên cứu các phương pháp công nghệ và kỹ thuật xử lý thông tin một cách tự động Bản thân khái niệm thông tin đã là trừu tượng, quá trình xử lý thông tin (thu nhập, lưu trữ, biến đổi và truyền nhận) dựa trên những thành tựu của những ngành khoa học mang tính trừu tượng cao như Vật lý, Toán học, Lý thuyết thông tin, vì thế Tin học mang đặc điểm trừu tượng hoá cao độ

 Sự trừu tượng hóa trong Tin học diễn ra trên những bình diện khác nhau Có những khái niệm Tin học là kết quả của sự trừu trượng hóa những đối

tượng vật chất cụ thể, chẳng hạn khái niệm biến, khái niệm về mảng, bản ghi… Nhưng cũng có nhiều khái niệm là kết quả của sự trừu tượng hóa những cái trừu tượng đã đạt được trước đó, chẳng hạn những khái niệm tham biến hình thức, mảng

Ngày nay Tin học, nói rộng hơn là CNTT được coi là một trong những ngành mũi nhọn chiếm vị trí hàng đầu trong chính sách kinh tế, khoa học và công nghệ ở

Trang 23

những nước phát triển Sự phát triển nhanh chóng của kỹ thuật truyền thông đã đưa đến những chuyển biến to lớn và cơ bản trong công nghệ thiết lập các mạng Tin học

về việc hình thành trong thực tế các siêu xa lộ cao tốc thông tin như Intranet, Internet

Đặc điểm thứ hai là tính logic và tính thực nghiệm của Tin học: Khi xây dựng

những phần mềm, hay ngôn ngữ lập trình, người ta d ng suy diễn logic, xuất phát từ những dữ liệu chu n người ta xây dựng lên các các dữ liệu có cấu trúc

Khi trình bày môn Tin học trong nhà trường phổ thông, do đặc điểm lứa tuổi

và yêu cầu của từng cấp học, bậc học, nói chung là vì lý do sư phạm, người ta có thể châm chước, nhân nhượng về tính logic: mô tả (không định ngh a) một số khái niệm không phải là nguyên thuỷ, thừa nhận (không chứng minh) sự đúng đ n của chương trình sau một số phép thử với một số tập dữ liệu Tuy nhiên giáo trình Tin học phổ thông cũng vẫn mang tính logic, hệ thống: trí thức trước chu n bị cho tri thức sau,

tri thức sau dựa vào tri thức trước [5]

1.2.1.3 Vị trí của môn Tin học

Môn Tin học là môn học công cụ Do tính trừu tượng cao độ, Tin học có tính thực tiễn phổ dụng Những tri thức và kỹ năng Tin học c ng với những phương

pháp làm việc trong Tin học đã trở thành công cụ để học tập những môn học khác trong nhà trường, là công cụ của nhiều ngành khoa học khác, là công cụ để hoạt động trong đời sống thực tế và vì vậy là một thành phần không thể thiếu của trình

độ văn hóa phổ thông của con người mới Về mặt tri thức và kỹ năng môn Tin học trong nhà trường cần làm cho tất cả mọi học sinh tốt nghiệp phổ thông trung học đều nắm được những yếu tố cơ bản của Tin học, có khả năng ứng dụng CNTT như

công cụ học tập và hoạt động, có thể nhanh chóng bước vào những ngành nghề đòi hỏi sử dụng công nghệ này Cụ thể là học sinh có những hiểu biết vể Tin học và MTĐT, có khái niệm về thuật giải và làm quen với tư duy thuật giải Học sinh biết lập trình để giải những bài toán đơn giản, trước hết là những bài toán trong SGK Toán, Lý, Hóa, từ đó chu n bị những tri thức kỹ năng và phong cách làm việc cần thiết để sau này có thể đi sâu hơn về l nh vực lập trình Học sinh biết làm việc với

Trang 24

một số HĐH, một số phần mềm như soạn thảo văn bản, bảng tính điện tử…

Ngoài việc tạo điều kiện cho học sinh chiếm l nh những tri thức và kỹ năng

Tin học cần thiết, môn Tin học còn có tác dụng góp phần phát triển năng lực trí tuệ chung như phân tích, tổng hợp, trừu tượng hoá, khái quát hoá, rèn luyện những đức tính, phẩm chất của người lao động mới như tính cẩn thận, chính xác, tính kỷ luật, tính phê phán, tính sáng tạo Học sinh thấy rõ hiệu lực mạnh m của CNTT và

nhận thức được cần có những ph m chất nào của người lao động trong thời đại mới

Với những lý do trên, trong trường phổ thông Tin học giữ một vị trí hết sức quan trọng Việc xác định mục tiêu và nhiệm vụ của môn Tin học không thể không dính tới vị trí của môn học này trong nhà trường phổ thông

