Xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy học các kiến thức thuộc phần “sinh học cơ thể động vật” sinh học 11 nâng cao thpt

Đặc biệt, nội dung chương trình môn Sinh học 11 Nâng cao NC phần “Sinh học cơ thể động vật” đi sâu vào cơ chế hoạt động của các quá trình sinh lý của cơ thể động vật, nhiều nội dung man

KHOA SINH

K ÓA LUẬN TỐT N ỆP ỌC

Xây dựng bộ tƣ liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức

thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật

Sinh viên thực hiện : Trần Thị Hoài Thương Chuyên ngành : Cử nhân Sinh Môi Trường Người hướng dẫn : Đỗ Thị Trường

Đà Nẵng, tháng 5/ 2013

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu: 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu: 3

4 Giả thuyết khoa học: 3

5 Những đóng góp mới của đề tài: 3

P ẦN 2: NỘ DUN N ÊN CỨU 5

C ƯƠN : TỔN QUAN T L ỆU 5

1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT vào dạy học 5

1.1.1 Trên thế giới 5

1.1.2 Ở Việt Nam 5

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài 9

1.2.1.Cơ sở lí luận của phương tiện dạy học 9

1.2.1.1 Khái niệm phương tiện dạy học và phương tiện trực quan trong dạy học 9

1.2.1.2 Phân loại phương tiện dạy học 10

1.2.1.3.Vai trò của phương tiện dạy học trong quá trình dạy học [10] 11

1.2.2 Bộ tư liệu hỗ trợ dạy học 11

1.2.2.1 Khái niệm bộ tư liệu 11

1.2.2.2 Vai trò bộ tư liệu hỗ trợ dạy học 12

1.2.2.3 Giới thiệu chung về Google Sites- một dịch vụ thiết kế website miễn phí được cung cấp bởi Google 12

1.2.3 ặc điểm và nội dung chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật” Sinh học 11 NC -THPT 13

C ƯƠN 2 Ố TƯỢNG, PH M V V P ƯƠN P ÁP N ÊN CỨU 16

2.1 ối tượng, khách thể nghiên cứu 16

2.2 Phạm vi nghiên cứu 16

2.3 Phương pháp nghiên cứu 16

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết 16

2.3.2 Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia 17

2.3.3 Phương pháp phỏng vấn 17

2.3.4 Phương pháp xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC – THPT 17

2.3.4.1 Các nguyên tắc cơ bản khi xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC -THPT.” [4] 18

2.3.4.2 Các bước xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC -THPT 19

2.3.5 Phương pháp thực nghiệm 21

2.3.5.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 21

2.3.5.2 Chuẩn bị cho việc thực nghiệm sư phạm 21

2.3.5.3 ối tượng thực nghiệm 21

2.3.5.4 Nội dung thực nghiệm 21

2.3.5.5 Bố trí thực nghiệm 21

2.3.5.6 Kiểm tra đánh giá 22

2.3.6 Phương pháp xử lí số liệu: 22

2.3.6.1 Xử lý định lượng 22

2.3.6.2 Xử lý định tính 23

C ƯƠN KẾT QUẢ N ÊN CỨU 24

3.1 Kết quả điều tra về thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin vào quá trình giảng dạy ở nhà trường T PT 24

3.1.1 Mục đích điều tra 24

3.1.2 Nội dung khảo sát 24

3.1.3 ịa điểm khảo sát 24

động vật” chương trình Sinh học 11NC - THPT 27

3.3 Kết quả xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các kiến thức phần “Sinh học cơ thể động vât” chương trình Sinh học 11NC - THPT 30

3.3.1 ướng dẫn cách tìm và sử dụng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11 NC-THPT” 31

3.3.2 ề xuất phương án sử dụng bộ tư liệu 34

3.3.2.1 ình ảnh và video 34

3.3.2.2.Câu hỏi trắc nghiệm 38

3.3.2.3 Các giáo án tham khảo: 40

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm và biện luận 40

3.4.1 Phân tích kết quả về mặt định lượng 40

3.4.2 Phân tích kết quả về mặt định tính 43

3.4.3 Ý kiến nhận xét của giáo viên, học sinh khối thực nghiệm và giáo viên một số trường THPT, sinh viên có liên quan 45

C ƯƠN V: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 47

4.1 Kết luận: 47

4.2 Kiến nghị 47

TÀI LIỆU THAM KHẢO 49

Bảng 1.1 Phân phối chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật” Sinh học

11 Nâng cao 14 Bảng 3.1 Bảng thống kê các nội dung kiến thức phần “Sinh học cơ thể động

vật” chương trình Sinh học 11NC - THPT 27 Bảng 3.2 : Kết quả xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các kiến thức phần

“Sinh học cơ thể động vât” chương trình Sinh học 11NC - THPT 30 Bảng 3.3.Kết quả các bài kiểm tra trong thực nghiệm sư phạm 40 Bảng 3.4 So sánh định lượng kết quả nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng

qua các lần kiểm tra 41 Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số và tần suất cộng dồn (CD) kết quả 2 lần KT 42 Bảng 3.6 Bảng phân phối tần suất theo xếp loại trình độ HS qua 2 lần kiếm

tra 43

Đồ thị 3.1 Biểu diễn kết quả phân phối tần suất theo điểm số của 2 lần kiểm

tra 42

Đồ thị 3.2 Biểu diễn kết quả phân phối tần suất theo xếp loại trình độ HS qua

2 bài kiểm tra 43 Hình 3.1.Trang chủ của Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc

phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11 NC-THPT 31 Hình 3.2 Hình ảnh mô tả sự tiến hóa của hệ tuần hoàn giữa các lớp trong

ngành động vật có xương sống 35 Hình 3.3 Các doạn phim mô tả cơ chế hình thành điện thế nghỉ, điện thế hoạt

động và quá trình truyền xung thần kinh 37 Hình 3.4 Đoạn phim mô tả hướng dẫn thao tác thí nghiệm mổ ếch thực hành

“Bài 21: Tìm hiểu hoạt động của tim ếch” 38

PHẦN I: MỞ ẦU

1 Lí do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong thời đại của hai cuộc cách mạng: cách mạng khoa học – kỹ thuật (CMKH-KT) và cách mạng xã hội Những cuộc cách mạng này đang phát triển như vũ bão với nhịp độ nhanh chưa từng có trong lịch sử, tạo những bước tiến mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực và mở ra nhiều triển vọng lớn lao khi loài người dần trải qua những thập kỉ đầu tiên của thế

kỷ XXI

Công nghệ thông tin (CNTT) và truyền thông (Information and Communication Technology – ICT) thâm nhập và chi phối hầu hết các lĩnh vực nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ trong sản xuất, giáo dục, đào tạo và các hoạt động chính trị, xã hội khác Trong giáo dục – đào tạo, CNTT được sử dụng vào tất cả các môn học tự nhiên, kỹ thuật, xã hội và nhân văn Hiệu quả rõ rệt là chất lượng giáo dục tăng lên cả về mặt lý thuyết và thực hành

Với sự phát triển của ICT mà mọi người đều có trong tay nhiều công cụ

hỗ trợ cho quá trình dạy học nói chung và phần mềm dạy học nói riêng Nhờ

sử dụng các phần mềm phục vụ dạy học này mà tất mọi đối tượng học sinh, thậm chí học sinh trung bình yếu cũng có thể hoạt động tốt trong môi trường học tập Cánh tay dạy học cũng có thể được nối dài đến từng học sinh thông qua sự phát triển rộng rãi, nhanh chóng của hệ thống mạng Internet Nhờ có máy tính điện tử mà việc thiết kế giáo án và giảng dạy trở nên sinh động hơn, nội dung dạy học với những hình ảnh, âm thanh sống động thu hút được sự chú ý và tạo hứng thú nơi học sinh Thông qua giáo án điện tử, giáo viên cũng

có nhiều thời gian đặt các câu hỏi gợi mở tạo điều kiện cho học sinh hoạt động nhiều hơn trong giờ học

Chương trình sách giáo khoa hiện nay nói chung và môn Sinh học nói riêng, được xây dựng với nhiều nội dung mới mẻ song song với những kiến

thức thực tiễn gắn liền với đời sống thường ngày của học sinh Để có thể đạt hiệu quả cao trong quá trình dạy học và phát huy tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần có sự hỗ trợ rất lớn của CNTT

Bên cạnh những ưu điểm trên thì việc ứng dụng CNTT trong việc giảng dạy Sinh học có một số hạn chế sau: Giáo viên mất rất nhiều thời gian để chuẩn bị giáo án Quá trình tìm kiếm nguồn tư liệu, phim, hình ảnh tốn thời gian hơn so với soạn một giáo án thông thường nên một số giáo viên còn ngại ứng dụng

Đặc biệt, nội dung chương trình môn Sinh học 11 Nâng cao (NC) phần

“Sinh học cơ thể động vật” đi sâu vào cơ chế hoạt động của các quá trình sinh

lý của cơ thể động vật, nhiều nội dung mang tính chất khái quát và trừu tượng khá cao, bên cạnh đó có nhiều kiến thức liên quan mật thiết trực tiếp đến cơ thể con người Nếu việc thực hiện dạy học được đầu tư tốt thì sẽ giúp học sinh hiểu sâu, rộng và một cách chắc chắn, hoàn thiện kiến thức

Để hỗ trợ giáo viên phổ thông có thể dễ dàng hơn trong quá trình tìm kiếm nguồn tư liệu, phim, hình ảnh phục vụ giảng dạy hiệu quả và giúp học sinh có thể làm quen với một số kiến thức mới trước khi lên lớp cũng như

củng cố những kiến thức đã học, chúng tôi đã chọn đề tài “Xây dựng bộ tư liệu

hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật”

- Sinh học 11 Nâng cao-THPT.”

2 Mục tiêu nghiên cứu:

- Xây dựng bộ tư liệu gồm hình ảnh, video, giáo án, câu hỏi trắc nghiệm nhằm hỗ trợ cho giáo viên phổ thông và sinh viên sư phạm trong thiết kế, tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh góp phần nâng cao hiệu quả trong

dạy học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật”, chương trình

Sinh học 11 Nâng cao - THPT và có thể áp dụng cả với chương trình Sinh học

11 Cơ bản – THPT

- Qua quá trình nghiên cứu đề tài giúp bản thân củng cố những kiến thức

về phần Sinh học cơ thể động vật đã được học

- Kết quả của đề tài sẽ là tư liệu phục vụ cho quá trình soạn giáo án và giảng dạy sau này của bản thân và là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên

sư phạm trong quá trình tập giảng, thực tập cuối khóa và các giáo viên THPT

- Bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu một đề tài khoa học, tạo tiền đề cho các hoạt động nghiên cứu sau khi ra trường

3 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về phương pháp và phương tiện dạy học

- Nghiên cứu thực trạng sử dụng phương tiện dạy học tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Đà Nẵng