Để thực hiện được mục tiêu giáo dục chung, căn cứ vào đặc điểm và vị trí môn

Tin học, bộ môn Tin học ở trường phổ thông cần đạt được những mục tiêu cụ thể (hay những nhiệm vụ cụ thể) sau đây:

 Vũ trang cho học sinh những tri thức, kỹ năng cơ bản, cơ sở của Tin học, từ đại cương về Tin học đến phương pháp lập trình giải các bài toán trên một

ngôn ngữ lập trình nào đó Từ đó làm cho họ có khả năng, có kỹ năng khai thác những thành tựu mới của khoa học Tin học và vận dụng Tin học vào thực tiễn Tiến thêm một bước nữa, bộ môn Tin học phải cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản về những ứng dụng của Tin học vào trong các quá trình công nghệ, trong thông tin liên lạc, trong các quá trình sản xuất, trong quản lý kinh tế, xã hội, Đó chính là nhiệm vụ giáo dưỡng của bộ môn Tin học

 Trên cơ sở cung cấp những tri thức cơ bản, có hệ thống, bộ môn Tin học còn phải rèn luyện cho học sinh những năng lực trí tuệ chung như kỹ năng tư

duy trừu tượng, kỹ năng thực hành cần thiết Về tư duy, cần hình thành và phát triển các thao tác chủ yếu: tư duy logic, phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá, trừu tượng hoá Về thực hành cần chú trọng đến kỹ năng sử dụng máy tính, kỹ năng vận dụng Tin học vào thực tiễn Cũng cần chú ý luyện tập cho học sinh thói quen g n liền các thao tác tư duy với các kỹ năng thực hành như là một thể thống nhất trong hoạt động nhận thức Nếu làm tốt nhiệm vụ này, học sinh có thể tiếp tục tự lập học

Trang 25

tập một cách thường xuyên, học tập suốt đời một cách có hiệu quả

 Tin học là khoa học nghiên cứu về thông tin và những quá trình xử lý thông tin một cách tự động, các quy luật biến đổi thông tin tuân theo những quy luật

tự nhiên Vì vậy thông qua việc dạy Tin học mà hình thành cho học sinh những quan niệm, những phương thức tư duy và hoạt động đúng đắn, phù hợp với những quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng Đồng thời phải làm cho học sinh biết

sử dụng các tri thức Tin học để làm b ng chứng kiểm nghiệm những quan điểm đó

Từ đó có được nhân sinh quan khoa học trong lối sống, trong sự xây dựng nhân cách của người lao động, đạo đức ph m chất của người chiến s đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng con người khỏi sự m quáng, lạc hậu Đây chính là nhiệm vụ giáo dục của bộ môn Tin học

 Cuối cùng bộ môn Tin học phải đảm bảo chất lượng phổ cập, đồng thời phải có nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi Tin học, cung cấp cho đất

nước những nhân tài trong l nh vực CNTT

1.2.2 Đặc điểm năng lực nhận thức và năng lực thực hành của học sinh trong trường THPT

Tuổi đầu thanh niên là thời k đạt được sự trưởng thành về mặt thể lực, nhưng

sự phát triển cơ thể còn kém so với sự phát triển cơ thể của người lớn Tuổi thanh niên b t đầu thời k phát triển tương đối êm ả về mặt sinh lý

Sự phát triển của hệ thần kinh có những thay đổi quan trọng do cấu trúc bên trong của não phức tạp và các chức năng của não phát triển Cấu trúc của tế bào bán cầu đại não có những đặc điểm như trong cấu trúc tế bào não của người lớn Số lượng dây thần kinh liên hợp tăng lên, liên kết các phần khác nhau của vỏ não lại Điều đó tạo tiền đề cần thiết cho sự phức tạp hoá hoạt động phân tích, tổng hợp của vỏ bán cầu đại não trong quá trình học tập

Nội dung và tính chất của hoạt động học lập ở thanh niên học sinh khác rất nhiều so với hoạt động học tập của thiếu niên Sự khác nhau cơ bản không phải ở

ch nội dung học tập ngày một sâu hơn, mà là ở ch hoạt động học tập của thanh niên học sinh đòi hỏi tính năng động và tính độc lập ở mức độ cao hơn nhiều; đồng

Trang 26

thời cũng đòi hỏi, muốn n m được chương trình một cách sâu s c thì cần phát triển

tư duy lý luận

Thái độ của thanh niên học sinh đối với các môn học trở nên có lựa chọn hơn các em đã hình thành những hứng thú học tập g n liền với khuynh hướng nghề nghiệp Cuối bậc THPT các em đã xác định được cho mình một hứng thú ổn định đối với một môn học nào đó, đối với một l nh vực tri thức nhất định Hứng thú này thường liên quan với việc chọn một nghề nhất định của học sinh Hơn nữa, hứng thú nhận thức của thanh niên học sinh mang tính chất rộng rãi, sâu và bền vững hơn thiếu niên