- Phân tích mục tiêu, nội dung kiến thức các bài trong phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC -THPT

- Sưu tầm, biên tập hệ thống hình ảnh, video, câu hỏi trắc nghiệm phù hợp với từng nội dung kiến thức trong SGK phần “Sinh học cơ thể động vật”

“Sinh học cơ thể động vật”, chương trình Sinh học lớp 11NC - THPT

4 Giả thuyết khoa học:

- Nếu xây dựng được Bộ tư liệu một cách phù hợp và sử dụng hợp lý sẽ góp phần nâng cao được chất lượng dạy - học một số bài thuộc chương trình

Sinh học lớp 11NC – THPT, phần Sinh học cơ thể động vật

5 Những đóng góp mới của đề tài:

- Xây dựng “Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần

“Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11 Nâng cao-THPT

- Đề xuất một số phương án sử dụng bộ tư liệu theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ở bậc THPT

- Xác định hiệu quả của việc sử dụng bộ tư liệu vào dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11 Nâng cao-THPT

P ẦN 2: NỘ DUN N ÊN CỨU

C ƢƠN : TỔN QUAN T L ỆU 1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu ứng dụng CNTT vào dạy học

1.1.1 Trên thế giới

Thế giới có những bước chuyển mình nhờ những thành tựu của CNTT CNTT đã góp phần quan trọng cho việc tạo ra những nhân tố năng động mới, cho quá trình hình thành nền kinh tế tri thức và xã hội thông tin

Cũng như tất cả các lĩnh vực khác, giáo dục cũng không ngoại lệ Vai trò, tầm quan trọng và hiệu quả của ứng dụng CNTT trong dạy học đã được chứng minh bằng thực tiễn giáo dục ở tất cả các nước trên thế giới những năm qua,

nó cho thấy việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) trong giảng dạy và học tập là xu thế tất yếu của giáo dục [5]

Không chỉ ở các nước có nền giáo dục tiên tiến từ lâu đã ứng dụng những thành tựu của CNTT vào trong giảng dạy mà hiện nay hầu hết các trường học nói chung và trường phổ thông nói riêng đều đã được trang bị những phương tiện kĩ thuật, máy móc hiện đại phục vụ cho quá trình dạy học

HS được tiếp xúc nhiều hơn với các phương tiện trực quan giúp quá trình học tập trở nên hứng thú hơn, kích thích sự sáng tạo và phát huy nhiều hơn khả năng của học sinh Chính vì vậy, hệ thống cơ sở dữ liệu dạy học trong đó có

bộ tư liệu hỗ trợ dạy học được trang bị đa dạng và tương đối đầy đủ, đáp ứng nhu cầu dạy – học của giáo viên và học sinh Tất cả 20 tập của bộ từ điển Oxford - Từ điển tiếng Anh được chứa trên một đĩa nhỏ gọn Tương tự như vậy tại Mỹ, Thư viện Quốc hội là các bộ sưu tập khổng lồ về các vật liệu chính từ lịch sử Mỹ [20][21]

1.1.2 Ở Việt Nam

Ở nước ta, vấn đề ứng dụng ICT trong giáo dục, đào tạo được Đảng và Nhà nước rất coi trọng, coi yêu cầu đổi mới PPDH có sự hỗ trợ của các phương tiện kỹ thuật hiện đại là điều hết sức cần thiết Các Văn kiện, Nghị

quyết, Chỉ thị của Đảng, Chính phủ, Bộ Giáo dục – Đào tạo đã thể hiện rõ điều này [9][11]

“CNTT và đa dạng phương tiện sẽ tạo ra những thay đổi lớn trong hệ thống quản lý giáo dục, trong chuyển tải nội dung chương trình đến người học, thúc đẩy cuộc cách mạng về phương pháp dạy và học” [2]

Nhận rõ vai trò quan trọng của CNTT trong sự phát triển của đất nước, Chỉ thị số 55/2008/CT-BGD ĐT ngày 30/9/2008 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về tăng cường giảng dạy, đào tạo, ứng dụng CNTT trong

ngành giáo dục giai đoạn 2008-2012 đã chỉ rõ: “Phát triển nguồn nhân lực

CNTT và ứng dụng CNTT trong giáo dục là một nhiệm vụ quan trọng có ý nghĩa quyết định sự phát triển CNTT của đất nước” Như vậy, việc quản lý

ứng dụng CNTT trong hoạt động dạy học góp phần thực hiện đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới phương pháp giáo dục nói riêng hiện nay, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo học sinh phổ thông

Trong Nghị quyết Trung ương II, khoá VIII Đảng và Nhà nước ta

khẳng định phải “Đổi mới phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối

truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS,…”

Trong “Chiến lược phát triển giáo dục – đào tạo đến năm 2010” của Bộ Giáo dục – Đào tạo đã yêu cầu ngành giáo dục phải từng bước phát triển giáo

dục dựa trên CNTT, vì “CNTT và đa phương tiện sẽ tạo ra những thay đổi

lớn trong quản lý hệ thống giáo dục, trong chuyển tải nội dung chương trình đến người học, thúc đẩy cuộc cách mạng về phương pháp dạy và học”

Thực hiện và quản lý các hệ thống thông tin quản lý giáo dục trực tuyến và cơ

sở dữ liệu của ngành.Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy và

học các môn học khác Quy định chuẩn kiến thức về công nghệ thông tin đối với giáo viên, sinh viên và học sinh [3].

Trong các nhiệm vụ trọng tâm Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng dẫn việc triển khai nhiệm vụ công nghệ thông tin (CNTT) cho năm học 2012- 2013:

Triển khai chương trình công nghệ giáo dục và e-Learning và Ứng dụng CNTT trong đổi mới phương pháp dạy và học Bộ Giáo dục cũng đã yêu

cầu:“Đẩy mạnh việc ứng dụng CNTT trong trường phổ thông nhằm đổi mới

phương pháp dạy và học theo hướng giáo viên tự tích hợp CNTT vào từng môn học thay vì học trong môn tin học Giáo viên các bộ môn chủ động tự soạn và tự chọn tài liệu và phần mềm (mã nguồn mở) để giảng dạy ứng dụng CNTT”[14]

Các sở GDĐT chỉ đạo, tổ chức hướng dẫn cụ thể cho giáo viên các môn học tự triển khai việc tích hợp, lồng ghép việc sử dụng các công cụ CNTT vào quá trình dạy các môn học của mình nhằm tăng cường hiệu quả dạy học qua các phương tiện nghe nhìn, kích thích sự sáng tạo và độc lập suy nghĩ, tăng cường khả năng tự học, tự tìm tòi của người học [16]

Giáo dục là một trong những ngành hàng đầu cần ưu tiên ứng dụng CNTT và được coi là đòn bẩy để đổi mới phương pháp giảng dạy Vì vậy, việc ứng dụng CNTT vào giảng dạy đã được nhiều trường học trong cả nước phát triển Đến nay đã có 20% giáo viên trung học, 30% trường THPT ứng dụng CNNT Trong đó, từ 2 – 5% số bài giảng được sử dụng phần mềm dạy học và có ứng dụng CNTT Hiện ứng dụng CNTT trong bài giảng dạy không chỉ phát triển mạnh mẽ ở các thành phố lớn mà còn phát triển ở một số tỉnh miền núi Việc đưa CNTT như một phương tiện dạy học vào các cơ sở giáo dục ở các xã vùng sâu , vùng xa, vùng kinh tế đặc biệt khó khăn đã góp phần đẩy nhanh tiến trình công bằng trong giáo dục, với sự giúp đỡ của CNTT, việc dạy học đã mang lại hiệu quả thiết thực, nhất là đối với những vùng ít có

cơ hội tiếp xúc tiếp cận với nguồn thông tin [15]

Hiện nay các trường phổ thông điều trang bị phòng máy, phòng đa năng, nối mạng Internet và tin học được giảng dạy chính thức, một số trường còn trang bị thêm thiết bị ghi âm, chụp hình, quay phim (Camera), máy quét hình (Scanner) và một số thiết bị khác tạo cơ sở hạ tầng CNTT cho giáo viên

sử dụng vào quá trình dạy học của mình

Công nghệ thông tin mở ra triển vọng to lớn trong việc đổi mới các phương pháp và hình thức dạy học Những phương pháp dạy học theo cách tiếp cận kiến tạo, phương pháp dạy học theo dự án, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề càng có nhiều điều kiện để ứng dụng rộng rãi

Các sản phẩm ứng dụng CNTT trong dạy học rất đa dạng và phong phú

ở nhiều môn học như: phần mềm Mapinfo, Microsoft Encata 2007 ( Môn địa

lý ); phần mềm Cabri II Plus và Cabri 3, Geometer’ s Sketchpad (Môn toán ); phần mềm Ms Powerpoint; MS Frontpage; Acrobat profeesional (Môn công nghệ); các VCD, các đoạn phim được sử dụng làm tư liệu minh hoạ cho môn học Trong các sản phẩm đó, bộ tư liệu hỗ trợ dạy học chương trình Sinh học THPT được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục chú trọng phát triển, đặc biệt là sau khi bộ Giáo dục và Đào tạo tiến hành cải cách theo chương trình giáo dục mới Trong thời gian dài trước đây đã có nhiều nghiên cứu xây dựng bộ tư liệu để cung cấp nguồn tư liệu cho giáo viên và học sinh [4][7][17]

Và gần đây, đã có nhiều nghiên cứu xây dựng bộ tư liệu hình ảnh và đặc biệt

là “Xây dựng các bài hướng dẫn thí nghiệm thực hành trong chương trình Sinh học phổ thông bằng phương pháp hiện thực ảo[8][19]

Có thể thấy với sự cố gắng của nhà quản lí giáo dục cũng như đội ngũ giáo viên sư phạm, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học ở nước

ta Với sự bùng nổ công nghệ thông tin như hiện nay thì việc tiếp cận vời những phương pháp dạy học hiện đại không còn khó khăn, mà còn có thể phát huy không ngừng tính sáng tạo của cả người dạy lẫn người học Giáo viên có thể dễ dàng tìm thấy những tư liệu để có thể phục vụ cho bài giảng của mình

trên mạng Internet, trên các phương tiện đại chúng Tuy nhiên, để có những tư liệu mang tính chính xác, cũng như thực hiện tốt các mục tiêu giảng dạy không hề đơn giản và không phải ai cũng thực hiện được Hiện nay, việc xây dựng những bộ tư liệu cung cấp một cách tương đối đầy đủ cũng như những hướng dẫn cần thiết để giúp cho cả người dạy và người học có thể tiếp cận một cách dễ dàng là hết sức cần thiết