Lứa tuổi học sinh THPT có tính chủ định phát triển mạnh ở tất cả các quá trình nhận thức:

 Tri giác có mục đích đã đạt tới mức rất cao Quan sát trở nên có mục đích, có hệ thống và toàn diện hơn Quá trình quan sát đã chịu sự điều khiển của hệ thống tín hiệu thứ hai nhiều hơn và không tách khỏi tư duy ngôn ngữ Tuy vậy, quan sát của thanh niên học sinh cũng khó có hiệu quả nếu thiếu sự ch đạo của giáo viên Giáo viên cần quan tâm để hướng quan sát của các em vào một nhiệm vụ nhất định, không vội vàng kết luận khi chưa tích luỹ đầy đủ các sự kiện

 tuổi thanh niên học sinh, ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ, đồng thời vai trò của ghi nhớ logic trừu tượng, ghi nhớ ý ngh a ngày một tăng rõ rệt (các em biết sử dụng tốt hơn các phương pháp ghi nhớ: tóm t t ý chính, so sánh đối chiếu ) Đặc biệt các em đã tạo được tâm thế phân hoá trong ghi nhớ Các em biết tài liệu nào cần nhớ từng câu từng chữ, cái gì cần hiểu

mà không cần nhớ Nhưng một số em còn ghi nhớ đại khái, chung chung, cũng có khi các em đánh giá thấp việc ôn tập tài liệu

 Do cấu trúc của não phức tạp, chức năng của não phát triển; do sự phát triển của các quá trình nhận thức nói chung, do ảnh hưởng của hoạt động học tập

mà hoạt động tư duy của thanh niên học sinh có thay đổi quan trọng Các em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập sáng tạo trong những đối tượng quen biết đã được học ở trường Tư duy của các em chặt ch hơn, có căn cứ

Trang 27

và nhất quán hơn Đồng thời tính phê phán của tư duy cũng phát triển Những đặc điểm đó tạo điều kiện cho học sinh lớn thực hiện các thao tác tư duy toán học phức tạp, phân tích nội dung cơ bản của khái niệm trừu tượng và n m được mối quan hệ nhân quả trong tự nhiên và trong xã hội Đó là cơ sở để hình thành thế giới quan

N m được quy trình thao tác thực hành nh m đạt được mục đích, điều cơ bản học sinh n m ch c kỹ năng, ghi nhớ và áp dụng lý thuyết, thực hiện các thao tác hành động gần như hoàn thiện Do đó năng lực thực hành của học sinh THPT cao so với học sinh trung học cơ sở

Tuy nhiên ở lứa tuổi học sinh THPT chưa phát huy hết năng lực độc lập suy ngh của bản thân, nhiều lúc còn kết luận vội vàng Vì vậy, việc giúp các em phát triển khả năng nhận thức là một nhiệm vụ quan trọng của giáo viên khi thực hiện các nội dung thực hành

Tóm lại, ở tuổi thanh niên mới lớn những đặc điểm chung của con người về mặt trí tuệ thông thường đã được hình thành và chúng vẫn còn được tiếp tục hoàn thiện [6]

1.2.3 Thực trạng của việc rèn luyện kỹ năng thực hành Tin học trong trường THPT

Môn Tin học đã trở thành môn học b t buộc trong nhà trường THPT và có tăng thêm thời lượng Qua đợt thực tập sư phạm ở trường THPT Phạm Phú Thứ, tôi được tìm hiểu về thực trạng dạy học thực hành Tin học của lớp 11 THPT và rút ra nhận xét như sau: việc rèn luyện các kỹ năng thực hành cho học sinh đang còn nhiều hạn chế vì một số lýdo sau đây:

 Thứ nhất, do phòng máy chưa đáp ứng được nhu cầu của việc thực hành (số lượng máy ít, có nhiều máy hư hỏng chưa kịp sửa chữa…) nên việc tổ chức và thực hiện các buổi thực hành còn gặp nhiều khó khăn M i tiết thực hành được tiến hành trong vòng 45 phút, nếu tổ chức không tốt s có rất nhiều học sinh

s không làm được việc gì trong giờ thực hành

 Thứ hai, mục đích lớn nhất của học sinh hiện nay là thi đậu vào đại học, nên việc đầu tư vào nghiên cứu môn Tin học hầu như ít được quan tâm Mặt khác,

Trang 28

không phải mọi gia đình đều có máy vi tính riêng cho con em Nhiều học sinh có máy hoặc tiếp xúc với máy ch sử dụng nhiều vào mục đích chơi các trò chơi chứ không phải là để học tập