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài

1.2.1.Cơ sở lí luận của phương tiện dạy học

1.2.1.1 Khái niệm phương tiện dạy học và phương tiện trực quan trong dạy học

Phương tiện dạy học là toàn bộ sự vật, hiện tượng trong thế giới, tham gia vào quá trình dạy học, đóng vai trò là công cụ hay điều kiện để GV và HS

sử dụng làm khâu trung gian tác động vào đối tượng dạy học Phương tiện dạy học có chức năng khơi dậy, dẫn truyền và làm tăng sức mạnh tác động của người dạy và người học đến đối tượng dạy học [1]

Trong quá trình dạy học, PTDH có vị trí đặc biệt quan trọng PTDH không chỉ là một yếu tố trong chỉnh thể của quá trình mà còn có vai trò tác động trực tiếp đến nội dung và PPDH

Phương tiện trực quan (PTTQ) là PTDH đóng vai trò công cụ được GV và HS

sử dụng làm khâu trung gian tác động tới đối tượng dạy học PTTQ trong dạy học là những phương tiện được sử dụng trong hoạt động dạy học, có chức năng khơi dậy, dẫn truyền, tăng cường khả năng hoạt động của các giác quan góp phần tạo nên chất liệu cảm tính của đối tượng nhận thức nhằm đạt đến mục đích dạy học cụ thể Trong PTTQ, bên cạnh những PTTQ truyền thống còn có cả PTTQ có tính hiện đại, các phương tiện nghe nhìn, phương tiện đa năng (Multimedia)… Sự phong phú về PTDH đã tạo ra những thuận lợi và khó khăn trong dạy học Nhờ các PTTQ mà các tri thức trừu tượng, các sự kiện phức tạp được bộc lộ một cách trực quan làm cho người học tiếp thu một

cách dễ dàng Do đó, PTTQ là rất cần thiết phục vụ cho quá trình dạy học, nó không chỉ giúp GV tiết kiệm thời gian giảng dạy mà còn tạo niềm say mê, hứng thú, ham học hỏi của HS, phát huy năng lực tư duy và sáng tạo của HS [10]

1.2.1.2 Phân loại phương tiện dạy học

Có nhiều cơ sở để phân loại phương tiện dạy học

* Dựa vào mục đích sử dụng:

- Phương tiện dùng trực tiếp: bao gồm những máy móc, thiết bị và dụng cụ

GV sử dụng trong giờ học để trình bày kiến thức, rèn luyện kỹ năng cho HS

Đó có thể là: máy chiếu, máy ghi âm, máy quay phim, các tài liệu in (SGK, sách bài tập…), tranh vẽ, bản đồ, đồ thị, các mô hình, vật mẫu…

- Phương tiện hỗ trợ và điều khiển quá trình dạy học là những phương tiện được sử dụng để tạo ra một môi trường học tập thuận lợi, có hiệu quả và liên tục Bao gồm: bảng viết, các giá di động, bàn thí nghiệm, các loại sổ sách ghi chép về tiến trình học tập, về thành tích học tập của HS

* Dựa vào cấu tạo của phương tiện:

- Phương tiện dạy học truyền thống

- Phương tiện nghe nhìn hiện đại

* Dựa vào cấu tạo, nguyên lý hoạt động và chức năng của phương tiện:

- Phần cứng: bao gồm các phương tiện được cấu tạo trên cơ sở các nguyên lý thiết kế về cơ, điện, điện tử… theo yêu cầu biểu diễn nội dung bài giảng Đó có thể là: máy chiếu, máy tính, máy quay phim… Phần cứng là kết quả của sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong nhiều thế kỷ

- Phần mềm: bao gồm các phương tiện được sử dụng theo nguyên lý sư phạm, tâm lý, KHKT để xây dựng cho HS khối kiến thức hay cải thiện hành

vi ứng xử cho HS Đó có thể là: chương trình môn học, báo chí, sách vở, tạp chí, tài liệu SGK…

1.2.1.3.Vai trò của phương tiện dạy học trong quá trình dạy học [10]

PTDH có ý nghĩa to lớn đối với quá trình dạy học Cụ thể như sau:

- Giúp HS dễ hiểu bài, hiểu bài sâu sắc hơn và nhớ bài lâu hơn

- Góp phần làm sinh động nội dung học tập, nâng cao hứng thú học tập bộ môn, nâng cao lòng tin của HS vào khoa học

- Giúp HS phát triển năng lực nhận thức, đặc biệt là khả năng quan sát, tư duy (phân tích, tổng hợp các hiện tượng, rút ra những kết luận có độ tin cậy…)

- Giúp GV tiết kiệm được thời gian trên lớp trong mỗi tiết học Đồng thời điều khiển được hoạt động nhận thức của HS, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của các em một cách thuận lợi và có hiệu suất cao

Tóm lại, PTDH góp phần nâng cao hiệu suất lao động của thầy và trò

1.2.2 Bộ tư liệu hỗ trợ dạy học

1.2.2.1 Khái niệm bộ tư liệu

Tư liệu là thuật ngữ chung chỉ các vật mang thông tin dưới nhiều hình thức khác nhau như sách, ấn phẩm định kì, băng ghi âm, ghi hình, phim ảnh, đĩa từ, đĩa quang, v.v… Trong đó QTDH, Tư liệu được định nghĩa là “ Nhưng

tư liệu chứa đựng nội dung học tập được thể hiện dưới phương tiện trực quan, tranh hình, mẫu vật, văn bản, phim hoặc biểu diễn bằng ngôn ngữ viết, dựa vào đó HS có thể tìm tòi suy luận đi đến một tri thức”[7]

Bộ tư liệu hình ảnh, video, giáo án, bộ câu hỏi kiểm tra hỗ trợ dạy học chương trình sinh học lớp 11 nâng cao THPT được coi là công cụ hỗ trợ đa phương tiện, một dạng phương tiên dạy học mới trong thời đại internet và websites bùng nổ mạnh mẽ Về bản chất bộ tư liệu này là tập hợp các hình ảnh, phim, các giáo án, bài giảng điện tử, một số câu hỏi kiểm tra sắp xếp một cách hệ thống theo từng nội dung thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” Sinh học 11 nâng cao THPT

1.2.2.2 Vai trò bộ tƣ liệu hỗ trợ dạy học

Bộ tư liệu đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học Để bổ sung nguồn tư liệu cho quá trình giảng dạy và kiểm tra đánh giá, bộ tư liệu chứa nhiều phương tiện trực quan, cụ thể như: hình ảnh, phim, giáo án, câu hỏi kiểm tra thuận lợi cho quá trình thiết kế bài giảng và các câu hỏi kiểm tra đánh giá chất lượng dạy học Giáo viên không phải tốn quá nhiều thời gian cho quá trình tìm kiếm tư liệu với một đoạn phim, hình ảnh , giáo án, bộ đề kiểm tra có thể sử dụng với nhiều mục đích khác nhau phù hợp với kiến thức bài dạy Mặt khác, những tư liệu có thể kích thích sự hứng thú , lòng say mê học tập, phát huy tính tích cực của học sinh Ngoài ra, trong bộ tư liệu còn có một số bài giảng điện tử làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, giáo viên trong quá trình soạn bài giảng giúp tiết kiệm thời gian và công sức

1.2.2.3 Giới thiệu chung về Google Sites- một dịch vụ thiết kế website miễn phí đƣợc cung cấp bởi Google

Việc thiết kế một trang web là một công việc mà mọi người dùng Internet hiện nay đều muốn thực hiện Tuy nhiên, không phải người nào cũng

có điều kiện trải qua các khóa học lập trình web nên công việc ấy tưởng chừng "vô vọng" đối với những bạn không chuyên Nhưng hiện nay có thể nói việc thiết kế website là một việc làm khá dễ dàng đối với mọi người nhờ có Google cung cấp một dịch vụ miễn phí chính là Google Sites Google Sites sẽ giúp cho các cá nhân, các tập thể và thậm chí là sinh viên, học sinh nhanh chóng tạo lập một trang web riêng cho mình với những hình ảnh, bài viết khá phong phú, có thể dễ dàng lưu trữ và chia sẽ dữ liệu Quản lý file đơn giản và tạo nên nhiều ứng dụng, thể hiện các tệp PDF, DOC, Powerpoint ngay trên nội dung của bài viết Vì vậy, với những tiện ích đó chúng tôi đã lựa chọn sử dụng nó trong việc xây dựng và quản lí bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các kiến thức

thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC– THPT

1.2.3 ặc điểm và nội dung chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật” Sinh học 11 NC -THPT

Chương trình Sinh học 11NC tiếp tục chương trình sinh học 10NC (Sinh học Tế bào) về phần Sinh học cơ thể là cấp độ tổ chức của hệ thống sống cao hơn cấp độ tế bào, thể hiện sự liên tục trong chương trình THPT [12][13]

Nội dung chương trình gồm 4 chương với 48 bài trong đó có 40 bài lí thuyết và 8 bài thực hành Mỗi chương lại được tách thành 2 phần nhỏ để giới thiệu riêng rẽ về sinh học cơ thể Thực vật và sinh học cơ thể Động vật

Đối với phần “Sinh học cơ thể Động vật” gồm có 25 bài nằm trong 4 chương, trong đó có 3 bài thực hành Cụ thể nội dung chương trình như sau:

Chương : Chuyển hóa vật chất và năng lượng

Gồm 8 bài (7 bài lí thuyết và 1 bài thực hành) Nội dung giới thiệu về các quá trình diễn ra trong cơ thể Động vật, đó là các quá trình như tiêu hóa ,

hô hấp, tuần hoàn và cân bằng nội môi ở cơ thể động vật

Chương : Cảm ứng

Gồm 8 bài (7 bài lí thuyết và 1 bài thực hành) Nội dung đề cập đến các hiện tượng diễn ra trong cơ thể Động vật để phản ứng lại các kích thích của môi trường và những tập tính ở chúng

Chương : Sinh trưởng và phát triển

Gồm 4 bài (3 lý thuyết và 1 bài thực hành) Nội dung giới thiệu về quá trình sinh trưởng và phát triển ở Động vật, sự ảnh hưởng của các nhân tố bên trong cũng như bên ngoài đến sinh trưởng và phát triển của chúng

Chương V: Sinh sản

Gồm 5 bài (4 lý thuyết và 1 bài ôn tập) Nội dung giới thiệu về các hình thức sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính ở Động vật cũng như các cơ chế, điều kiện để điều hòa sinh sản

 Nội dung chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật” Sinh học 11NC - THPT, tên bài và số tiết phân phối chương trình được thể hiện ở bảng 1.1

Bảng 1.1 Phân phối chương trình phần “Sinh học cơ thể động vật”