1.3 Các kỹ năng thực hành cần rèn luyện

Từ đặc điểm và vị trí môn của học trong nhà trường THPT, từ thực tế của

môn Tin học trong trường THPT nước ta hiện nay, để đạt được nhiệm vụ dạy học Tin học trong trường THPT, thì người giáo viên cần lưu ý quan tâm rèn luyện cho

các em kỹ năng học tập Tin học bao gồm các nhóm kỹ năng sau:

 Kỹ năng nhận thức

 Kỹ năng thực hành

 Kỹ năng tổ chức hoạt động nhận thức

 Kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá

Tuy nhiên trong phạm vi đề tài tôi ch đề cập đến việc rèn luyện cho học sinh các kỹ năng thực hành, đây là kỹ năng cơ bản giúp các em trong học tập môn Tin học cũng như phục vụ cuộc sống sau này

Kết quả của việc tiếp thu những tri thức Tin học phải được thể hiện trong các chương trình lập trình giải các bài toán b ng máy tính, trong các khả năng ứng dụng Tin học của học sinh vào trong thực tiễn Bởi vậy, trong dạy học người thầy giáo cần quan tâm rèn luyện cho học sinh những kỹ năng thực hành trong Tin học bao gồm các nhóm kỹ năng sau:

 Kỹ năng vận dụng tri thức Tin học vào hoạt động lập trình

 Kỹ năng vận dụng tri thức Tin học vào giải các bài toán thực tiễn

 Kỹ năng vận dụng tri thức vào khai thác các thành tựu về Tin học

1.3.1 Kỹ năng vận dụng tri thức Tin học vào hoạt động lập trình

Ngôn ngữ lập trình Pascal chiếm một vị trí quan trọng trong bộ môn Tin học ở trường THPT Hoạt động lập trình có thể xem là hình thức chủ yếu của hoạt động Tin học đối với m i học sinh Nó chính là điều kiện để thực hiện tốt các mục đích của việc dạy học Tin học trong nhà trường THPT

Kỹ năng vận dụng tri thức có hiệu quả vào hoạt động lập trình của học sinh

Trang 29

được huấn luyện trong quá trình họ tìm thuật giải Quá trình này thường được tiến hành theo 4 bước: Tìm hiểu nội dung bài toán, xây dựng thuật giải, thực hiện xây dựng chương trình và thực hiện chạy thử trên máy để nghiên cứu thuật giải tìm được giai đoạn này, học sinh luôn được yêu cầu lựa chọn và phân tách hoạt động, vận dụng những hoạt động trí tuệ, những kiến thức, phương pháp, sử dụng một số tổ hợp các phương tiện, vận dụng những kỹ thuật xây dựng chương trình để kiến thiết thuật giải Để rèn luyện cho học sinh kỹ năng vận dụng tri thức vào hoạt động lập trình, người giáo viên cần chú ý dạy Tin học cho học sinh qua các phương diện:

 Phương diện ngôn ngữ

 Phương diện thuật giải

 Phương diện dữ liệu

 Phương diện kết quả

 Phương diện máy tính điện tử

 Phương diện quá trình

 Phương diện giải quyết vấn đề

1.3.1.1 P di ô ữ

phương diện ngôn ngữ, ta cần dạy cho học sinh theo quan điểm giao tiếp giữa người và máy b ng cách tạo ra những tình huống công việc mà giải quyết nó đòi hỏi phải biết được từ khoá nào, cấu trúc ngữ pháp của câu lệnh, cấu trúc dữ liệu

và cấu trúc chương trình Những tình huống như vậy là những dịp để giáo viên gợi động cơ học tập cho học sinh

Chẳng hạn, muốn tìm số lớn nhất trong ba số nguyên, ta viết chương trình để khi nhập vào ba số nguyên bất k thì màn hình s thông báo số lớn nhất trong ba số vừa nhập

Trang 30

Begin

Clrscr;

Write ('Nhap vao so nguyen thu 1: '); Readln(a);

Write ('Nhap vao so nguyen thu 2: '); Readln(b);

Write ('Nhap vao so nguyen thu 3: '); Readln(c);

đó chọn xem trong số các thuật giải đó thuật giải nào tốt nhất về một yêu cầu nào

đó

1.3.1.3 P di dữ i u

Thông tin cho máy tính bao gồm một tập hợp được chọn của các dữ liệu về bài toán được đặt ra, các kết quả mong muốn s được đưa ra từ đó Trong lập trình cần phải tuân theo quy t c h ng, biến, biểu thức phải tuân theo một kiểu dữ liệu nào đó Kiểu nào xác định tập các giá trị mà h ng phải phụ thuộc vào; một biến, một h ng,

Trang 31

một biểu thức có thể cho trong giá trị đó Khi ta khai báo kiểu dữ liệu thì máy tính xác định tập các giá trị của nó và các phép toán được d ng trong đó Khi xây dựng thuật giải, ta đã xác định tập các thao tác trên các đại lượng nào đó Quán triệt phương diện dữ liệu người thầy giáo cần rèn luyện cho học sinh những kỹ năng sau trong hoạt động lập trình:

 Kiểm tra dữ liệu khi nhập vào

 Sử dụng những thao tác thích hợp với từng kiểu dữ kiệu đó

 Xây dựng cấu trúc dữ liệu thích hợp với từng bài toán

mức cao hơn chương trình phải biết phân tích sai sót báo cho người sử dụng biết các sai sót khi họ đưa dữ liệu vào không đúng theo yêu cầu bài toán, nếu có thể thông báo cho họ biết bản chất của sai sót là gì Nếu chương trình không có khả năng kiểm tra dữ liệu khi vào thì có thể dẫn đến sai sót khi thực hiện

Nếu dữ liệu nhập vào mất nhiều công gõ bàn phím m i khi chạy thử thì ta nên

d ng các h ng để ghi nhớ chúng ngay từ khi soạn thảo và đến khi chạy thật thì ta bỏ chúng đi mà thay thế vào đó là các biến nhận giá trị thực tế, còn khi khai báo biến ta cần lưu ý đến miền giá trị để xác định kiểu dữ liệu cho chúng Chẳng hạn, đối với biến d ng để chứa tuổi của một người nên khai báo thuộc kiểu miền con từ 1 1

thì ta nên khai báo kiểu Byte mà không nên khai báo là kiểu nguyên (Integer) bởi

khai báo như vậy máy s dành nhiều ô nhớ để chứa biến nhớ đó, rất tốn bộ nhớ và làm cho chương trình xử lý chậm hơn

1.3.1.4 P di qu t ì

Khi học lập trình, nhiều học sinh ch chú ý tới kết quả bài toán mà không n m được quá trình thực hiện chương trình Nếu học sinh n m được quá trình thực hiện chương trình thì họ s tránh được những sai lầm ngộ nhận và s n m được từng bước của quá trình, kết quả làm việc của các cấu trúc lặp, lệnh làm việc với chương trình con…điều đó s giúp họ kiểm soát được các khả năng có thể xảy ra với dữ liệu khi làm việc Rèn luyện cho học sinh kỹ năng hiểu được câu lệnh điều kiện, vai trò của biến điều khiển, chu trình lặp, sự kết thúc chu trình, hoạt động của chương trình con khi có lời gọi đến nó N m được quá trình thực hiện chương trình là góp phần

Trang 32

xây dựng chương trình, thể hiện tính đúng đ n của chương trình giúp ta cải tiến chương trình làm cho một số phép toán mà chương trình phải thực hiện nhỏ dần đi, đồng thời giúp ta dễ dàng phát hiện ch sai của thuật giải hoặc dữ liệu khi kiểm thử chương trình Đối với phương diện này ở trên lớp giáo viên mô phỏng quá trình làm việc của các câu lệnh, ví dụ lệnh gán, lệnh r nhánh, lệnh lặp…Khi dạy học những lệnh này cần có những bài tập mà yêu cầu học sinh lập bảng mô phỏng thể hiện các bước của chương trình với các dữ liệu cụ thể

Chẳng hạn, khi dạy học với lệnh gán ta yêu cầu học sinh làm bài tập sau: Lập bảng mô phỏng việc thực hiện đoạn chương trình hoán vị 2 giá trị a = 3 , b = 8 như sau:

Trên phương diện quá trình, người thầy giáo cần rèn luyện cho học sinh kỹ năng xây dựng chương trình bao gồm phương pháp xây dựng chương trình từ trên xuống, phương pháp xây dựng chương trình từ dưới lên, bởi việc truyền thụ tri thức Tin học cho học sinh không ch dừng lại ở việc truyền thụ những kiến thức l t mà

ở đây ta phải lưu ý đến toàn bộ kiến thức xuyên suốt chương trình, phải cho học sinh tập dượt làm quen với kiến thức tổng hợp trong quá trình tổng hợp

Rèn luyện cho học sinh phương pháp xây dựng chương trình từ trên xuống có

Trang 33

ngh a là xuất phát từ bài toán lớn ta chia nó thành một số bài toán con

Qua từng bước triển khai và chi tiết hóa, chương trình ngày càng đi vào chiều sâu

Giả sử, ta cần viết chương trình C để làm bài toán T Nếu là bài toán phức tạp,

ta chia nó thành một số bài toán con Chẳng hạn T = t1 + t2 + t3 +…ứng với các chương trình c1, c2, c3…Khi giải xong các bài toán t1, t2, t3…có thể dễ dàng thu được lời giải của bài toán T ban đầu Nếu các chương trình c1, c2, c3…đã có sẵn hoặc quá đơn giản có thể dễ dàng viết được ngay thì quá trình xây dựng thuật giải coi như xong Trong trường hợp ngược lại, ta phân tích m i bài toán con trong số các bài toán t1, t2, t3…thành những bài toán nhỏ hơn, chẳng hạn t11, t12,…ứng với các chương trình c11, c12…

Quá trình chia nhỏ các bài toán như trên thường được gọi là quá trình làm mịn dần Thuật giải được cụ thể hóa dần dần, m i bước sau lại tận dụng được kết quả, kinh nghiệm của các bước trước Cứ như vậy ta tìm được thuật giải cho bài toán đặt

ra ban đầu

1.3.1.5 P di ết quả

Thông thường, học sinh khi lập trình chưa chú ý đến kết quả đưa ra của bài toán, chẳng hạn để tính chu vi, diện tích hình tròn khi cho biết bán kính, một học sinh viết chương trình như sau:

Trang 34

Chương trình trên chưa chú ý đến phương diện kết quả Không có một người lập trình nào có thể khẳng định r ng chương trình của mình ngay từ đầu đã không

có sai sót

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến kết quả sai, từ khâu vào chương trình, xây dựng giải thuật

Thông thường có 5 phương pháp để phát hiện sai sót:

 Phát hiện sai sót khi hợp dịch chương trình

 Phát hiện sai sót khi thực hiện trên máy

 Máy không chạy hoặc chạy không thông suốt

 Phát hiện sai nhờ chương trình thử

 Kết quả sai rõ ràng

đây ta ch đề cập đến vấn đề kiểm thử chương trình mà không đặt ra vấn đề chứng minh tính đúng đ n của chương trình

Cần rèn luyện cho học sinh những kỹ năng sau đây:

 Biết xây dựng một tập dữ liệu phủ kín các trường hợp cần kiểm chứng một chức năng nào đó của chương trình

 Biết lập luận để lựa chọn 1 trong 2 tập hoặc đơn vị dữ liệu vào trong trường hợp chúng cho kết quả bao nhau

 Biết ch ra một cách ch c ch n các dữ liệu cần phải kiểm nghiệm sau khi đã thực hiện một số lần kiểm nghiệm

 Biết mô tả các chức năng mà một thuật toán đã được cài đặt có thể thực hiện được

Một chương trình chạy xong, máy cho kết quả cụ thể nhưng ta có thể vẫn phát hiện được những sai sót khi đã biết kết quả chính xác thông qua thực nghiệm thực hiện một chương trình khác hoặc thông qua tính không dừng của máy Nhờ đó ta có thể khẳng định hoặc nghi ngờ chương trình có sai sót Kiểm thử là một bước giải bài toán b ng MTĐT Sau khi nạp chương trình vào máy và chương trình dịch thông báo không còn l i, khi đó ta đưa dữ liệu vào để kiểm tra chương trình Ta nên thay đổi giá trị của hệ số để ghi nhỏ kích thước của mảng Ta không nên d ng dạng

Trang 35

đặc biệt của dữ liệu để kiểm thử

Như vậy kiểm thử ch chứng tỏ được sai sót chứ không chứng minh được không có sai sót trong chương trình

Để nâng cao độ tin cậy của chương trình khi kiểm thử, ta không nên lấy những tình huống đặc biệt Chẳng hạn, khi thử chương trình giải phương trình bậc 2 ta không nên cho a=1 Nếu muốn nh m nghiệm theo định lí Viet thì ta có thể lấy a=2, b= -5, c= 3 hơn là lấy a=1, b=-2, c=1

Một nguyên nhân dẫn đến kết quả sai mà những người chưa có kinh nghiệm lập trình hay m c phải, đó là hiện tượng hiệu ứng phụ Theo hiện tượng này, các biến tổng thể được tạo giá trị trong chương trình con hoặc b ng cách truyền tham biến ra khỏi chương trình con mà giá trị khi sử dụng biến này vào những biểu thức khác thì có thể gây ra những sai sót Vì vậy trong chương trình cần có những thông báo nh c nhở kiểm soát giá trị của các biến này

1.3.1.6 P di m tí đi tử

Việc đưa máy tính vào trường phổ thông có 2 khuynh hướng:

 Dạy học một số yếu tố của khoa học Tin học

 Sử dụng MTĐT như một công cụ

Việc sử dụng MTĐT như một công cụ là một xu hướng ngày càng phát triển, dạy học lập trình theo tinh thần dạy học MTĐT để giải toán Tuy nhiên, học sinh không phải ch biết lập trình mà còn phải biết làm việc với một số chương trình như một đối tượng Đó là có thể gọi ra, lưu trữ, sửa đổi, xóa bỏ,…Và học sinh cũng phải làm việc được với một số lệnh thông dụng của HĐH như Copy, Paste,…Thông qua việc sử dụng môi trường của Turbo Pascal, cần cho học sinh sử dụng Menu, một hình thức làm việc phổ biến với MTĐT