Sinh học 11 Nâng cao

CHƯƠN : C UY N OÁ VẬT C ẤT V NĂN LƯỢN

19 Hoạt động của các cơ quan tuần hoàn 1

21 Thực hành; Tìm hiếu hoạt động tim ếch 1

22 Ôn tập chương 1

CHƯƠN : CẢM ỨN

27 Cảm ứng ở động vật (tiếp theo) 1

28 Điện thế nghỉ và điện thế hoạt động 1

29 Dẫn truyền xung thần kinh trong cung phản xạ 1

47 Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch ở người 1

48 Ôn tập chương II, III và IV 1

C ƯƠN 2

Ố TƯỢNG, PH M V V P ƯƠN P ÁP N ÊN CỨU 2.1 ối tượng, khách thể nghiên cứu

2.1.1 ối tượng nghiên cứu

- Hệ thống hình ảnh, video hỗ trợ cho việc dạy và học các kiến thức phần

“Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC – THPT

- Các giáo án được thiết kế có sử dụng các hình ảnh, video trong bộ tư liệu

- Các phương án sử dụng bộ tư liệu hỗ trợ dạy và học các kiến thức phần

“Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC – THPT

- Câu hỏi trắc nghiệm phục vụ cho quá trình kiểm tra đánh giá

TP Đà Nẵng và thực nghiệm tại 4 lớp 11 tại trường THPT Phan Thành Tài-TP

Đà Nẵng

2.3 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Tiến hành nghiên cứu những tài liệu liên quan đến đề tài làm cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn cho đề tài

* Các tài liệu làm cơ sở lí luận:

+ Giáo dục học

+ Lí luận dạy học

+ Các tài liệu và các chuyên đề về dạy và học tích cực

+ Các tài liệu về PTDH và kĩ thuật dạy học

 Các tài liệu làm cơ sở thực tiễn:

+ Tài liệu liên quan đến nội dung và cấu trúc chương trình Sinh học lớp

11 Nâng cao và 11 Cơ bản - THPT

+ Các tài liệu liên quan đến kiến thức phần Sinh học cơ thể động vật, Giáo trình về sinh lý động vật

+ Các tài liệu liên quan đến các phần mềm ứng dụng: Microsoft Office, Format Factory 2.3, Corel Video Studio Pro X4, …

+ Tham khảo các tài liệu ứng dụng CNTT vào dạy học trên thế giới và ở Việt Nam Các phần mềm CNTT: MS Powerpoint, MS Paint,

2.3.2 Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia

- Trao đổi và xin ý kiến của Giảng viên Đại học về đề tài đang nghiên cứu

- Trao đổi trực tiếp với giáo viên dạy Sinh học ở THPT và Giảng viên dạy Phương pháp giảng dạy Sinh học về việc sử dụng tư liệu trong dạy học ở phổ thông nhằm lấy ý kiến về việc xây dựng bộ tư liệu hỗ trợ dạy học các kiến thức

thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC – THPT

2.3.3 Phương pháp phỏng vấn

- Gặp gỡ, phỏng vấn GV và HS phổ thông nhằm tìm hiểu tình hình dạy -

học các bài trong phần “Sinh học cơ thể động vật” chương trình Sinh học 11NC - THPT và những vấn đề liên quan đến sử dụng các tư liệu trực quan trong dạy học

2.3.4 Phương pháp xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến

thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC – THPT

- Tiến hành nghiên cứu mục tiêu của phần “Sinh học cơ thể động vật” trong mỗi chương, các bài trong mỗi phần, phân tích những nội dung cơ bản

- Tìm kiếm tư liệu trên các nguồn khác nhau (sách, báo, internet, ) Tập hợp và xử lí nguồn tư liệu

2.3.4.1 Các nguyên tắc cơ bản khi xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy -

học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC -THPT” [4]

* Nguyên tắc phù hợp với chương trình S K

Đây là nguyên tắc hàng đầu, là căn cứ để xây dựng nên mọi loại PTDH Các tư liệu trong Bộ tư liệu này được thể hiện dưới dạng hình ảnh, phim, câu hỏi trắc nghiệm,… có chức năng, tác dụng riêng và đạt hiệu quả nhất định, phục vụ cho từng nội dung, đối tượng nhất định Vì vậy, phải căn cứ vào chương trình, SGK và các tài liệu học tập khác phục vụ cho từng đối tượng, từng lớp học, cấp học…để lựa chọn các tư liệu phù hợp

*Nguyên tắc phù hợp với nội dung

Các PTDH được nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, sử dụng phải phù hợp với nội dung, nghĩa là các PTDH đó phải phục vụ cho nội dung truyền tải đến người học Người học thông qua việc tổ chức sử dụng PTDH của GV hoặc chính mình trực tiếp sử dụng PTDH đó, có khả năng lĩnh hội tri trức mà PTDH muốn truyền tải

*Nguyên tắc phù hợp với đối tượng

Để nghiên cứu, thiết kế, chế tạo một PTDH có hiệu quả, cần phải căn cứ vào đối tượng cần phục vụ: Cấp học, lớp học, người học (đặc điểm tâm sinh

lí, khả năng tư duy…) Do đó PTDH phải phù hợp với đối tượng dạy học, phù hợp với sự phát triển trí tuệ, tâm lí và khả năng tiếp thu kiến thức của HS

*Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan, thẩm mĩ

Đây là nguyên tắc cơ bản của QTDH Các PTDH nói chung, tư liệu trong

Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể

động vật” - Sinh học 11 NC - THPT nói riêng phải đảm bảo yêu cầu:

- Các hình ảnh phải sáng, rõ nét, màu sắc hài hoà

- Phát huy được tính tích cực học tập của HS, làm nảy sinh nhu cầu nhận thức, phát triển năng lực tư duy và năng lực hành động

- Giáo dục lòng đam mê nghiên cứu môn học, có thói quen liên hệ giữa lí thuyết và thực tiễn