Khi soạn thảo chương trình ta đã cho học sinh sử dụng máy tính như sử dụng máy soạn thảo văn bản Từ đó học sinh biết được cách sử dụng các phím cơ bản, cách sao chép, di chuyển khối…Cần tập dượt cho học sinh thiết lập những màn hình văn bản có thông báo tạo nên sự đối thoại giữa người và máy trong sử dụng MTĐT

Ta có thể cho học sinh lập chương trình cho máy tính làm việc như một thầy giáo

Trang 36

Chẳng hạn, máy dạy cho học sinh cấp 1 luyện cộng, trừ trong phạm vi 1

Khi đó xuất hiện trên màn hình phép cộng mà 2 số hạng là 2 số nguyên ngẫu nhiên

trong phạm vi cho phép Học sinh phải cho máy biết tổng của 2 số đó, nếu kết quả

đúng thì máy có lời khen, cho điểm, nếu sai cho nhận xét, nh c nhở

Tương tự như vậy, máy tính có thể đóng vai trò người học, như vậy tạo cơ hội

cho học sinh học lập trình thông qua dạy cho máy b ng những công thức mà họ lập

cho máy thực hiện Nhờ đó, trước hết học tập được cách lập trình, hơn nữa họ phát

triển được kinh nghiệm giải quyết vấn đề thông qua việc lập trình

Ta cũng có thể ra bài tập cho học sinh lập trình để máy quản lý thời khóa biểu

quản lý điểm sổ đầu bài, danh sách lớp…mà các dữ liệu có thể cập nhật, sửa đổi bổ sung, thêm, bớt hay ghi vào tệp

C phương diện MTĐT, ta có thể cho học sinh lập chương trình cho

máy thực hiện những chương trình trò chơi để khuyến khích học sinh học lập trình

trên máy

1.3.1.7 P di iải qu ết vấ đề

Trong giảng dạy, giáo viên cần hướng dẫn để học sinh tích cực tham gia vào

bài giảng, giúp họ tự xây dựng thuật giải các chương trình con, lựa chọn các câu

lệnh khi mã hóa, cách trang trí màn hình…góp phần sáng tạo của học sinh vào bài

học

Khác với môn học khác, môn lập trình đòi hỏi học sinh phải làm nhiều bài tập

và chạy các chương trình trên MTĐT Khi lập trình, học sinh phải biết áp dụng điều

đã học và vốn hiểu biết của họ về thực tế đời sống hàng ngày một cách linh hoạt và

ít nhiều sáng tạo Thông qua việc xây dựng chương trình có thể rèn luyện cho học

sinh kinh nghiệm giải quyết vấn đề Muốn vậy, cần chú ý giúp học sinh cách suy

ngh và làm việc để giải quyết vấn đề như hình thành và kiểm nghiệm giả thuyết,

phát hiện sai lầm, điều ch nh phương hướng, vận dụng những thao tác tư duy, phân

tích, tổng hợp, tương tự hóa, khái quát hóa, quy nạp, suy diễn

phương diện giải quyết vấn đề còn góp phần sáng tạo động cơ học

tập cho học sinh, nó cũng có ý ngh a giải quyết rất lớn Đó là: Vận dụng những điều

Trang 37

đã học vào thực tiễn, do đó giáo viên cần hướng dẫn học sinh xuất phát, hình thành

và giải quyết những bài toán có nội dung thực tiễn

Hoặc khi lập trình, nếu trong chương trình có những biểu thức hơn một lần

d ng đến giá trị của nó thì ta nên gán giá trị đó cho một biến Làm như vậy ta đỡ tốn công gõ biểu thức trên bàn phím và quan trọng hơn là máy không mất thời gian tính lại giá trị cho biểu thức đó m i khi cần đến mà máy ch tính một lần khi thực hiện lệnh gán Sau đó, m i khi d ng đến biểu thức ấy ta ch cần viết tên chứa giá trị của biểu thức là được

Trong việc sử dụng tri thức Tin học vào hoạt động lập trình cũng cần phải rèn luyện cho các em kỹ năng sử dụng h ng và biến một cách linh hoạt

Một biến khi được tham gia vào một biểu thức thì cần được gán giá trị ban đầu Cụ thể, biến để chứa tổng gán b ng , biến để chứa tích cần được gán kết quả ban đầu b ng 1; biến để chứa xâu cần được làm r ng trước khi d ng đến Điều này

b t buộc phải làm khi một biến d ng ở nhiều nơi với ý ngh a kết quả riêng biệt và không liên quan đến kết quả ở những nơi khác

Đặc điểm của lệnh gán là khi gán một giá trị vào một biến thì giá trị cũ s bị mất đi và biến nhận giá trị mới, người thầy giáo cần hướng dẫn rèn luyện cho học sinh việc d ng biến trung gian để lưu giữ những giá trị mà cần phải sử dụng tiếp ở sau này Tránh trường hợp các em s lúng túng trong các bài toán cần giữ lại những

số liệu để so sánh về sau

Trong toán học, đẳng thức (a+b)+c=a+(b+c) là hoàn toàn đúng Nhưng trong Tin học thì điều đó không phải lúc nào cũng đúng Bởi vậy cần lưu ý đến thứ tự ưu tiên thực hiện các phép toán trong biểu thức để khai báo kiểu cho hợp lý

Rèn luyện kỹ năng vận dụng tri thức vào hoạt động lập trình cho học sinh, người thầy giáo cần dạy cho học sinh kỹ thuật trình bày chương trình như sau:

Viết chương trình theo các khối:

 Những khối có chức năng tương đương được viết trên c ng một cột

 Những khối bao trong nó được viết l i vào một cột

 Từ End; kết thúc cảu khối nào thì viết c ng 1 cột với từ Begin của khối

Trang 38

Đưa văn bản chú thích vào chương trình để giải thích những đoạn chương

trình viết cho người khác đọc

Đưa những câu thông báo trước khi đòi hỏi người sử dụng nạp giá trị của các

biến mà máy yêu cầu

Trước khi cho máy thực hiện kết quả, cũng nên thông báo để người sử dụng

biết ý ngh a của các giá trị mà máy in ra màn hình

Cũng cần dạy cho học sinh cách đặt tên chương trình, tên h ng, biến, tên thủ

tục, hàm…có ý ngh a gần gũi với thực tế của chúng, Turbo Pascal không yêu cầu

phân biệt chữ hoa và chữ thường, ta nên d ng chữ hoa ở đầu từ để dễ nhận biết

Việc rèn luyện cho học sinh kỹ năng vận dụng tri thức vào hoạt động lập trình

là một điều rất quan trọng để n m vững và vận dụng kiến thức Tin học trong học tập

và trong cuộc sống

1.3.2 Kỹ năng Tin học hóa các bài toán thực tiễn

Để rèn luyện cho các em kỹ năng Tin học hóa các tình huống thực tiễn, cần

chú ý lựa chọn các bài toán có nội dung thực tế của khoa học kỹ thuật, của các môn

học khác và nhất là thực tế đời sống thường ngày quen thuộc của học sinh, giúp các

em thấy được tính phổ dụng rộng rãi của khoa học Tin học

Ví dụ 2: Khi dạy cho học sinh về kiểu bản ghi (SGK Tin học 11), cần đưa ra

một số bài toán có nội dung thực tiễn, xuất phát từ thực tiễn như: Lập chương trình

Trang 39

tính điểm trung bình của học sinh trong toàn lớp Xuất phát từ thực tế là m i học sinh trong lớp là một đối tượng cụ thể, có thể có những học sinh tr ng tên, tr ng họ đệm nên trong lớp cần có những họ đệm riêng để nhận biết từng học sinh cụ thể,

m i học sinh trong lớp s có điểm trung bình tương ứng Từ đó, ta có thể khai báo

m i học sinh là một kiểu bản ghi như sau:

Type Hocsinh = Record

Var i,n: Integer;

Lop: array[1 max] of Hocsinh;

Trang 40

Đồng thời nên phát biểu một số bài toán không phải dưới dạng thuần túy Tin học mà dưới dạng một vấn đề thực tế phải giải quyết

Ví dụ 3: Với bài toán Cho một mảng các số nguyên Thực hiện s p xếp mảng

đã cho theo thứ tự tăng dần ta có thể cho dưới dạng Đóng vai trò là một lớp trưởng, hãy tổ chức cho lớp s p xếp thành một hàng ngang theo thứ tự từ người thấp đến người cao

Tin học b t nguồn từ thực tiễn, từ các vấn giải quyết mâu thuẫn trong đời sống Kỹ năng Tin học hóa các tình huống thực tiễn trong bài toán hoặc nảy sinh từ thực tế đời sống nh m tạo điều kiện cho học sinh biết vận dụng kiến thức Tin học trong nhà trường vào cuộc sống, góp phần gây hứng thú học tập, giúp học sinh n m được thực chất nội dung của khoa học Tin học là ứng dụng phổ dụng trong thực tế

1.3.3 Vận dụng tri thức Tin học vào hoạt động thực tiễn khác

Để tạo điều kiện vận dụng tri thức khoa học Tin học vào thực tế cần rèn luyện

Tiêu đề	Xây dựng phương pháp rèn luyện kỹ năng cho học sinh lớp 11 trên cơ sở các bài tập tin học
Tác giả	Nguyễn Anh Quốc
Người hướng dẫn	PGS.TS Lê Văn Sơn
Trường học	Đại học Sư phạm Đà Nẵng
Chuyên ngành	Sư phạm Tin
Thể loại	Khóa luận tốt nghiệp
Năm xuất bản	2013
Thành phố	Đà Nẵng

Định dạng
Số trang	96
Dung lượng	1,06 MB