2.3.4.2 Các bước xây dựng Bộ tư liệu hỗ trợ trong dạy - học các kiến thức

thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC -THPT

* iai đoạn chuẩn bị

- Nghiên cứu mục tiêu bài học, phân tích nội dung kiến thức của từng bài trong SGK để định hướng cho việc tìm tài liệu

- Đánh giá ưu, nhược điểm các hình ảnh, nội dung kiến thức có trong SGK, làm định hướng cho việc sưu tầm, biên tập các tư liệu phù hợp với nội dung của bài

* iai đoạn sưu tầm, biên tập tư liệu

** ối với tư liệu là hình ảnh và video

- Tìm kiếm tư liệu trên các nguồn tài liệu khác nhau (sách, báo,

Internet,…) Dịch các thuật ngữ chuyên ngành từ tiếng Việt sang tiếng Anh để việc tìm kiếm tư liệu trên mạng Internet được dễ dàng và có nhiều kết quả

hơn

- Tập hợp xử lí sư phạm nguồn tư liệu hình ảnh, phim thu được cho phù

hợp với nội dung từng bài trong SGK Đối với các tư liệu hình ảnh bằng tiếng Anh cần đựợc Việt hoá, chỉnh sửa, chú thích lại bằng tiếng Việt thì SV mới có thể sử dụng một cách thuận tiện Cụ thể, chúng tôi đã sử dụng MS Paint, MS

PowerPoint để sửa chữa và viết chú thích bằng tiếng Việt cho các tranh, ảnh

** ối với tư liệu là câu hỏi trắc nghiệm và các giáo án

-Xây dựng ma trận kiểm tra đánh giá từng chương

- Sưu tầm các câu hỏi phù hợp ma trận

- Chỉnh lí, hoàn thiện bộ câu hỏi trắc nghiệm

Sau khi đã biên tập, xử lí sư phạm các nguồn tư liệu tìm được, chúng tôi tiến hành sắp xếp chúng theo từng nội dung kiến thức dưới dạng Web trên giao diện của Google Sites

- Tiến hành sưu tầm và thiết kế các giáo án, có sử dụng nguồn tư liệu đã xây dựng

* iai đoạn xây dựng Bộ tư liệu, lưu trữ dưới dạng Web miễn phí Google Sites

Tiến trình xây dựng bộ tư liệu được khái quát bằng sơ đồ sau:

Bước 4: Tập hợp xử lí sư phạm nguồn tài liệu tìm được

Bước 5: Sắp xếp tư liệu từng nội dung dạng cây thư mục

2.3.5 Phương pháp thực nghiệm

2.3.5.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm

- Kiểm tra tính khả thi, hiệu quả của việc sử dụng bộ tư liệu trong

hỗ trợ dạy và học các kiến thức thuộc phần “Sinh học cơ thể động vật” - Sinh học 11NC - THPT, từ đó có biện pháp điều chỉnh thích hợp nhằm

phát huy lợi ích của bộ tư liệu

2.3.5.2 Chuẩn bị cho việc thực nghiệm sư phạm

- Gửi giáo án thực nghiệm nhờ GV phổ thông xem xét, nghiên cứu

và chỉnh sửa cho phù hợp với nội dung, mục đích dạy học

- Xin phép GV phổ thông để thực nghiệm sư phạm

2.3.5.3 ối tượng thực nghiệm

- Học sinh lớp 11 - Ban Khoa học Tự nhiên trường THPT Phan Thành Tài – TP Đà Nẵng

2.3.5.4 Nội dung thực nghiệm

- Bài 38: Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật, thuộc chương III: Sinh trưởng và phát triển

- Bài 44: Sinh sản vô tính ở động vật, thuộc chương IV: Sinh sản

2.3.5.5 Bố trí thực nghiệm

- Tiến hành thực nghiệm bằng phương pháp thực nghiệm ở 4 lớp: 11/1, 11/2, 11/4 và 11/6 Trong đó lớp 11/1 và 11/2 có sức học tốt hơn tương đương nhau, lớp 11/4 và 11/6 có sức học tương đương nhau

- Đối tượng thực nghiệm được chia thành 2 nhóm: Nhóm thực nghiệm(TN) và nhóm đối chứng(ĐC)

+ Nhóm TN: Gồm lớp 11/2 và 11/6 được tổ chức dạy các bài theo phương pháp có sử dụng bộ tư liệu trực quan

+ Nhóm ĐC: Gồm lớp 11/1 và 11/4 được tổ chức dạy theo phương pháp truyền thống

Cả hai nhóm đều do cùng một GV dạy để đảm bảo tính đồng đều

về mặt thời gian, nội dung kiến thức và các điều kiện khác

2.3.5.6 Kiểm tra đánh giá

Sau khi dạy xong từng bài, tiến hành kiểm tra chất lượng lĩnh hội

và khả năng vận dụng kiến thức của học sinh nhóm ĐC và TN theo cùng một đề Sau đó chấm điểm và so sánh kết quả thu được giữa nhóm ĐC

và TN

2.3.6 Phương pháp xử lí số liệu:

2.3.6.1 Xử lý định lượng

Các bài kiểm tra ở các lớp TN và ĐC đều được chấm theo thang điểm

10 Các kết quả thu được sẽ xử lý bằng toán học thống kê nhằm đảm bảo sự chính xác của các kết luận Trình tự các bước tính:

Tham số trung bình cộng (X ): là tham số xác định giá trị trung bình của dãy số thông kê, được tính theo công thức:

i X X n n

1

2 ) (

n i i

) (